Συνεχης ενημερωση

    Παρασκευή, 17-Απρ-2020 08:26

    Παγκόσμια διακυβέρνηση: ακόμα ένα θύμα της πανδημίας;

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Χ. Κατσίκα

    Οι μεγάλες κρίσεις αφήνουν πάντα το αποτύπωμά τους στην παγκόσμια διακυβέρνηση. Κατά κανόνα, οι θεσμοί διεθνούς συνεργασίας ενισχύονται στον απόηχο κάθε μεγάλης κρίσης, με στόχο να θεραπευτούν οι αιτίες που οδήγησαν σε αυτή. Ενδεχομένως όμως, τα πράγματα να είναι διαφορετικά αυτή τη φορά.

    Το θεσμικό υπόβαθρο της σύγχρονης παγκόσμιας διακυβέρνησης οικοδομήθηκε μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο με στόχο να μην επαναληφθούν τα λάθη του παρελθόντος. Θεσμοί όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), η Παγκόσμια Τράπεζα (ΤΠ) και η Γενική Συμφωνία Δασμών και  Εμπορίου (GATT) στόχευαν στη διασφάλιση της ειρήνης, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και την ανάπτυξη της οικονομικής συνεργασίας και του εμπορίου. 

    Τις τελευταίες δεκαετίες, δεν υπήρξαν διεθνείς συρράξεις ανάλογου μεγέθους, ωστόσο, ο πλανήτης ταλανίστηκε από μεγάλες διεθνείς οικονομικές κρίσεις · από τις πετρελαϊκές κρίσεις, στην κρίση χρέους της Λατινικής Αμερικής, και από την κρίση στην Νότιο-ανατολική Ασία στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και στη συνέχεια στην κρίση χρέους της Ευρωζώνης. Μετά από κάθε κρίση ακολούθησαν πρωτοβουλίες για την ενίσχυση της διακυβέρνησης σε διεθνές επίπεδο. 

    Για παράδειγμα, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, οδήγησε στη δημιουργία νέων σημαντικών θεσμών, κυριότερος εκ των οποίων, το G-20 -σε επίπεδο ηγετών κρατών- το οποίο έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στον συντονισμό των ενεργειών για την αντιμετώπιση της κρίσης και στη διαμόρφωση της μεταρρυθμιστικής ατζέντας για την επόμενη ημέρα. Η ανάληψη των ηνίων για την αντιμετώπιση της κρίσης από το G-20 συνέβαλε και στον εκδημοκρατισμό της παγκόσμιας οικονομικής διακυβέρνησης, καθώς έδωσε φωνή σε μεγάλες αναπτυσσόμενες οικονομίες που έως τότε απουσίαζαν από σημαντικά φόρα, όπως το G-7. Παρόμοιες πρακτικές ‘ανοίγματος’ στη διεθνή κοινότητα υιοθετήθηκαν και από μια σειρά πιο εξειδικευμένων οργανισμών όπως για παράδειγμα η περίφημη Επιτροπή της Βασιλείας, η οποία διαμορφώνει το διεθνές ρυθμιστικό πλαίσιο για τις τράπεζες.

    Στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) τόσο η χρηματοπιστωτική κρίση, όσο και η κρίση χρέους της Ευρωζώνης που ακολούθησε, οδήγησαν σε μια άνευ προηγουμένου μεταρρυθμιστική προσπάθεια. Ως αποτέλεσμα, δημιουργήθηκαν σημαντικοί νέοι θεσμοί όπως ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ΕΜΣ) και η Τραπεζική Ένωση. Αν και τα βήματα που έγιναν δεν ήταν ίσως αρκετά (όπως έχω υποστηρίξει αλλού), σημειώθηκε ωστόσο, σημαντική πρόοδος σε σχέση με την κατάσταση πριν από το 2008.

    Η διεθνής αντίδραση στην πανδημία του κορονοϊού έως τώρα διαφοροποιείται σε σχέση με την εμπειρία των προηγούμενων κρίσεων. Αν και έχουν υπάρξει κινήσεις που επιτρέπουν κάποια αισιοδοξία, όπως οι δεκάδες διεθνείς και διεθνικές (χωρίς την μεσολάβηση των κρατών) συνεργασίες μεταξύ ερευνητικών ομάδων για την κατανόηση της συμπεριφοράς του ιού και την ανακάλυψη φαρμάκων ή εμβολίου για την αντιμετώπισή του, ή η εξαιρετικά αποτελεσματική συνεργασία των κεντρικών τραπεζών που επέτρεψε τη διοχέτευση δολαρίων στη διεθνή αγορά, μετριάζοντας τις πιέσεις στις συναλλαγματικές ισοτιμίες, υπάρχουν και αρκετές ενδείξεις που προκαλούν ανησυχία.

    Για παράδειγμα, έως τώρα έχουμε δει αρκετές επιθετικές κινήσεις προστατευτισμού, που στρέφονται εναντίων άλλων κρατών, ειδικά όσον αφορά περιζήτητο υγειονομικό υλικό. Πρωταθλητής σε αυτού του είδους τις συμπεριφορές έχουν αναδειχθεί οι ΗΠΑ, για τις οποίες υπάρχουν αρκετές καταγγελίες για κατάσχεση υγειονομικού υλικού που προορίζονταν για άλλες χώρες. Οι πρόσφατες αποστολές υγειονομικού υλικού από την Κίνα σε κάποιες χώρες, δεν αλλάζουν την εικόνα αυτή, καθώς θα πρέπει  να ερμηνευθούν περισσότερο ως μια προσπάθεια εκμετάλλευσης της κρίσης για την ενίσχυση της  γεωπολιτικής της στρατηγικής, παρά ως μια ανθρωπιστική κίνηση αλληλεγγύης. 

    Εξάλλου, στην αρχή της κρίσης, η Κίνα απέκρυψε την επικινδυνότητα του ιού και τον πραγματικό αντίκτυπό του -όπως έκαναν, και ενδεχομένως συνεχίζουν να κάνουν και άλλα κράτη, όπως για παράδειγμα η Τουρκία, ή η Βραζιλία- ενώ στη συνέχεια οι ΗΠΑ, προέβησαν σε μονομερείς ενέργειες, όπως η απροειδοποίητη και χωρίς διαβούλευση απαγόρευση μετακινήσεων από την ΕΕ. 

    Στο επίπεδο των διεθνών θεσμών, το G-20, ο δυναμισμός του οποίου μετά το 2011 έχει ατονήσει, δεν έχει καταφέρει να αρθεί στο ύψος της περίστασης και δεν έχει προσφέρει τα αναμενόμενα στη διεθνή συνεργασία. Αντίθετα, την ημέρα που γράφεται αυτό το άρθρο, η πολυμερής συνεργασία δέχθηκε ένα σημαντικό πλήγμα, από την απόφαση του προέδρου Τραμπ να διακόψει τη χρηματοδότηση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) από τις ΗΠΑ. Πρόκειται για ένα σημαντικό οικονομικό αλλά και συμβολικό πλήγμα στον κορυφαίο διεθνή οργανισμό υγείας, εν μέσω παγκόσμιας πανδημίας -μια πράξη που ήδη έχει καταδικαστεί από πολλά κράτη. 

    Η αποδυνάμωση των θεσμών της παγκόσμιας διακυβέρνησης μπορεί να έχει ιδιαίτερα αρνητικές συνέπειες για την αντιμετώπιση της πανδημίας διεθνώς, και ιδιαίτερα για φτωχές χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου, οι οποίες δεν διαθέτουν οικονομικά μέσα, αλλά ούτε και συστήματα υγείας ικανά να αντιμετωπίσουν μια έξαρση του κορονοϊού. Οι χώρες αυτές εξαρτώνται από διεθνούς οργανισμούς όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και ο ΠΟΥ για τη χρηματοδότηση, διαχείριση, ακόμη και τη στελέχωση των υγειονομικών τους δομών. 

    Η υπονόμευση των πολυμερών θεσμών συνεργασίας, θα έχει επίσης αρνητικές συνέπειες για την επόμενη ημέρα, όταν θα πρέπει να στηριχθεί και να χρηματοδοτηθεί η ανάκαμψη της παγκόσμιας οικονομίας. Ήδη στην ΕΕ, είμαστε θεατές μιας επανάληψης των συγκρούσεων που διαδραματίστηκαν κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους της Ευρωζώνης· με βάση την έως τώρα συμπεριφορά των ΗΠΑ, ούτε σε διεθνές επίπεδο η ομαλή συνεργασία θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη.  

    Το πρόβλημα με αυτή την κρίση, είναι ότι ήρθε στον απόηχο μιας άλλης μεγάλης οικονομικής κρίσης, η οποία οδήγησε στην ενίσχυση εθνικιστικών τάσεων και στην ανάδειξη λαϊκιστών ηγετών, ακόμα και στη Δύση, το προπύργιο της ανοικτής κοινωνίας και της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται στην αποτυχία του πολιτικού κατεστημένου να αντιμετωπίσει τις στρεβλώσεις μιας ανεξέλεγκτης παγκοσμιοποίησης και των αδικιών και ανισοτήτων που αυτές γέννησαν, κυρίως στο εσωτερικό των κρατών αυτών. 

    Ωστόσο, ανεξαρτήτως της αιτίας, το αποτέλεσμα παραμένει· η μεγαλύτερη υγειονομική και οικονομική κρίση από την εποχή του μεσοπολέμου, θα πρέπει να αντιμετωπιστεί, έχοντας στο πηδάλιο πολλών σημαντικών κρατών λαϊκίστικες ηγεσίες οι οποίες καταφεύγουν σε εθνικιστικές αντιδράσεις -τη στιγμή ακριβώς που απαιτείται διεθνής συνεργασία. Το πλήγμα στη διεθνή πολυμερή διακυβέρνηση, μπορεί να αποδειχθεί ανεπανόρθωτο, κυρίως γιατί οι ΗΠΑ, οι οποίες κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου ηγήθηκαν των προσπαθειών διεθνούς συνεργασίας σε κρίσιμες στιγμές -όχι πάντα και όχι πάντα αποτελεσματικά- φαίνεται να αποτελούν τώρα τον πρωτεργάτη στην προσπάθεια κατάλυσή της. 

    Το κενό ηγεσίας που δημιουργείται, σε συνδυασμό με μια ανάλογη αμφιθυμία που παρατηρείται εδώ και χρόνια από την πλευρά της Γερμανίας στην Ευρώπη, την άνοδο της Κίνας και την ανάκαμψη της Ρωσίας, διαμορφώνουν ένα διεθνές σύστημα με πόλους που ρέπουν προς τον εθνικισμό ως αποτέλεσμα λαϊκίστικων και αυταρχικών χαρακτηριστικών ή, στην περίπτωση της ΕΕ, λόγω αδυναμίας. 

    Το εκτεταμένο πλαίσιο παγκόσμιας διακυβέρνησης που διαμορφώθηκε ως απάντηση στις ανάγκες και πιέσεις της παγκοσμιοποίησης κατά τις τελευταίες δεκαετίες -και το οποίο μετρά δεκάδες χιλιάδες δημόσιους και ιδιωτικούς οργανισμούς που συνεργάζονται σε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων- είναι μάλλον απίθανο να ανατραπεί στο προσεχές μέλλον, ως αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης. Ωστόσο, η νέα ισορροπία που διαμορφώνεται είναι πολύ πιθανόν να οδηγήσει σε αδυναμία έγκαιρης λήψης σημαντικών αποφάσεων, με απρόβλεπτες -στον καιρό του κορονοϊού- συνέπειες. 

    * Ο κ. Δημήτρης Χ. Κατσίκας είναι Επικεφαλής του Παρατηρητηρίου για την Ελληνική και Ευρωπαϊκή Οικονομία του ΕΛΙΑΜΕΠ και Επίκουρος Καθηγητής Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

    Διαβάστε ακόμα για:

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ