Το Ιράν ξεσηκώνεται

Του Άγη Βερούτη

Από τις 28 Δεκεμβρίου 2025 έχει ξεσπάσει το μεγαλύτερο κύμα αντικαθεστωτικών κινητοποιήσεων των τελευταίων ετών στο Ιράν: ξεκίνησε ως εξέγερση για την ακρίβεια του κόστους ζωής και μέσα σε λίγες μέρες, έγινε ευθεία αμφισβήτηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Οι διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν σε πολλές πόλεις, με συνθήματα κατά του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, με εικόνες από Τεχεράνη, Σιράζ, Ταμπρίζ και αλλού να βγαίνουν ακόμη και μέσα από το σκότος της λογοκρισίας. 

Η αιτία είναι καθαρή και μετρήσιμη: οικονομική κατάρρευση της καθημερινότητας. Πληθωρισμός, νόμισμα που διολισθαίνει, μισθοί που χάνουν αξία, αγορά που στεγνώνει από ρευστότητα. 

Όταν μια κοινωνία καταλαβαίνει ότι δουλεύει για να φτωχαίνει, τότε η πολιτική νομιμοποίηση δεν φθείρεται αλλά ακυρώνεται. Και στο Ιράν, το οικονομικό σοκ δεν μένει ποτέ οικονομικό. Γίνεται ερώτημα εξουσίας: "ποιος φταίει;" και αμέσως μετά "ποιος πρέπει να φύγει;" 

Για να καταλάβουμε το σήμερα, πρέπει να θυμηθούμε το 1979. Η Ισλαμική Επανάσταση δεν ήταν απλώς η ανατροπή ενός ηγέτη αλλά η αντικατάσταση του πολιτειακού μοντέλου. 

Στις 16 Ιανουαρίου 1979 ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ο Σάχης, εγκατέλειψε το Ιράν. Στην 1η Φεβρουαρίου 1979 ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί επέστρεψε από την εξορία στο Παρίσι και τον υποδέχτηκε στο αεροδρόμιο ένα πλήθος εκατομμυρίων. Στις 11 Φεβρουαρίου 1979 το παλιό καθεστώς κατέρρευσε οριστικά: ο στρατός δήλωσε ουδετερότητα, η μοναρχία έσβησε.

Αυτό που εγκαταστάθηκε μετά δεν ήταν μια κυβέρνηση των μουλάδων που αντικατέστησε τον Σάχη, αλλά ένα σύστημα όπου ο ανώτατος θρησκευτικός-πολιτικός ηγέτης, οι θεσμοί φιλτραρίσματος της πολιτικής ζωής, και μια ιδεολογικά πιστή δύναμη καταστολής έγιναν η ραχοκοκαλιά του κρατικού μηχανισμού. 

Και εδώ μπαίνει το κλειδί: οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC). Δεν είναι απλώς ένας παράλληλος στρατός. Είναι το βαθύ κράτος της Ισλαμικής Δημοκρατίας: η δύναμη που υπάρχει ακριβώς για να μη επιτραπεί να ξαναγίνει ποτέ το συμβάν του 1979, με την έννοια της κατάρρευσης του καθεστώτος από διαδηλώσεις.

Γι’ αυτό, όταν σήμερα ο λαός ξαναμιλά σε διαδηλώσεις, οι Φρουροί δεν παρατηρούν απλώς αλλά επεμβαίνουν. Το Reuters μεταδίδει ότι οι IRGC άνοιξαν πυρ σε ορισμένες περιοχές, ότι έγιναν εκατοντάδες συλλήψεις και ότι η κυβέρνηση αποδίδει την αναταραχή σε "τρομοκράτες" και ξένες δυνάμεις, βάζοντας στη γωνία τους κλασικούς αποδιοπομπαίους τράγους: τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. 

Το δεύτερο εργαλείο είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό: απομόνωση. 

Την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου 2026, το Ιράν έκοψε πρακτικά την επαφή της χώρας με τον έξω κόσμο: το διεθνές ίντερνετ, την τηλεφωνία, τα δίκτυα. 

Το AP περιγράφει την αποσύνδεση ως "τράβηγμα της πρίζας" που απομονώνει 85 εκατ. πολίτες. Αυτό δεν είναι απλώς "λογοκρισία". Είναι πολεμική τακτική μάχης: χωρίς επικοινωνία δεν υπάρχει δυνατότητα για συντονισμό, δεν υπάρχουν μαρτυρίες, δεν υπάρχει οπτικό υλικό για τις διεθνείς ειδήσεις, δεν υπάρχει λογαριασμός για τους νεκρούς της εξέγερσης.

Ενδιαφέρον είναι ότι το 2026 ο κόσμος έχει ένα νέο σωσίβιο: την δορυφορική πρόσβαση (Starlink). Και το Ιράν όμως έχει μια νέα άμυνα: τις παρεμβολές. Το AP μεταδίδει ότι το καθεστώς φαίνεται να μπλοκάρει/παρεμβάλλει σήματα που χρειάζονται οι συσκευές, με αναφορές για τεράστια απώλεια δεδομένων σε ορισμένες περιοχές, ενώ παράλληλα προσπαθεί να απαγορεύσει το Starlink και θεσμικά, με προσφυγή στον ITU.

Το τρίτο εργαλείο είναι η θρησκευτική/ποινική απειλή. Ο γενικός εισαγγελέας του Ιράν μιλά για "εχθρούς του Θεού", σίγουρα όχι στο πλαίσιο κάποιας θεολογικής ερμηνείας. Στέλνει προειδοποίηση: "το κράτος θα σας αντιμετωπίσει ως υπαρξιακή απειλή και θα σας τιμωρήσει ως τέτοια". Το AP το περιγράφει ξεκάθαρα, η κατηγορία μπορεί να επισύρει θανατική ποινή.

Τί γίνεται τώρα με τους αριθμούς; 

Το καθεστώς δημιουργεί σκότος, και μέσα στο σκότος οι αριθμοί γίνονται όπλο καταστολής. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι η καταστολή είναι θανατηφόρα και μαζική. 

Η Amnesty και η Human Rights Watch τεκμηριώνουν ότι τουλάχιστον 28 άνθρωποι σκοτώθηκαν σε οκτώ επαρχίες σε συγκεκριμένο περιορισμένο διάστημα (31/12–3/1), όλοι από πυρά δυνάμεων ασφαλείας, συμπεριλαμβανομένων μεταλλικών σκαγιών από καραμπίνες, ενώ τεκμηριώνουν επίσης μαζικές συλλήψεις, ακόμη και παιδιών. 

Παράλληλα, το Reuters μεταδίδει εκτιμήσεις οργανώσεων για δεκάδες νεκρούς διαδηλωτές και νεκρούς στις δυνάμεις ασφαλείας, με πάνω από 2.300 συλλήψεις, ενώ το εύρος των κινητοποιήσεων περιγράφεται ως πανεθνικό και επίμονο.  

Ο Guardian, στη δική του κάλυψη, μιλά για εκατοντάδες επεισόδια, ασταμάτητες συγκεντρώσεις και βαρύ απολογισμό θυμάτων, περιγράφοντας επίσης ακραία βία, εξαναγκαστικές "ομολογίες" με βασανιστήρια και τον φόβο που σπέρνει η κρατική μηχανή των Φρουρών της Επανάστασης.

Το ερώτημα δεν είναι απλά αν το Ιράν έχει διαδηλώσεις. Το Ιράν έχει σύγκρουση νομιμοποίησης της εξουσίας. Το ερώτημα κλειδί είναι αν μπορεί ένα καθεστώς που γεννήθηκε από μια επανάσταση το 1979, να επιβιώσει απέναντι σε μια κοινωνία που το βλέπει πια ως εμπόδιο ζωής και επαναστατεί εναντίον του;

Εδώ μπαίνει η αμερικανική παρέμβαση. Ο Τραμπ έχει επιλέξει την σκληρή ρητορική, με απειλές και προειδοποιήσεις προς την Τεχεράνη, να μην πνίξει στο αίμα τις κινητοποιήσεις γιατί θα υπερασπιστεί τους διαδηλωτές. 

Το Reuters περιγράφει τη στάση του Τραμπ ως προσεκτική, ως προς την υιοθέτηση οποιουδήποτε συγκεκριμένου εξόριστου ηγέτη (π.χ. του διαδόχου του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί), αλλά ταυτόχρονα ξεκαθαρίζει ότι η Ουάσιγκτον στέλνει μήνυμα στήριξης στους διαδηλωτές. 

Εδώ βρίσκεται το παιχνίδι ισορροπίας. Όσο πιο πολύ φαίνεται αμερικανική σκιά, τόσο πιο εύκολα το καθεστώς βαφτίζει την εξέγερση υποκινούμενη και ξένο δάχτυλο, και κρατάει τους αναποφάσιστους γύρω από τη σημερινή εξουσία. Όσο πιο λίγο φαίνεται, τόσο λιγότερη αποτροπή υπάρχει απέναντι στις διαδηλώσεις. Αυτή είναι η εξίσωση.

Πιθανό αποτέλεσμα δεν είναι ένα, μία γραμμική κατάληξη, αλλά τρία διαφορετικά σενάρια που τρέχουν ταυτόχρονα.

Πρώτον, το καθεστώς μπορεί να νικήσει τακτικά, να διαλύσει τις συγκεντρώσεις με όπλα και με συλλήψεις, να σπάσει τα δίκτυα επικοινωνίας, να τρομοκρατήσει τους διαδηλωτές με δίκες και δημόσιες εκτελέσεις, κι’έτσι να επιτύχει να ρίξει την ένταση. Αυτό ξέρει να το κάνει και προσπαθεί να το κάνει τώρα. 

Δεύτερον, μπορεί να επιχειρήσει να αγοράσει χρόνο, με περιορισμένες οικονομικές παραχωρήσεις στους υπηκόους, αποδιοπομπαίους τράγους στη διοίκηση, ως ένα "δωράκι" προς τα στρώματα που φοβούνται την κατάρρευση. 

Όμως η ίδια η φύση του καθεστώτος σημαίνει ότι το δωράκι δεν μπορεί να φτάσει ποτέ στο σημείο να αλλάξει τον πραγματικό πυρήνα του προβλήματος: ποιος κυβερνά τη χώρα και ποιος λογοδοτεί για την σημερινή κατάντια της.

Τρίτον (αυτό είναι το μόνο που ρίχνει καθεστώτα) να δημιουργηθούν ρωγμές μέσα στον μηχανισμό εξαναγκασμού δηλαδή στους Φρουρούς της Επανάστασης. Όχι απλά ηθική αφύπνιση, αλλά ρωγμές συμφερόντων, φόβου αντεπιθέσεων ή συντριπτικού πλήγματος από τις ΗΠΑ, κόπωση, διάσπαση της ελίτ ή στοχευμένες εκτελέσεις των κεφαλών από διαδηλωτές. 

Όσο οι Φρουροί της Επανάστασης και οι υπηρεσίες καταστολής παραμένουν συνεκτικές, τόσο το καθεστώς θα αντέχει. Αν αρχίσουν να τρίζουν και να καταρρέουν, τότε η Ισλαμική Δημοκρατία δεν θα έχει δίχτυ ασφαλείας, γιατί το δίχτυ ασφαλείας της είναι εκείνοι ακριβώς.

Η ειρωνεία της ιστορίας είναι τραγική. Το 1979 η επανάσταση παρουσιάστηκε ως απελευθέρωση του λαού από μια εξουσία που θεωρήθηκε ξενόφερτη, αυταρχική, αποκομμένη από την κοινωνία και διεφθαρμένη. Ο Σάχης είχε τουαλέτες με χρυσές βρύσες και λαός πεινούσε. 

Το 2026, ο δρόμος γεμίζει από ανθρώπους που φωνάζουν ότι η σημερινή εξουσία είναι αυταρχική, αποκομμένη και, το πιο επικίνδυνο για το καθεστώς, ανίκανη να εγγυηθεί αξιοπρεπή ζωή, καθώς διοχετεύει τον πλούτο της χώρας σε επεμβατικές επιχειρήσεις σε άλλα κράτη (Συρία, Γάζα, Λίβανο, κλπ) ενώ η ζωή των Ιρανών ολοένα χειροτερεύει. 

Το Ιράν δεν ζητά απλά αλλαγές. 
Ζητά έξοδο από ένα σύστημα διακυβέρνησης που έφερε ακριβώς το ίδιο αποτέλεσμα με το σύστημα που κλήθηκε να αντικαταστήσει. Και ένα καθεστώς που για να συνεχίσει να κυβερνά πρέπει να κλείσει το ίντερνετ, να βγάλει τους Φρουρούς στους δρόμους να σκοτώνουν απλούς διαδηλωτές και παιδιά, και να απειλεί με "εχθρούς του Θεού", δεν κυβερνά: κρατιέται από μια κλωστή. 

Από την άλλη, ο εξόριστος διάδοχος του Σάχη βλέπει άνοιγμα και προσπαθεί να καπελώσει την εξέγερση, για να οδηγήσει πού;

Από την Θεοκρατία στην Μοναρχία ελέω Θεού;

Η εναλλακτική που παρουσιάζει, από την θεοκρατική εξουσία των μουλάδων στην μοναρχία ενός ως τώρα εξόριστου εδώ και 46 χρόνια διαδόχου, είναι εξίσου εκτός πραγματικότητας, όσο και αν βολεύει σαν αφήγημα. 

Ένας αρχαίος και περήφανος λαός που εξεγείρεται και επαναστατεί στο διεφθαρμένο εξουσιαστικό σύστημα των Αγιατολάχ το οποίο αντικατέστησε μια διεφθαρμένη μοναρχία, δεν μπορεί να ελπίζει σε βελτίωση επαναφέροντας την μοναρχία από την πίσω πόρτα…

agissilaos@gmail.com