Για την Ευρωπαϊκή κυριαρχία ή εξάρτηση

Του Μιχάλη Σάλλα

Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα ιστορικό κατώφλι. Δεν πρόκειται για ακόμη μία συζήτηση στρατηγικής ούτε για έναν τεχνοκρατικό αναστοχασμό περί ανταγωνιστικότητας. Πρόκειται για το ερώτημα αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να υπάρχει ως πολιτική οντότητα με κυριαρχία ή αν θα μετατραπεί οριστικά σε έναν οικονομικό χώρο χωρίς έλεγχο, χωρίς βούληση και χωρίς ισχύ. Έναν χώρο που καταναλώνει τεχνολογία, ενέργεια και ασφάλεια που παράγονται αλλού, με όρους που καθορίζονται από άλλους. Το άρθρο της Francesca Bria χθες στο Spiegel για την ψηφιακή ανεξαρτησία της Γερμανίας επαναφέρει με σαφήνεια ένα ζήτημα που η Ευρώπη αποφεύγει συστηματικά. Η απώλεια κυριαρχίας δεν ξεκινά με στρατιωτικές συγκρούσεις αλλά με την παράδοση του λογισμικού, των δεδομένων και των κρίσιμων ψηφιακών υποδομών σε τρίτες χώρες και σε ιδιωτικά συμφέροντα εκτός δημοκρατικού ελέγχου.

Η Bria, ως εμπνεύστρια της πρωτοβουλίας EuroStack, υποστηρίζει ότι κανένα κράτος και καμία ένωση κρατών δεν μπορεί να θεωρείται κυρίαρχη όταν τα δεδομένα του δημοσίου, τα συστήματα υγείας, οι διοικητικές του λειτουργίες και η τεχνητή νοημοσύνη του στηρίζονται σε υποδομές και κώδικα που ανήκουν σε μη ευρωπαϊκούς παρόχους. Η θέση της δεν είναι τεχνική ούτε ιδεολογική. Είναι βαθιά πολιτική, διότι αγγίζει την ίδια τη δυνατότητα των δημοκρατικά εκλεγμένων αρχών να ασκούν πολιτική. Η ψηφιακή εξάρτηση ισοδυναμεί με απώλεια στρατηγικού ελέγχου και με μετατόπιση ισχύος μακριά από το δημόσιο συμφέρον.

Πέραν όμως των προτάσεων της Bria, η ψηφιακή κυριαρχία δεν μπορεί να υπάρξει αποκομμένη από τη συνολική κυριαρχία. Δεν νοείται ευρωπαϊκή αυτονομία όταν η άμυνα παραμένει εξαρτημένη από τρίτους, όταν η ενεργειακή ασφάλεια καθορίζεται από εξωτερικούς προμηθευτές, όταν η ύδρευση, οι τηλεπικοινωνίες και οι βασικές υποδομές λειτουργούν με λογισμικό που δεν ανήκει σε κανέναν δημόσιο ή ευρωπαϊκό φορέα. Η κυριαρχία είναι ενιαία. Όποιος ελέγχει το λογισμικό ελέγχει το σύστημα και όποιος ελέγχει το σύστημα καθορίζει και τα όρια της πολιτικής, της ασφάλειας και της κοινωνικής συνοχής.

Η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα αποδεικνύει το πρόβλημα. Η Ευρώπη αυξάνει τις αμυντικές δαπάνες χωρίς ενιαία βιομηχανική στρατηγική, χωρίς κοινά πρότυπα και χωρίς έλεγχο κρίσιμων τεχνολογιών. Το αποτέλεσμα είναι κατακερματισμός, σπατάλη και εξάρτηση. Η ενίσχυση της άμυνας χωρίς ευρωπαϊκή παραγωγική βάση και χωρίς κυριαρχία στο λογισμικό και στα συστήματα διοίκησης δεν ενισχύει την ασφάλεια. Αναπαράγει την εξάρτηση με υψηλότερο κόστος.

Το ίδιο ισχύει για την ενέργεια. Η ευρωπαϊκή ενεργειακή κρίση αποκάλυψε ότι η απελευθέρωση των αγορών χωρίς έλεγχο των δικτύων και της παραγωγής μετατρέπει την κοινωνία σε όμηρο γεωπολιτικών συγκρούσεων και κερδοσκοπικών πιέσεων. Η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε ιδιωτικά συμφέροντα και εισαγόμενο εξοπλισμό. Χωρίς ευρωπαϊκό έλεγχο στα δίκτυα, στην αποθήκευση και στο λογισμικό διαχείρισης, η πράσινη μετάβαση μετατρέπεται σε νέο πεδίο εξάρτησης.

Η ύδρευση, η υγεία και οι τηλεπικοινωνίες αποτελούν τον σιωπηλό πυρήνα της κυριαρχίας. Όταν τα πληροφοριακά συστήματα των νοσοκομείων, τα δίκτυα επικοινωνίας και οι μηχανισμοί διαχείρισης κρίσεων βασίζονται σε κλειστό λογισμικό τρίτων, το κράτος χάνει τη δυνατότητα άμεσης παρέμβασης. Η κυριαρχία δεν χάνεται θεαματικά. Διαβρώνεται καθημερινά μέσα από συμβάσεις, άδειες χρήσης και τεχνικές εξαρτήσεις.

Η Ευρώπη έκανε το θεμελιώδες λάθος να ταυτίσει την ενοποίηση με την απορρύθμιση. Στο όνομα του ανταγωνισμού απογύμνωσε τα κράτη από στρατηγικά εργαλεία. Στο όνομα της αποτελεσματικότητας μετέτρεψε τις κυβερνήσεις σε διαχειριστές συμβολαίων και τις κοινωνίες σε παθητικούς αποδέκτες αποφάσεων. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν λειτούργησε απλώς ως οικονομικό δόγμα αλλά ως καθεστώς εξουσίας που μετέτρεψε τους πολιτικούς σε σερβιτόρους των αγορών, υποχρεωμένους να μεταφέρουν αποφάσεις χωρίς να τις λαμβάνουν.

Η συνέπεια είναι ορατή. Η Ευρώπη πληρώνει για εξοπλισμούς χωρίς κοινή αρχιτεκτονική, για ενέργεια χωρίς έλεγχο κόστους, για ψηφιακές υπηρεσίες χωρίς κατοχή του κώδικα και των δεδομένων. Στο τέλος πληρώνει ξανά για μεσάζοντες και συμβούλους που πλουτίζουν από την ίδια της την αδυναμία. Αυτό δεν είναι ανάπτυξη. Είναι συστηματική μεταφορά δημόσιου πλούτου προς ιδιωτικά συμφέροντα.

Η Ευρώπη οφείλει να αποδεχθεί ότι σε κρίσιμους τομείς η ουδετερότητα είναι ψευδαίσθηση. Άμυνα, ενέργεια, ύδρευση, υγεία, τηλεπικοινωνίες και λογισμικό υποστήριξης βασικών υποδομών δεν μπορούν να αφεθούν αποκλειστικά στις αγορές. Σε αυτούς τους τομείς πρέπει να υπάρχει εθνική ή ευρωπαϊκή συμμετοχή ανάλογα με το μέγεθος και τη σημασία τους. Όχι ως ιδεολογική εμμονή αλλά ως ελάχιστη προϋπόθεση ελέγχου, ασφάλειας και δημοκρατικής λογοδοσίας.

Η συζήτηση για την ψηφιακή κυριαρχία, όπως την ανοίγει η Bria, αφορά τελικά τη δημοκρατία. Όταν το κράτος δεν ελέγχει τον ψηφιακό του σκελετό, οι εκλεγμένοι θεσμοί λειτουργούν πάνω σε υποδομές ισχύος που δεν τους ανήκουν. Η πολιτική περιορίζεται σε διαχείριση συνεπειών και όχι σε άσκηση κυριαρχίας. Η τεχνολογία παύει να είναι εργαλείο και μετατρέπεται σε πλαίσιο που επιβάλλει όρια στις αποφάσεις.

Αν η Ευρώπη θέλει να επιβιώσει ως πολιτική ένωση, οφείλει να εγκαταλείψει οριστικά την ψευδαίσθηση της ουδετερότητας. Η κυριαρχία δεν είναι ιδεολογικό βάρος αλλά προϋπόθεση δημοκρατίας. Χωρίς έλεγχο των υποδομών, χωρίς δημόσια συμμετοχή και χωρίς στρατηγικό σχεδιασμό, οι κυβερνήσεις θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως διαχειριστές και οι πολίτες ως θεατές. Η επιλογή είναι ξεκάθαρη και επείγουσα.

Η Ευρώπη διαθέτει το ανθρώπινο κεφάλαιο, την τεχνογνωσία και τους οικονομικούς πόρους για να αλλάξει πορεία. Αυτό που λείπει δεν είναι η δυνατότητα αλλά η πολιτική απόφαση. Όσο η κυριαρχία αντιμετωπίζεται ως αναχρονισμός και όχι ως όρος δημοκρατικής αυτονομίας, η ήπειρος θα υποχωρεί χωρίς μάχη. Η ανάκτηση του ελέγχου δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν αλλά προϋπόθεση για ένα βιώσιμο ευρωπαϊκό μέλλον με κοινωνική συνοχή, ασφάλεια και πολιτική αξιοπρέπεια.