Αντιπλημμυρική θωράκιση και άλλες απάτες

Του Θάνου Τζήμερου

Δεν υπάρχει "χείμαρρος φονιάς" και "φύση που εκδικείται". Υπάρχει νερό της βροχής που κάπου πρέπει να πάει. Δεν έγιναν οι δρόμοι χείμαρροι. Οι χείμαρροι έγιναν δρόμοι, και, όταν βρέχει, η φύση αποκαθιστά τη δική της χωροταξία. Αν το νερό είναι λίγο, κάπως το κουμαντάρουμε. Αν είναι πολύ, μας πήρε και μας σήκωσε. Κι αν είναι πάρα πολύ, ζητείται Νώε. 

Τι μπορεί να γίνει; Για τις βροχές, "τύπου Λονδίνου", πολλά και ασφαλή. Για τις καταρρακτώδεις καταιγίδες διαρκείας, σαν κι αυτές που ζούμε συχνά τον τελευταίο καιρό, τίποτε. Αντιπλημμυρική θωράκιση; Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα στον κόσμο. Μπορείς να διευθετήσεις την απορροή ομβρίων υδάτων ως ένα όριο. Αν το κάνεις με ανοιχτή κοίτη, το όριο είναι το χείλος της, αν το κάνεις με υπόγειο αγωγό, όριο είναι η χωρητικότητά του. Αν ρίξει περισσότερο νερό, θα πλημμυρίσει. Δεν υπάρχει κανένα έργο στη γη που να μπορεί να εξαφανίσει μαγικά το νερό που περισσεύει, αν κάποια μέρα πέφτουν καρεκλοπόδαρα επί 6 ώρες. Θα φτιάξεις έναν Κηφισό κάτω από τη Γλυφάδα; Ή ένα ποτάμι flyover; Μα ήταν τα φρεάτια βουλωμένα! Όσο καθαρά κι αν είναι τα φρεάτια, ένας χείμαρρος φέρνει πέτρες, ξύλα, κλαδιά, σκουπίδια, και τα φράζει σε dt. Αλλά και απεσταγμένο νερό να κατεβάσει, όταν αυτό που έρχεται είναι περισσότερο από εκείνο που φεύγει, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Τέτοιες κατασκευές είναι για συνήθη βροχόπτωση. Όχι για την πρόσφατη, ούτε για τον Ντάνιελ, ούτε για τη Μάνδρα το 2017. 

Τον Νοέμβριο του 1993 είχε "ξαναπνιγεί" η Γλυφάδα μαζί με τη Βάρη και τη Βούλα, όταν ξεχείλισε το Λυκόρεμα. Σε 5 ώρες είχαν πέσει 63 χιλιοστά βροχής. Αν κάποιος σχεδίαζε τότε ένα αντιπλημμυρικό έργο και το υπολόγιζε για διπλή ποσότητα, 126 χιλιοστά, δεν θα φαινόταν παράλογο, μια αδικαιολόγητη σπατάλη πόρων; Δεν είναι τζάμπα τα έργα. Κι όταν διπλασιάζεται η φέρουσα ικανότητα, το κόστος τετραπλασιάζεται. Να, όμως, που φέτος έπεσαν 172 χιλιοστά. Αν ξεκινούσαμε τώρα τον σχεδιασμό των "αντιπλημμυρικών έργων" της Γλυφάδας, πόσο όγκο νερού θα έπρεπε να υπολογίσουμε; Είναι "ταβάνι" τα 172 ή μπορεί σε μια επόμενη καταιγίδα να ρίξει άλλα τόσα; Στη Μάνδρα, τα δύο ρέματα, Αγίας Αικατερίνης και Σούρες, κατέβαζαν μαζί πάνω από 300 κυβικά μέτρα το δευτερόλεπτο, με ταχύτητα τουλάχιστον 5 μέτρα το δευτερόλεπτο. Σαν να λέμε ότι ένας τοίχος από νερό, ύψους 2 μέτρων, μήκους 30 και πάχους 5, χτυπάει, κάθε δευτερόλεπτο, σπίτια, αυτοκίνητα, δέντρα και ανθρώπους. Τι θα μείνει όρθιο; Και ήταν "μόνο" 300 χιλιοστά βροχής σε λίγες ώρες. Στη Θεσσαλία, ο Ντάνιελ άδειασε 750 – 1000 χιλιοστά! Ένα μέτρο νερό! Χίλιοι τόνοι ανά στρέμμα! Ξεκόλλησαν σπίτια ολόκληρα από τα θεμέλια και ταξίδευαν σα χάρτινες βαρκούλες. Άντε, "θωράκισέ" τα. Μα, είναι πιθανόν να πέσει ένας Ντάνιελ στην Αττική; Γιατί να μην είναι; 

Σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας υπήρχαν πλημμύρες και στα ποτάμια και στους χειμάρρους. Μόνο που δεν ήταν χτισμένες πολυκατοικίες δεξιά κι αριστερά. Όμως, στην Ελλάδα, είναι. Τι θα τις κάνουμε; Να κατεδαφισθούν; Το κόστος είναι τεράστιο. Και δεν ευθύνονται όσοι αγόρασαν, ανυποψίαστοι, νόμιμα ένα διαμέρισμα σε μια νόμιμα χτισμένη πολυκατοικία, εντός σχεδίου πόλεως που βλέπει σε δρόμο που το 1939 ήταν χείμαρρος. Ούτε όμως και οι υπόλοιποι φορολογούμενοι έχουν την υποχρέωση να πληρώνουν απαλλοτριώσεις σε περιοχές που το τετραγωνικό αξίζει χρυσάφι. Τα ανοιχτά ρέματα στην Αττική είχαν μήκος 1.280 χιλιόμετρα. Σήμερα, μόλις 434. Θα κατεδαφίσεις πολυκατοικίες κι από τις δυο πλευρές των ρεμάτων, δηλαδή 1.600 χιλιομέτρα μήκος; Σε μια καταιγίδα του 1852, διαβάζουμε σε εφημερίδες της εποχής, η Αθήνα κόπηκε στα δύο, διότι φούσκωσε το ποτάμι και παρέσυρε τη γέφυρα που ένωνε τις όχθες του. Ποιο ήταν αυτό το ποτάμι; Η σημερινή οδός Σταδίου! Το 80% των νερών της βροχής το απορροφούσε το έδαφος και μόλις το 20% κατέληγε στη θάλασσα. Σήμερα συμβαίνει το αντίθετο.

Όμως, επειδή μας αρέσει το ευχάριστο ψέμα, βαυκαλιζόμαστε με υποσχέσεις για έργα "αντιπλημμυρικής θωράκισης" που δεν τα έκαναν (εδώ και 100 χρόνια) οι προηγούμενοι, γιατί ήταν ανίκανοι και διεφθαρμένοι, αλλά θα τα κάνουν οι νυν γιατί είναι ντούερς και κιμπάρηδες. Το απίστευτο για οποιοδήποτε σοβαρό κράτος, αλλά εντελώς "φυσιολογικό" για τη χώρα του υπαρκτού σουρεαλισμού, είναι ότι οι υποσχέσεις περιλαμβάνουν πράγματα ασύμβατα. Κανένας όμως δεν τα επισημαίνει. Προστασία και της φυσικής ροής του ρέματος και της παραρεμάτιας ανθρώπινης δραστηριότητας δεν γίνεται. Και παρθένο οικοσύστημα στις όχθες και πεζο-ποδηλατόδρομος δεν γίνεται. Αν αφήσεις το ρέμα ελεύθερο και κατεβάσει πολύ νερό θα "φάει" τα πρανή, ειδικά αν το έδαφος είναι μαλακό, "μπαζωματογενές". Θα φτάσει στα θεμέλια των παρόχθιων κτισμάτων, θα τα υποσκάψει και τα σπίτια θα πέσουν. Ή λοιπόν θα τα γκρεμίσεις από πριν, αποζημιώνοντας τους ιδιοκτήτες, αν τα κατέχουν νόμιμα, ή θα ενισχύσεις τα πρανή, με τσιμέντο ή/και συρματοδέματα, τα λεγόμενα σαραζανέτια. Προφανώς για να γίνει αυτό πρέπει να κοπούν δέντρα που φυτρώνουν στις όχθες, δεν γίνεται αλλιώς. Κι αν οι ανθρώπινες παρεμβάσεις έχουν στενέψει την κοίτη, θα πρέπει να την εμβαθύνεις, πάλι ενισχύοντας με "σκληρά υλικά" τον πυθμένα. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. 

Όλα αυτά, όχι για να "θωρακίσουμε" τις πόλεις από τις πλημμύρες. Αλλά για να μειώσουμε τις πιθανότητες να πνιγούν άνθρωποι και να καταστραφούν περιουσίες. Το πόσο περιβάλλον θα θυσιασθεί υπέρ πόσης ανθρώπινης δραστηριότητας είναι διαρκές ζητούμενο από την αρχαιότητα και θα είναι μέχρι τη συντέλεια του κόσμου. Δεν απαντιέται με συνθήματα, ούτε με ανάταση χειρών από μη ειδικούς. Θυμάμαι τις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων που έπρεπε να ψηφίσουμε στο ΠΣ Αττικής και αφορούσαν διευθετήσεις ροής χειμάρρων. 1000 σελίδες η κάθε μία, τίγκα στους τεχνικούς όρους και στις μαθηματικές εξισώσεις. 100 λοιπόν νοματαίοι, χωρίς τεχνικές γνώσεις, που υποτίθεται είχαμε διαβάσει και κατανοήσει το περιεχόμενο και των 1000 σελίδων, έπρεπε να συζητήσουμε μέσα σε μισή ώρα (περίμεναν κι άλλα 20 θέματα στην ίδια συνεδρίαση) για το αν εγκρίνουμε μια μελέτη που για να συνταχθεί δούλεψαν δυο ντουζίνες ειδικοί επί 2-3 χρόνια. Και μάλιστα χωρίς να έχουμε καμμία εικόνα του πεδίου. Μόνο από τα χαρτιά. 

Έλεγε λοιπόν ο καθένας το μακρύ και το κοντό του, ανάλογα με τον ιδεολογικό του προσανατολισμό. Άνευ σημασίας, βέβαια, διότι το ΠΣ δεν έχει αποφασιστικό ρόλο, αλλά γνωμοδοτικό. Είναι, δηλαδή, ένα πολιτικό καφενείο πολυτελείας. Την απόφαση θα την πάρει η Αποκεντρωμένη Διοίκηση. Αλλά ούτε κι αυτή έχει τον τελικό λόγο, διότι κάποιος θα προσφύγει στο ΣτΕ, το οποίο θα διατάξει "πάγωμα" των έργων, και το πιθανότερο είναι να ακυρώσει τη μελέτη. Γιατί θα την ακυρώσει; Διότι όσες μελέτες διαχείρισης των ρεμάτων εκπονήθηκαν, προσπάθησαν να ισορροπήσουν ανάμεσα σε αντιφατικά ζητούμενα, έχοντας εξ αρχής υπόψη ότι θα κάνουν παραχωρήσεις. Έτσι, κάθε αντιπλημμυρική μελέτη είναι νομικά ευάλωτη, ακόμα κι αν είναι τεχνικά άρτια. Και, τελικά, όλοι είναι δυσαρεστημένοι. Και οι οικολόγοι, γιατί θα κοπούν 10 πεύκα και θα στρεσαριστεί ο βάτραχος που κολυμπάει στη φυσική λιμνούλα του ρέματος, ανάμεσα στις σκαλωμένες στα καλάμια σκουπιδοσακούλες, και οι καταπατητές γιατί θα πρέπει να κατεδαφισθεί η παράγκα που έστησε ο πρόσφυγας παππούς δίπλα στο νερό για να πλένει η γιαγιά τα ρούχα, αλλά τώρα έχει γίνει βιλίτσα με ωραίο κήπο. Βραχυκυκλώνουν και οι αριστεροί. Από τη μια καταγγέλλουν τον καπιταλιστικό "βιασμό της φύσης" (βλέπεις, η Σοβιετική Ένωση είχε τη φύση στα ώπα - ώπα, όρα λίμνη Karachay) αλλά από την άλλη ζητάν να προστατευθεί η κατοικία των "λαϊκών στρωμάτων", κι ας είναι αυθαίρετη. 

Σε επόμενο άρθρο θα αναφερθώ στη θεσμική διαστροφή, η οποία, εμπλέκοντας πλήθος συναρμόδιων αλλά ουσιαστικά ανεύθυνων φορέων, καταλήγει να πετάει το μπαλάκι στη Δικαιοσύνη, καθιστώντας την Υπερ-Διοίκηση. Το αποτέλεσμα είναι κάθε έργο να μετατρέπεται σε γιοφύρι της Άρτας, ακόμα κι αν η μελέτη είχε "ωριμάσει" και είχαν ξεκινήσει οι εργασίες. Οι απαντήσεις στα ερωτήματα "πόσο ρίσκο πλημμύρας είναι αποδεκτό;", "πόση φύση θα καταστραφεί για πόση ασφάλεια;", "ποιος πρέπει να πληρώσει σήμερα για απαλλοτρίωση προγενέστερων καταπατήσεων που το πολιτικό σύστημα έχει νομιμοποιήσει;", "πόσες επόμενες γενιές θα επηρεάσει το έργο;" είναι πολιτικές, όχι νομικές. Όμως έχουν πολιτικό κόστος. Γι’ αυτό οι πολιτικοί αποφεύγουν να τις δώσουν. Και έρχεται ο δικαστής με τα δικά του, στενά νομικά κριτήρια, να κάνει τα "παγώματα" και τις ακυρώσεις, ακόμα και για τυπικά λάθη ενός εγγράφου. 

Οπότε, βολεύονται και οι πολιτικοί, γιατί τα αντιπλημμυρικά δεν είναι τα αγαπημένα τους. Δεν είναι έργα βιτρίνας. Δεν έχουν κορδέλες, εγκαίνια, φωτογραφίες. Δεν τα βλέπεις καν. Όταν γίνονται δημιουργούν εκτεταμένη αναστάτωση. Αν αποδώσουν, δεν φαίνεται η ωφέλεια. Αν πλημμυρίσουν, "φταίει ο δήμαρχος" και το έργο "που ήταν κακοφτιαγμένο". Έπειτα, το έργο περιλαμβάνει απαλλοτριώσεις, κατεδαφίσεις, αλλαγές χρήσεων γης και αναπόφευκτη επέμβαση στο περιβάλλον, πράγματα που προκαλούν κοινωνικές συγκρούσεις, δηλαδή χαμένες ψήφους. Άσ’ το καλύτερα. Κι επειδή δεν υπάρχουν μάντεις των καιρικών φαινομένων, ειδικά με την κλιματική αλλαγή, κανένας δεν καίγεται να τα τρέξει και όλοι φοβούνται να τα υπογράψουν. Στην Αττική εμπλέκονται Περιφέρεια, Δήμοι, Δασαρχείο, Λιμενικό, Κτηματολόγιο, ΕΥΔΑΠ, Υπουργεία. Όλοι είναι αρμόδιοι, αλλά κανένας project owner. Δηλαδή, όλοι μπορούν να μπλοκάρουν όλους. Κι επειδή η ζωή αλλάζει δίχως να κοιτάζει τη δική σου… ολιγωρία, μέχρι να ξεμπλέξουμε από τις εγκρίσεις και τα δικαστήρια, το έργο είναι ήδη ξεπερασμένο. Γέρασε πριν να γεννηθεί.

Όμως, ξαναλέω, επειδή είναι αδύνατον, ό,τι και να κάνουμε, να αντιμετωπίσουμε όγκο νερού σαν της πρόσφατης νεροποντής, πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτό. Θα μπορούσαν πολλά να γίνουν, χωρίς ιδιαίτερο κόστος, για να ξέρουν οι κάτοικοι των επίμαχων περιοχών ότι βρίσκονται σε ζώνη κινδύνου. Να ενημερώσουν οι Δήμοι τους εποικιστές των πρώην ρεμάτων, για το πού μένουν, αν δεν το έχουν συνειδητοποιήσει. Όταν ο δρόμος σου είναι φυσική προέκταση της μισγάγκειας των βουνών που χαζεύεις όταν βγαίνεις στο μπαλκόνι, να ξέρεις ότι θα ξαναγίνει χείμαρρος.

Άρα, τα υπόγεια ή δεν θα κατοικούνται ή θα έχουν πόρτες και παράθυρα με υδατοστεγές κλείσιμο όπως στα πλοία. Τοίχοι και δάπεδα μπορούν να στεγανοποιηθούν με ειδικά υλικά, οι αρμοί να σφραγίσουν. Θα μπορούσε να μπει αυτόματη αντλία στο χαμηλότερο σημείο του υπογείου, ηλεκτρική ασφάλεια, εφεδρική γεννήτρια. Θα μπορούσαν, όσοι ζουν σε τέτοιες περιοχές, να συνδέονται με το Υπουργείο Πολιτικής Προστασίας με ένα ειδικό δίκτυο ειδοποίησης, το οποίο, ανάλογα με τα μετεωρολογικά μοντέλα, να τους στέλνει μήνυμα, όπως το 112, αν επίκειται πλημμύρα, ώστε να προφτάσουν οι κάτοικοι να απομακρύνουν από υπόγεια και ενδεχομένως ισόγεια, ηλεκτρικές συσκευές και ευπαθή αντικείμενα, και φυσικά να απομακρυνθούν και οι ίδιοι. Αυτή η ιδιότητα του "πλημμυρίσιμου" ακινήτου θα πρέπει να υπάρχει και στην ταυτότητά του, ώστε να το γνωρίζουν οι μελλοντικοί αγοραστές. Οι νέες οικοδομές στα επικίνδυνα σημεία να μην έχουν υπόγεια. Ακόμα και η πιλοτή να είναι υπερυψωμένη από το έδαφος. Θα μπορούσε να διαμορφωθεί ένας χώρος σε ασφαλές σημείο της περιοχής, ώστε, όταν περιμένουμε τέτοια καταιγίδα, να παρκάρουν οι κάτοικοι προσωρινά τα αυτοκίνητά τους για να μην τα παρασύρουν τα νερά. Ο Δήμος να φροντίζει για την απομάκρυνση κάδων σκουπιδιών και γενικότερα ογκωδών αντικειμένων με βάρος που, παρασυρμένα από το νερό, θα μπορούσαν να προκαλέσουν δευτερογενείς καταστροφές. Να καθαρίζει τα βουνά από μπάζα και οργανική ύλη. Να δενδροφυτευθούν οι πλαγιές. Να δημιουργηθούν έργα ανάσχεσης του νερού στο βουνό, με αναβαθμίδες και κορμοδέματα. Και, φυσικά, όταν υπάρχουν προειδοποιήσεις για πολύ νερό, να μην ρισκάρουμε μετακινήσεις. Είναι καλύτερα να χάσεις μια μέρα σχολείο ή ένα μεροκάματο, από το να χάσεις τη ζωή σου. 

Όπως έμαθαν να ζουν οι Ιάπωνες με τους σεισμούς, αυτό θα κάνουμε κι εμείς με τις πλημμύρες, σε κάθε μέρος της χώρας που κινδυνεύει. Η Πολιτική Προστασία κάθε Δήμου πρέπει να εκπονήσει "κανόνες εμπλοκής" με τη νεροποντή και πρωτόκολλο ενεργειών, Διοίκησης και πολιτών. Δεν είναι κακή ιδέα και μια άσκηση, πού και πού, ώστε να ξέρουν όλοι τι πρέπει να κάνουν, όταν οι μετεωρολόγοι δουν μια υδάτινη βόμβα να κατευθύνεται εναντίον μας. Θωρακισμένοι δεν είμαστε και δεν θα γίνουμε. Τουλάχιστον, ας γίνουμε σοβαροί, δηλαδή προσαρμοστικοί.

* Ο Θάνος Τζήμερος είναι επιχειρηματίας, πρώην πρόεδρος της "Δημιουργίας Ξανά"