Τους θεωρούν την αιτία του κακού, και δεν τους θέλει κανείς

Οι Σύροι που βρίσκονται στην Τουρκία δεν θέλουν να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Αλλά μπορεί να μην έχουν επιλογή.

Οι Σύροι φταίνε για τους σεισμούς. Αυτά ήταν τα πρώτα λόγια που είπε λίγο μετά τους σεισμούς κάποιος Τούρκος στον Σεϊφεντίν Σελίμ, πρόσφυγα από τη Χομς της Συρίας, που διατηρούσε παντοπωλείο στην Αντιόχεια, πρωτεύουσα της επαρχίας Χατάι, στη Νότια Τουρκία. Όταν ο Εγκέλαδος χτύπησε τη χώρα τον Φεβρουάριο, το κατάστημα του κ. Σελιμ λεηλατήθηκε, πριν προλάβει ο ίδιος να φτάσει εκεί.

Η κατηγορία, που ακολούθησε το χτύπημα του Εγκέλαδου, απλώς πρόσθεσε στα δεινά του κ. Σελίμ και την ύβρη, αλλά αυτό δεν ήταν κάτι καινούριο. Ο κ. Σελίμ δεν είπε τίποτα προς υπεράσπισή του γιατί, όπως μου εξήγησε, ανησυχούσε πως μια τέτοια διαμάχη θα μπορούσε να οδηγήσει στην απέλασή του. Αλλά όταν ξαναμιλήσαμε μήνες αργότερα, εκείνος ο διαπληκτισμός εξακολουθούσε να τον τρώει. Δεν έχει τα χρήματα για να αντικαταστήσει το απόθεμά του, οπότε τώρα κάνει ό,τι μπορεί προκειμένου να εξασφαλίσει τα προς το ζην - στο κατάστημά του, αντί για είδη παντοπωλείου, επισκευάζει οθόνες κινητών και πραγματοποιεί ανεπίσημες μεταφορές χρημάτων, μια πρακτική γνωστή ως hawala. Άστεγος πλέον, κοιμάται είτε στο μαγαζί του, είτε στη σκηνή ενός φίλου του.

Η Τουρκία φιλοξενεί τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων από οποιαδήποτε άλλη χώρα στον κόσμο - μεταξύ αυτών και περίπου 3,6 εκατομμύρια Σύρους πρόσφυγες. Τα πρώτα χρόνια μετά την έναρξη του εμφυλίου πολέμου στη Συρία, το 2011, η πολιτική των ανοιχτών θυρών της Τουρκίας αποτελούσε πηγή εθνικής υπερηφάνειας και η Τουρκία παινευόταν για την άμεση συνδρομή της.

Δώδεκα χρόνια μετά, κι έχοντας μεσολαβήσει η κατάρρευση του νομίσματός της και η εκτίναξη του πληθωρισμού, το κοινό αίσθημα στην Τουρκία έχει αλλάξει. Τα εγκλήματα μίσους έχουν αυξηθεί. Δημοσιεύματα και φήμες κατηγορούν τους Σύρους για μυριάδες, ενίοτε αντικρουόμενα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα: λαμβάνουν μισθό από την τουρκική κυβέρνηση χωρίς να εργάζονται και ευθύνονται για την αύξηση του αριθμού των επαιτών. Ευθύνονται για τη μείωση των μισθών αλλά και για την αύξηση των κομίστρων των ταξί. Είναι ο λόγος που οι Τούρκοι αναγκάζονται να περιμένουν περισσότερο στις ουρές των δημοσίων υπηρεσιών. Διαπράττουν εκλογική νοθεία. Η παρουσία τους και μόνο προκαλεί φυσικές καταστροφές.

Το Χατάι είναι η νοτιότερη επαρχία της Τουρκίας, που ουσιαστικά "εμβολίζει” τη Συρία. Οι Σύροι άρχισαν να περνούν στο Χατάι ήδη από τις πρώτες ημέρες του εμφυλίου. Μέχρι τη στιγμή που εκδηλώθηκαν οι καταστροφικοί σεισμοί στα τέλη του φετινού χειμώνα, περισσότεροι από 400.000 Σύροι πρόσφυγες διέμεναν στην τουρκική επαρχία, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 1/4 του συνολικού πληθυσμού της.

Πολλοί εξ αυτών, όπως ο κ. Σελίμ, θέλουν να περάσουν στην Ευρώπη, αλλά τα χρήματα που ζητούν οι λαθρέμποροι για το ταξίδι -περίπου 9.000 δολάρια, όπως λέει ο κ. Σελίμ-, καθιστούν το "όνειρο” απαγορευτικό. Έτσι, έχουν εγκλωβιστεί σε μια χρόνιο τέλμα, όπου είναι ανεπιθύμητοι στην Τουρκία, δεν μπορούν να συνεχίσουν το ταξίδι τους, αλλά δεν θέλουν και να επιστρέψουν πίσω.

Ο Σύρος πρόεδρος Μπασάρ αλ-Άσαντ, εν τω μεταξύ, έχει ανακάμψει δυναμικά μετά από χρόνια απομόνωσης. Τον Μάιο, συμμετείχε στη σύνοδο κορυφής του Αραβικού Συνδέσμου, στη Σαουδική Αραβία, για πρώτη φορά μετά από μια δεκαετία και πλέον. Τον Ιούνιο, πραγματοποιήθηκε μια συνάντηση αξιωματούχων από την Τουρκία, τη Συρία, τη Ρωσία και το Ιράν, στο Καζακστάν, με στόχο την εξομάλυνση των συροτουρκικών σχέσεων.

Η επιστροφή των προσφύγων στη Συρία αποτελεί ένα σημαντικό κίνητρο για την εξομάλυνση των σχέσεων των δύο χωρών. Οι Σύροι μπορεί να μην είναι έτοιμοι να επιστρέψουν, αλλά οι γειτονικές χώρες είναι έτοιμες να προχωρήσουν με το σχέδιό τους.

Το 2011, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν καλωσόρισε τους Σύρους πρόσφυγες χαρακτηρίζοντάς τους "αδέλφια”, και για ένα διάστημα φάνηκε να συνάδουν με το όραμά του για την Τουρκία - σύμφωνα με την τουρκική κυβέρνηση, περίπου 200.000 Σύροι έχουν γίνει Τούρκοι πολίτες.

Αλλά οι καιροί έχουν αλλάξει. Ο κ. Ερντογάν ανακοίνωσε ένα σχέδιο λίγο πριν τις προεδρικές εκλογές του Μαΐου για τον επαναπατρισμό ενός εκατομμυρίου Σύρων "αδελφών” στη βόρεια Συρία.

Ο κ. Ερντογάν δήλωσε επίσης, ότι η κυβέρνησή του έχει διευκολύνει τον οικειοθελή επαναπατρισμό σχεδόν 600.000 Σύρων. Το 2022, όμως, το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ανέφερε ότι Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν εξαναγκάσει εκατοντάδες Σύρους να υπογράψουν χαρτιά "εθελούσιας επιστροφής” και εν συνεχεία τους ανάγκασαν να περάσουν τα σύνορα "υπό την απειλή όπλων”. (Ο ισχυρισμός της οικειοθελούς επιστροφής των προσφύγων σε μια χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο είναι κρίσιμης σημασίας, δεδομένου ότι η Τουρκία δεσμεύεται από την αρχή της μη επαναπροώθησης της Συνθήκης για τους Πρόσφυγες, του 1951). Σύροι που ζουν στην Αντιόχεια μού είπαν ότι αυτές οι "επιστροφές” συνεχίζονται και ότι είχαν φίλους που πέρασαν τα σύνορα και εξαφανίστηκαν.

Παρ’ όλα αυτά, όταν ο κ. Ερντογάν κέρδισε τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών, πολλοί Σύροι ανακουφίστηκαν. Στην Αντιόχεια, ορισμένοι εξακολουθούν να τον θεωρούν σύμμαχο, που τους καλωσόρισε στη χώρα του. Ο Χάλεντ Αμρ, από το Χαλέπι, καθισμένος σε μια μπλε σκηνή μπροστά από την πολυκατοικία του που κατέρρευσε, μου είπε ότι "η μόνη καλή στιγμή αυτής της χρονιάς ήταν η νίκη του Ερντογάν”.

Άλλοι σημειώνουν ότι το ένα εκατομμύριο αυτών που θα επαναπατριστούν θα περιλαμβάνει σίγουρα πολλούς από τους διαμένοντες στο Χατάι, λόγω της εγγύτητας της επαρχίας με τα σύνορα της Συρίας, και ως εκ τούτου προσπαθούν εναγωνίως να λάβουν την τουρκική υπηκοότητα, δωροδοκώντας για να λάβουν τα απαραίτητα έγγραφα ή για να εγγραφούν σε κάποιο πανεπιστήμιο. Κάνουν οτιδήποτε προκειμένου να μη σταλούν πίσω.

Πρόσφατα, η 65χρονη Ομ Λουάι έλαβε ένα τηλεφώνημα από τη Γερμανία, στο οποίο την ενημέρωναν ότι σύντομα θα περάσει από συνέντευξη για την αίτηση που είχε υποβάλλει το 2015 για τη μετεγκατάστασή της στη Γερμανία, όπου ζουν δύο από τις κόρες της. Τον Φεβρουάριο, η κόρη της και η οικογένειά της που βρίσκονταν μαζί της στην Τουρκία, σκοτώθηκαν στους σεισμούς. 

Η κυρία Λουάι περίμενε έξι ημέρες μέσα στο κρύο προκειμένου να αναγνωρίσει τις σορούς της οικογένειά της τον Φεβρουάριο, όπως λέει. Οπότε η αναμονή για οτιδήποτε άλλο είναι εύκολη.

Εάν τα καταφέρει να πάει στη Γερμανία, θα είναι από τους τυχερούς. Για τους Σύρους που βρίσκονται στην εξορία υπήρχαν πάντα λίγες καλές επιλογές, και γίνονται όλο και λιγότερες.

Ένα βράδυ στην Αντιόχεια, περπατούσα δίπλα σε μια σειρά σκηνών όπου μερικοί Σύροι προσπαθούσαν να "κλέψουν” λίγο φως από τον ολόφωτο καταυλισμό Τούρκων σεισμοπλήκτων που βρισκόταν στην άλλη μεριά ενός φράκτη. Κανείς από όσους μίλησα δεν έχει το κουράγιο να επιστρέψει σε μια χώρα που εξακολουθεί να κυβερνάται από τον κ. Άσαντ. Αναρωτήθηκα αν τους ακούει κανείς.

* Ο Joshua Levkowitz είναι συνεργάτης του Institute of Current World Affairs.

© 2023 Διατίθεται από το "The New York Times Licensing Group"