Αναβαθμίσεις μετά τη σφυρίχτρα

Του Άγη Βερούτη

Το FIR Αθηνών χτύπησε καμπανάκι για το πώς διαχειριζόμαστε τις κρίσιμες υποδομές όταν ο χρόνος έχει ήδη τελειώσει.

Η βλάβη στο FIR Αθηνών παρουσιάστηκε ως τεχνικό επεισόδιο, παρότι αρχικά έγινε θόρυβος για πιθανή κυβερνοεπίθεση. Το ερώτημα αν μπορεί να γίνει cyberattack σε ένα απαρχαιωμένο σύστημα που δεν υποστηρίζει καν σύγχρονες ψηφιακές λειτουργίες, έμεινε γρήγορα στο περιθώριο.

Στην ουσία, η κατάρρευση ήταν η στιγμή που μια χρόνια διοικητική εκκρεμότητα, αυτή της αντικατάστασης ενός παλαιωμένου συστήματος, βγήκε στην επιφάνεια με τρόπο που δεν μπορούσε πλέον να αγνοηθεί.

Ο εναέριος έλεγχος της χώρας λειτούργησε για δεκαετίες πάνω σε υποδομές που είχαν ξεπεράσει τον σχεδιαστικό τους κύκλο ζωής. Τυπικά ήταν συμβατές με το κανονιστικό πλαίσιο της Ευρώπης. Πρακτικά όμως ήταν παρωχημένες. Εξοπλισμός με περιορισμένη υποστήριξη, χαμηλή δυνατότητα παρακολούθησης της κατάστασής του και εφεδρείες προσαρμοσμένες σε άλλες εποχές και σε χαμηλότερους φόρτους εναέριας κυκλοφορίας. Όσο τα συστήματα λειτουργούσαν ομαλά, το ρίσκο έμενε εκτός δημόσιας συζήτησης. Όταν εμφανίστηκε εκτεταμένος θόρυβος στο τηλεπικοινωνιακό φάσμα, οι αδυναμίες εκδηλώθηκαν ταυτόχρονα.

Οι ανάγκες αναβάθμισης είχαν καταγραφεί και τεκμηριωθεί εγκαίρως. Από το 2019 υπήρχαν τεχνικές εισηγήσεις του ΟΤΕ για αντικατάσταση τηλεπικοινωνιακών κυκλωμάτων και εκσυγχρονισμό της υποστηρικτικής υποδομής του FIR. Οι επισημάνσεις ενσωματώθηκαν σε σχεδιασμούς και μετακινήθηκαν χρονικά. Η γνωστή πρακτική της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, που αντιμετωπίζει την πρόληψη ως μελλοντική επιλογή και τη διαχείριση κρίσεων ως αποδεκτό κόστος.

Η αντικατάσταση των συστημάτων εναέριας κυκλοφορίας αποτελεί έργο υψηλής πολυπλοκότητας. Προϋποθέτει ευρωπαϊκές πιστοποιήσεις, δοκιμές υπό πραγματικό φόρτο, παράλληλη λειτουργία παλαιών και νέων υποδομών, εκπαίδευση προσωπικού και αυστηρή διασφάλιση επιχειρησιακής συνέχειας. Οι χρόνοι υλοποίησης είναι αντικειμενικά μεγάλοι. Γι’ αυτό και ο χρόνος λήψης της αρχικής απόφασης έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από τον χρόνο εγκατάστασης των νέων συστημάτων.

Το οργανωμένο πλάνο αναβάθμισης ενεργοποιήθηκε ουσιαστικά το 2025, με ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2028. Κρίσιμες συμβάσεις υπεγράφησαν το φθινόπωρο του 2025, επί υπουργίας Δήμα ο οποίος ανέλαβε τον Μάρτιο του 2025, και οι πρώτες παραδόσεις τοποθετήθηκαν στις αρχές του 2026. Οι προηγούμενοι υπουργοί τί έκαναν άραγε;

Τη στιγμή της βλάβης, το legacy σύστημα παρέμενε η βασική υποδομή λειτουργίας, ενώ το νέο βρισκόταν ακόμη σε αρχικό στάδιο υλοποίησης. Η χρονική αυτή ακολουθία εξηγεί γιατί το σύστημα άντεξε μέχρι τότε και γιατί η αστοχία εκδηλώθηκε παντού ταυτόχρονα.

Στο υπόβαθρο λειτούργησε και ο γραφειοκρατικός κατακερματισμός. Διαφορετικοί φορείς για τη λειτουργία, τη ρύθμιση, τη χρηματοδότηση και την τηλεπικοινωνιακή υποστήριξη. Σε περιόδους ομαλότητας αυτό περιγράφεται ως διαχωρισμός αρμοδιοτήτων. Σε συνθήκες πίεσης μετατρέπεται σε καθυστέρηση απόκρισης και περιορισμένο συντονισμό. Το ρίσκο διαχέεται και τα έργα καθυστερούν να υλοποιηθούν.

Η ίδια η φύση της βλάβης στο FIR ανέδειξε τις δομικές τεχνικές αδυναμίες. Παλαιές υποδομές, παρεμβολές στο φάσμα, εφεδρείες χωρίς αυτοματοποιημένη απομόνωση αστοχιών και ανάγκη χειροκίνητης διαχείρισης. Η αποκατάσταση στηρίχθηκε στην εμπειρία των ανθρώπων και όχι στην προσχεδιασμένη ανθεκτικότητα των συστημάτων. Το αποτέλεσμα ήταν αναμενόμενο και καθόλου καθησυχαστικό.

Η απουσία ατυχήματος προβλήθηκε ως ένδειξη επάρκειας. Στην πράξη οφείλεται στον συνδυασμό επαγγελματισμού και συγκυρίας. Τα όρια ανοχής είχαν ήδη προσεγγιστεί και η κρίση απλώς τα κατέστησε ορατά.

Οι διοικητικές παραιτήσεις που ακολούθησαν έκλεισαν τον πολιτικό κύκλο της υπόθεσης. Το ουσιαστικό ζήτημα βρίσκεται αλλού. Στην καθυστέρηση των αποφάσεων. Στο γιατί οι αναβαθμίσεις κρίσιμων εθνικών υποδομών ενεργοποιούνται όταν ο εξοπλισμός έχει ήδη εξαντλήσει τον χρόνο ζωής του και δεν υποστηρίζεται πλέον από τον κατασκευαστή. Στο γιατί οι τεχνικές προειδοποιήσεις αντιμετωπίζονται ως στοιχεία φακέλου και όχι ως δείκτες πραγματικού ρίσκου.

Το FIR Αθηνών λειτουργεί ως καθρέφτης ενός ευρύτερου μοντέλου γραφειοκρατικής διαχείρισης. Η χώρα διαθέτει τεχνογνωσία, υψηλού επιπέδου ανθρώπινο δυναμικό και πρόσβαση σε τεχνολογία. Εκεί που υστερεί συστηματικά είναι στη χρονική πειθαρχία και στο "άστο για αύριο". Οι αποφάσεις λαμβάνονται όταν το κόστος της καθυστέρησης γίνεται δημόσιο.

Οι αναβαθμίσεις στο FIR θα ολοκληρωθούν τώρα, με ταχύτητα που μέχρι χθες θεωρούνταν ανέφικτη. Το επεισόδιο θα καταγραφεί ως τεχνικό πρόβλημα με οικονομικές επιπτώσεις από καθυστερήσεις πτήσεων. Το ερώτημα αφορά το επόμενο σύστημα που σήμερα λειτουργεί οριακά, μακριά από τα φώτα.

Θα προηγηθεί αυτή τη φορά η απόφαση, ή θα περιμένουμε πρώτα ν’ ακουστεί το μπαμ;

agissilaos@gmail.com