Συνεχης ενημερωση

    Τετάρτη, 11-Νοε-2020 00:03

    Ο καπιταλισμός και η επιθυμία ως ενόρμηση

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Τσαρδάκη

    Ο καπιταλισμός είναι το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα που επικράτησε στον πλανήτη κυρίως μετά τον 17ο αιώνα, μολονότι, και επί της ουσίας, ο καπιταλισμός έχει τις ρίζες του στον πρώτο φράχτη. Όταν, λοιπόν, ο άνθρωπος άρχισε να κατοικεί σε μία ορισμένη περιοχή, χώρισε τη γη σε αγροτεμάχια και έτσι γεννήθηκε η ιδιοκτησία που αποτελεί τη μήτρα του καπιταλισμού. Έκτοτε, ο άνθρωπος γίνεται παραγωγός και διαχειριστής του παραγόμενου προϊόντος-πλούτου, άρα γίνεται "καπιταλιστής", με την ευρύτερη έννοια του όρου. Στη σημερινή κατάσταση η καπιταλιστική libido στηρίζεται στην επιθυμία και στην ανάγκη. Η επιθυμία ως ενόρμηση είναι το κίνητρο που καθορίζει την ιεραρχική δομή του παραγόμενου προϊόντος-πλούτου. Έτσι, ο άνθρωπος γίνεται ο ρυθμιστής της ζωής του, προκειμένου να ικανοποιεί τις αναδυόμενες ανάγκες του συστήματος που είναι και δικές του ανάγκες.

    Η επιθυμία βρίσκεται πίσω από κάθε ανάγκη και δεν υπάρχει ένα μέτρο ή ένα κριτήριο που να καθορίζει ποια ανάγκη πρέπει να ικανοποιηθεί και ποια όχι. Ο κύκλος των αναγκών διευρύνεται στον βαθμό που ο καπιταλισμός αναπαράγεται, προκειμένου να καταστήσει το σύστημα ικανό να επιβιώσει. Η επιθυμία είναι η επικρατέστερη ενόρμηση του ανθρώπου και δηλώνει την κατάσταση στην  οποία ο οργανισμός κινητοποιείται, προκειμένου να ικανοποιήσει όλο και περισσότερες ανάγκες. Ένα σούπερ μάρκετ μπορεί να μας δώσει μία γενική εικόνα περί του συστήματος αναγκών του ανθρώπου. Ο καπιταλισμός, ως το κυριότερο σύστημα αναπαραγωγής αναγκών, επιβιώνει επειδή ακριβώς έχει την ικανότητα να τροποποιεί και να διευρύνει συνεχώς το σύστημα αναγκών του ανθρώπου. Δεν υπάρχει τρόπος να ικανοποιηθούν όλες οι ανάγκες του ανθρώπου.  Άλλωστε, το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα θα είχε καταστραφεί,  αν υπήρχε ένα τέλος στο σύστημα αναγκών του ανθρώπου. Ας πάρουμε ως παράδειγμα το αυτοκίνητο. Κάθε χρόνο ένα καινούριο μοντέλο κάνει την εμφάνισή του στις βιτρίνες και στις εκθέσεις του αυτοκινήτου. Συγχρόνως, πρέπει να σκεφτούμε πόσα επαγγέλματα ζούνε γύρω από την παραγωγή και πώληση του αυτοκινήτου.  Οι διαφημιστικές και ασφαλιστικές εταιρίες, τα συνεργεία των αυτοκινήτων, η διακίνηση της βενζίνης και του πετρελαίου, τα λάστιχα και ένα πλήθος άλλων επαγγελμάτων γύρω από το αυτοκίνητο, την αγορά και τη συντήρησή του.

    Ο καπιταλισμός είναι το σύστημα, το οποίο επιβιώνει και συνεχώς διευρύνεται όσο το σύστημα των αναγκών διευρύνεται ομοίως. Δίπλα σε κάθε επιθυμία και ανάγκη εξακτινώνεται ένα σύνολο από ψευδαισθήσεις και φαντασιώσεις του ανθρώπου. Όταν μία ανάγκη δεν μπορεί να ικανοποιηθεί, τότε ο άνθρωπος κινητοποιεί τις ψευδαισθήσεις τις οποίες ανασύρει από το υποσυνείδητο, προκειμένου να λύσει τη διαφωνία ή ασυμφωνία με την πραγματικότητα. Γύρω από το άτομο-καταναλωτή γεννιέται μία δέσμη από ψευδαισθήσεις, διαφωνίες ή ασυμφωνίες με το περιβάλλον και τότε πρέπει να κινητοποιήσει τον μηχανισμό ικανοποίησης των αναγκών, με τρόπο που να εξισορροπήσει τυχόν εκκρεμότητες.  Αλλά το ‘’παιχνίδι’’  της ικανοποίησης αναγκών δεν έχει τέλος και αυτό είναι σύμφυτο στην φιλοσοφία του καπιταλιστικού συστήματος παραγωγής. Στον καπιταλισμό οι άνθρωποι ζούνε για να καταναλώνουν, που σημαίνει διεκδικούν την ιδιότητα του καταναλωτή και αυτό γίνεται ένα με το αίτημα για περισσότερη δύναμη και εξουσία. Στο ερώτημα του Erich Fromm να "έχεις ή να είσαι" υπερτερεί το "να έχεις" για να μπορείς "να είσαι" συγχρόνως.

    Στο παράδειγμα της τεχνολογίας, εδώ και δύο αιώνες,  εξυφαίνεται  ένας μύθος ότι  η σωτηρία του ανθρώπου θα έλθει μέσα από την τεχνολογία και την επιστήμη. Αυτή η προσέγγιση είναι μονομερής, διότι δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο μέτρο που να μετράει την ευτυχία του ανθρώπου. Αντίθετα, στον καπιταλισμό όσο πιο πολλά κατέχει ο άνθρωπος τόσο πιο πολλά του λείπουν.

    Διαφορετικά δεν θα μπορούσε να υπάρχει ως καταναλωτής. Κάθε "μετάβαση" από ένα επίπεδο ανάπτυξης του πολιτισμού σε ένα ανώτερο, συνοδεύεται με ένα πλήθος νέων αναγκών.  Αυτό σημαίνει ότι... η τεχνολογία δεν πέφτει από  τον ουρανό. Αυτή είναι ικανή συνθήκη για την ικανοποίηση και τροποποίηση των πιο ενδοτικών αναγκών. Είναι προφανές ότι οι άνθρωποι δεν γεννιούνται για να καταναλώνουν προϊόντα του πολιτισμού. Ωστόσο, το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα έχει όλους τους μηχανισμούς αναπαραγωγής των αναγκών, υπό την έννοια ότι αυτή είναι η δομική σύσταση του ίδιου του συστήματος. Ενδεχομένως, δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μία ανθρώπινη φύση προορισμένη για  να καταναλώνει προϊόντα του πολιτισμού.  Αυτό όμως συμβαίνει, γιατί το ίδιο το καπιταλιστικό περιβάλλον έχει την ικανότητα να γεννάει νέες ανάγκες. Η τηλεόραση και η διαφήμιση είναι το μακρύ χέρι του καπιταλισμού. Είναι ένα μόνον παράδειγμα των μηχανισμών του τηλεοπτικού προϊόντος, που κατοικεί μέσα στο σπίτι του κάθε καταναλωτή και ενισχύει την προθετικότητά  του για κατανάλωση… 

    * Ο κ. Δημήτρης Τσαρδάκης είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας και ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Πατρών. 
     

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ