Πώς ΔΕΝ έλυσε η Ουγγαρία το δημογραφικό

Του Γιώργου Βασιλειάδη*

Το δημογραφικό πρόβλημα πολλοί το πολέμησαν, κανείς δεν το έλυσε. Το πρόβλημα αρχικά, δεν είναι τοπικό. Φυσικά αυτός ο ισχυρισμός δεν δικαιολογεί τις λανθασμένες ή και καμία φορά ανύπαρκτες πολιτικές που μπορεί να υιοθετήσει ή να μην υιοθετήσει ένα κράτος. Ακόμα και οι κυβερνήσεις σε χώρες όπως η Ουγγαρία, που οι πολιτικές που εφαρμοστήκαν ήταν ιδιαίτερα δυναμικές, με δυο διαστάσεις (οικονομικές και ιδεολογικές), δεν είχαν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Ενημερωτικά, πέρα από τις έντονες φοροαπαλλαγές εφ όρου ζωής για πολύτεκνες μητέρες και πλήρη διαγραφή δανείων για νέους γονείς και άλλες οικονομικές ελαφρύνσεις, η Ουγγαρία εφάρμοσε και έντονη εκστρατεία ενημέρωσης και πολιτική προώθησης της "παραδοσιακής οικογένειας". Διαφήμισε την μητρότητα ως "αποστολή", την γυναίκα κυρίως στον ρόλο της μητέρας, ενώ την τεκνοποίηση ως πατριωτικό καθήκον. 

Γιατί τα αναφέρω όμως όλα αυτά; Θα καταλάβετε ευθύςαμέσως γιατί δεν πέτυχαν. 

Η έρευνα της Interview για το δημογραφικό πρόβλημα, χαρτογράφησε την κατάσταση στην χώρα και τα ευρήματα υποδεικνύουν έμμεσα τις πολιτικές που πρέπει να εφαρμόσουμε. 

Ας τα βάλουμε σε μια σειρά. Το δείγμα λέει, ο παππούς μου, παντρεύτηκε στα 27 του. Ο πατέρας μου στα 30. Εγώ; - στα 32. Άρα έχουμε μια αύξηση στο μέσο όρο ηλικίας που παντρευόμαστε. Κάποτε στα 27, πλέον στα 32 χρόνια. Επίσης, οι γυναίκες στο δείγμα -και κρατήστε το αυτό για αργότερα- λένε, η γιαγιά μου παντρεύτηκε στα 20, η μητέρα μου στα 25, εγώ;- στα 27. Εδώ και αν έχουμε αύξηση και μάλιστα 7 χρόνια! Να αναφέρουμε βέβαια ότι αν και η ηλικία που παντρευόμαστε αυξήθηκε, η διαφορά ηλικίας που έχουν πλέον τα ζευγάρια είναι σχετικά μικρότερη- από 7 σε 5 χρόνια διαφοράς. 

Το δείγμα επίσης αναφέρει, ότι στην γενιά του πατέρα/μητέρας μου ήταν 3 αδέρφια κατά μέσο όρο, ενώ πλέον τα αδέρφια στην οικογένεια είναι 1,5 κατά μέσο όρο. Οι οικογένειες αποφασίζουν να κάνουν λιγότερα παιδιά. Κατά 50%! 

Παρότι οι γάμοι σήμερα είναι σαφώς λιγότεροι, παρουσιάζουν ένα ενδιαφέρον -και φαινομενικά οξύμωρο- χαρακτηριστικό, όσοι τελικά παντρεύονται δηλώνουν, κατά μέσο όρο, πιο ευτυχισμένοι μέσα στη συμβίωση τους σε σύγκριση με τις προηγούμενες γενιές. Με άλλα λόγια, η ποσοτική υποχώρηση συνοδεύεται από ποιοτική αναβάθμιση. Η εξήγηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στην αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών. Δεν έχουν περάσει άλλωστε πολλές δεκαετίες από την εποχή των συνοικεσίων και των γάμων "υποχρέωσης", όπου οι προσωπικές επιθυμίες υποχωρούσαν μπροστά σε οικογενειακές πιέσεις, κοινωνικές συμβάσεις ή ακόμη και οικονομικές συναλλαγές. Πολλές από αυτές τις ενώσεις ήταν εξαρχής καταδικασμένες, καθώς τα ζευγάρια δεν είχαν ουσιαστική επιλογή ούτε τη δυνατότητα εύκολης αποχώρησης. 

Σήμερα, αντίθετα, ο γάμος δεν αποτελεί μονόδρομο. Είναι περισσότερο αποτέλεσμα συνειδητής απόφασης και προσωπικής επιλογής (από αγάπη επιλέγει το 83%), γεγονός που εξηγεί γιατί, αν και λιγότερος ως θεσμός, εμφανίζεται πιο "ανθεκτικός" και συναισθηματικά πιο ικανοποιητικός για όσους τον επιλέγουν. 

Ας δούμε τώρα τους λόγους που επιλέγει το δείγμα να μην παντρευτεί. Για να γίνει πλήρως κατανοητό πρέπει να εξετάσουμε τα φυλά ξεχωριστά. 

Οι άνδρες επιλέγουν να αποφύγουν τον γάμο κυρίως γιατί δεν βρίσκουν την κατάλληλη σύντροφο. 2ος  λόγος, γιατί θεωρούν τον εαυτό τους οικονομικά ανώριμο, 3ος  λόγος, γιατί το κόστος του γάμου είναι υπερβολικό, 4ος  λόγος, γιατί δεν θέλουν την δέσμευση, ενώ 5ος λόγος, γιατί έχουν ως προτεραιότητα την καριέρα τους. 

Ας εξετάσουμε τι απαντάνε οι γυναίκες. Ο κύριος λόγος για το αντίθετο φύλο είναι ότι δεν θεωρούν τον εαυτό τους οικονομικά ώριμο. 2ος λόγος είναι το οικονομικό κόστος του γάμου, 3ος λόγος, δεν βρίσκουν τον κατάλληλο, 4ος λόγος, έχει προτεραιότητα η καριέρα τους και 5ος λόγος επειδή αποφεύγουν την δέσμευση. 

Κύριο συμπέρασμα, είναι ότι οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη οικονομική ανασφάλεια από ότι έχουν οι άντρες. Βασικό στοιχείο για την στόχευση πολιτικών.  

Όμως, δεν είναι κάτι καινούργιο αυτό. Γνωρίζουμε πολύ καλά, ότι οι γυναίκες στην χώρα μας εξακολουθούν να πληρώνονται χαμηλότερα από ότι οι άντρες. Φυσικά αυτό όμως δεν είναι πρόβλημα μόνο για το δημογραφικό… Η σύγκλιση των μισθών είναι βασικό στοιχείο και για την οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας. Αλλά αυτό είναι μια διαφορετική ανάλυση, από αυτήν που κάνουμε τώρα.

Οι σημαντικότεροι λόγοι που δεν κάνουν παιδιά οι νέοι γονείς σύμφωνα με την έρευνα, είναι η οικονομική δυσχέρεια που έρχεται πρώτο και για τα δυο φύλα, η προχωρημένη ηλικία για τους άντρες, η επαγγελματική ανασφάλεια επίσης και για τα δυο φύλα,  αλλά και η δυσκολία για την γυναίκα να ισορροπήσει μεταξύ της οικογένειας και της επαγγελματικής ζωής.  

Το 38% πιστεύει, ότι η επιδότηση του γάμου είναι αποδοτικότερη από μια επιδότηση γέννας, δηλαδή, με άλλα λόγια, το 38% εκτιμά ότι η ενίσχυση του γάμου μπορεί να λειτουργήσει πιο αποτελεσματικά, δημιουργώντας συνθήκες ασφάλειας, διάρκειας και κοινών σχεδίων, μέσα στις οποίες η απόφαση για παιδί έρχεται πιο φυσικά και αβίαστα. Η γέννα δεν αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο γεγονός που "αγοράζεται" με ένα επίδομα, αλλά ως εξέλιξη μιας σταθερής συμβίωσης. 

Συνολικά, τα ευρήματα της έρευνας φωτίζουν με καθαρό τρόπο γιατί ακόμη και οι πιο δυναμικές, γενναιόδωρες ή ιδεολογικά φορτισμένες πολιτικές -όπως εκείνες της Ουγγαρίας-  δεν κατάφεραν να αναστρέψουν τη δημογραφική πορεία. Το πρόβλημα δεν λύνεται ούτε με επιδόματα-σοκ ούτε με αξιακές νουθεσίες από τα πάνω. Όταν οι νέοι παντρεύονται αργότερα, κάνουν συνειδητά λιγότερα παιδιά, βιώνουν έντονη οικονομική και επαγγελματική ανασφάλεια και, ιδίως οι γυναίκες, αισθάνονται ότι το βάρος της οικογένειας συγκρούεται με την εργασιακή τους πραγματικότητα.  

Η έρευνα δείχνει ότι η τεκνοποίηση δεν είναι απόφαση που αποσπάται μόνο με οικονομικά κίνητρα, αλλά και αποτέλεσμα σταθερότητας, ισότητας και προβλεψιμότητας στη ζωή των ανθρώπων. Αν κάτι διδάσκει το ουγγρικό παράδειγμα σε συνδυασμό με τα ελληνικά δεδομένα της έρευνας, είναι ότι το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται με συνθήματα ή εφάπαξ παροχές, αλλά με μακροπρόθεσμες πολιτικές που χτίζουν πρώτα τις συνθήκες ζωής και αφήνουν τα παιδιά να έρθουν ως φυσική συνέχεια, και όχι ως κρατική επιδίωξη.

Πάντως, μελετώντας τα στοιχεία, ένας ακόμα παράγοντας που θα έπρεπε να μπει στον δημόσιο διάλογο, αν εξαιρέσουμε πολλά κράτη της Αφρικής και της Νότιας Ασίας, οι ανεπτυγμένες κοινωνίες όπως η Γερμανία, ο Καναδάς, η Αυστραλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Αμερική, διατηρούν ή ακόμα και αυξάνουν τον πληθυσμό τους χάρη στη μετανάστευση. Ακόμα και στην Ελλάδα, εάν δεν είχαμε δεχθεί τους μετανάστες από το πρώην Σοβιετικό μπλοκ (και την Αλβανία), θα είμασταν σήμερα αρκετά μικρότεροι πληθυσμιακά. 

Ίσως λοιπόν, χωρίς μετανάστευση (νόμιμη φυσικά), πληθυσμιακή σταθερότητα, σχεδόν δεν υπάρχει; 

Τι θα έλεγαν άραγε οι Ούγγροι για αυτό;

*Αναλυτής Interview
Διπλ. Μηχανικός Χωροταξίας και Ανάπτυξης Α.Π.Θ.