Ψυχική υγεία, ύπνος, αυτοεκτίμηση: Τι δείχνουν οι έρευνες για τον εθισμό των εφήβων στα social media

Της Βίκυς Κουρλιμπίνη

Η Ελλάδα φαίνεται να είναι κοντά στη λήψη μέτρων που θα περιορίζουν τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από παιδιά κάτω των 15 ετών, σύμφωνα με δημοσίευμα του Reuters που επικαλείται ανώτερη κυβερνητική πηγή. Η κίνηση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όπου χώρες όπως η Ισπανία και η Γαλλία προωθούν νομοθετικές παρεμβάσεις με στόχο την προστασία των παιδιών από τους κινδύνους των social media.

Η χρήση των social media από παιδιά και εφήβους, όπως δείχνουν έρευνες που γίνονται όλο και πιο συστηματικά, έχει σημαντικές συνέπειες στην ψυχική και σωματική τους υγεία, καθώς και στην κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη. Ειδικότερα, έχει φανεί πως η αυξημένη έκθεση σε πλατφόρμες όπως το Instagram, το TikTok και το YouTube συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και χαμηλής αυτοεκτίμησης σε παιδιά ηλικίας 12–17 ετών.

Μελέτες δείχνουν επίσης ότι η εκτεταμένη χρήση των social media συνδέεται με αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης στους εφήβους. Άλλες έρευνες συσχετίζουν τον εθισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με συμπεριφορές αυτοτραυματισμού, διατροφικές διαταραχές και αυξημένο κίνδυνο ψυχικών διαταραχών, όπως ΔΕΠΥ.

Η βασική αιτία πολλών από τα παραπάνω θεωρείται η συνεχής κοινωνική σύγκριση. Οι έφηβοι συχνά συγκρίνουν τον εαυτό τους με περιεχόμενο που εμφανίζεται με επεξεργασμένες εικόνες ή φιλτραρισμένα πρότυπα. Η διαδικτυακή αλληλεπίδραση συχνά υπερβαίνει την προσωπική επικοινωνία, ενώ περιορίζει την ενασχόληση με δραστηριότητες που προάγουν τη σωματική και ψυχική υγεία.

Οι φυσικές συνέπειες είναι επίσης σημαντικές. Περίπου το 45% των εφήβων αναφέρει προβλήματα ύπνου και μειωμένη ποιότητα ανάπαυσης. Η έλλειψη ποιοτικού ύπνου συνδέεται με αυξημένο βάρος, υψηλή αρτηριακή πίεση και μειωμένη συγκέντρωση.

Παράλληλα, η έκθεση σε επικίνδυνο περιεχόμενο, όπως διαδικτυακά challenges, αυξάνει τους κινδύνους για την ασφάλεια των εφήβων.

Ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η πρόληψη είναι καθοριστικής σημασίας. Οι γονείς μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση υγιών συμπεριφορών με περιορισμό της χρήσης κινητού στο υπνοδωμάτιο και την ώρα του φαγητού, δημιουργία οικογενειακού πλάνου χρήσης social media και σταδιακή καθυστέρηση της πρώτης πρόσβασης σε πλατφόρμες έως την ηλικία των 16 ετών, όταν οι έφηβοι έχουν περισσότερα ψυχικά εργαλεία για να διαχειριστούν κοινωνικές συγκρίσεις και αλγοριθμικά feeds.

Η εικόνα στην Ελλάδα

Πρόσφατη έρευνα της ESPAD (2024) για τη χρήση ουσιών, το αλκοόλ, τον καπνό και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές σε εφήβους, που υλοποιήθηκε με πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα 6.810 μαθητών και μαθητριών από 488 σχολικές μονάδες, είχε δείξει:

-Δύο στους 5 (40,5%) 16χρονους περνούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ≥4 ώρες/ημέρα τις καθημερινές

- 48% εμφανίζουν ενδείξεις προβληματικής ενασχόλησης

-Τα κορίτσια είναι πιο εκτεθειμένα στη συχνή χρήση

- Καταγράφεται αύξηση από το 2019 στο 2024 του χρόνου που αφιερώνεται στην ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Οι 16χρονοι στην Ελλάδα εμφανίζουν ενδείξεις προβληματικής ενασχόλησης με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε παρόμοιο ποσοστό με τους συνομηλίκους τους στις χώρες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα ESPAD (48% στην Ελλάδα έναντι 47% για τον ευρωπαϊκό Μ.Ο.). Επίσης, όπως και στις περισσότερες χώρες πανευρωπαϊκά, έτσι και στην Ελλάδα αυξήθηκε την τελευταία 10ετία σημαντικά (ιδιαίτερα μεταξύ του 2015 και του 2019) το ποσοστό των εφήβων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες εξαιτίας της υπερβολικής ενασχόλησής τους με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Διεθνείς τάσεις: Ισπανία, Αυστραλία, Γαλλία

Την Τρίτη η Ισπανία ανακοίνωσε ότι σχεδιάζει να απαγορεύσει την πρόσβαση ανηλίκων κάτω των 16 ετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιβάλλοντας παράλληλα στις πλατφόρμες την ευθύνη για περιεχόμενο που περιλαμβάνει εκφράσεις μίσους ή άλλες παράνομες δραστηριότητες. Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ χαρακτήρισε το ψηφιακό περιβάλλον ως "ψηφιακή Άγρια Δύση" για τα παιδιά και δεσμεύτηκε να τα προστατεύσει από τις κινδύνους που προκύπτουν.

Τον Δεκέμβριο η Αυστραλία έγινε η πρώτη χώρα που θέσπισε νομοθεσία απαγόρευσης των social media για ανηλίκους κάτω των 16 ετών, ενώ στη Γαλλία η κάτω Βουλή ενέκρινε στα τέλη Ιανουαρίου νόμο που περιορίζει την πρόσβαση σε παιδιά κάτω των 15 ετών, επικεντρώνοντας την προσπάθεια στην προστασία της υγείας και της ψυχολογικής τους ισορροπίας.