Μόναχο: Οι διατλαντικές σχέσεις υπό αίρεση

Του Νικήτα Σίμου

Πριν από ένα χρόνο στο Μόναχο, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ JD Vance εκφώνησε μια ομιλία, η οποία θα συγκλόνιζε την Ευρώπη, κατά τη διάρκεια της οποίας ουσιαστικά κήρυξε το τέλος μιας εποχής. Σήμερα, 12 μήνες μετά, τα λόγια του φαίνονται όχι μόνο προφητικά, αλλά τα πράγματα έχουν ξεπεράσει ακόμη και τις προβλέψεις του, αγγίζοντας όχι μόνο τη διατλαντική ισορροπία αλλά και την παγκόσμια. Σε αυτό το κλίμα άνοιξε στη βαυαρική πρωτεύουσα η ετήσια διεθνής Διάσκεψη για την Ασφάλεια, στην οποία συμμετείχαν περίπου 50 ηγέτες και κορυφαίοι εκπρόσωποι της παγκόσμιας κοινότητας. Στο επίκεντρο των συζητήσεων στο Μόναχο βρέθηκαν η ευρωπαϊκή άμυνα και το μέλλον των διατλαντικών σχέσεων, σε μια εποχή που οι δεσμεύσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στο ΝΑΤΟ αμφισβητούνται ανοιχτά.

Οι εντάσεις έχουν κλιμακωθεί κατά τους τελευταίους μήνες, ειδικά αφότου ο Ντόναλντ Τραμπ αποκάλεσε επανειλημμένα τη Γροιλανδία "χώρο ζωτικής σημασίας για την αμερικανική εθνική ασφάλεια", φτάνοντας στο σημείο να απειλήσει με την κατάληψή της. Δηλώσεις που – σε συνδυασμό με τους δασμούς που επέβαλε η ρεπουμπλικανική κυβέρνηση στις χώρες της ΕΕ και μια στρατηγική ασφαλείας των ΗΠΑ, σύμφωνα με την οποία ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες ενδέχεται να μην παραμείνουν "αξιόπιστοι σύμμαχοι" μακροπρόθεσμα – σκιαγραφούν μια νέα πραγματικότητα, την οποία καλείται να διαχειριστεί η Ευρώπη.

Η εισηγητική έκθεση για τη Διάσκεψη. Η φετινή Διάσκεψη σημειώνει τη ρήξη ΕΕ και ΗΠΑ και προσπαθεί να αποτιμήσει τις συνέπειές της. Στην εισηγητική έκθεση (MSC, Munich Security Report 2026) με τον εύγλωττο τίτλο "Υπό κατεδάφιση", ο πρόεδρος της Διάσκεψης, Wolfgang Ischinger, σημειώνει ότι για γενιές οι σύμμαχοι των ΗΠΑ ήταν σε θέση να βασίζονται όχι μόνο στην αμερικανική ισχύ, αλλά σε μια κοινή βάση αρχών. Σήμερα, προειδοποιεί, αυτή η βεβαιότητα είναι πολύ λιγότερο σταθερή και εγείρει ερωτήματα σχετικά με τη μελλοντική μορφή της διατλαντικής συνεργασίας.

Ο πρώην Γερμανός διπλωμάτης αναφέρει ότι η εξωτερική πολιτική του Λευκού Οίκου "αλλάζει ήδη τον κόσμο και έχει πυροδοτήσει δυναμικές, των οποίων οι πλήρεις συνέπειες μόλις αρχίζουν να εμφανίζονται". Για τους υποστηρικτές της Ουάσιγκτον, η διά της ισχύος προσέγγιση υπόσχεται να σπάσει την αδράνεια και τα αδιέξοδα. Ωστόσο, δεν είναι σαφές εάν η κατάργηση αρχών ανοίγει πραγματικά τον δρόμο για πολιτικές οι οποίες θα αύξαναν την ασφάλεια, την ευημερία και την ελευθερία των λαών. "Αντίθετα, μπορεί να δούμε έναν κόσμο που διαμορφώνεται από συμφωνίες συναλλαγών και όχι από συνεργασία με βάση αξιακές αρχές, από ιδιωτικά και όχι δημόσια συμφέροντα και από περιοχές που διαμορφώνονται από περιφερειακούς ηγεμόνες και όχι από καθολικούς κανόνες", προειδοποιούν οι ειδικοί.

"Ο κόσμος – παρατηρούν οι συντάκτες της εισηγητικής έκθεσης για τη Διάσκεψη – έχει εισέλθει σε μια περίοδο καταστροφικής πολιτικής". Σε πολλές δυτικές κοινωνίες, συνεχίζει η έκθεση, "οι πολιτικές δυνάμεις που ευνοούν την κατάργηση έναντι της μεταρρύθμισης κερδίζουν έδαφος. Οι ανατρεπτικές ατζέντες τους βασίζονται σε εκτεταμένη απογοήτευση από την απόδοση των δημοκρατικών θεσμών και σε μια διάχυτη απώλεια εμπιστοσύνης στη δυνατότητα ουσιαστικών μεταρρυθμίσεων και διορθώσεων της πολιτικής πορείας". Κατά ειρωνικό τρόπο, είναι η πικρή σκέψη των συγγραφέων της έκθεσης ότι "αυτός θα ήταν ένας κόσμος που θα ευνοούσε τους πλούσιους και ισχυρούς και όχι εκείνους που έχουν εναποθέσει τις ελπίδες τους σε μη καταστροφικές πολιτικές". Στο πλαίσιο το οποίο προδιάγραψε η εισηγητική έκθεση έγιναν οι τοποθετήσεις των ομιλητών.

Ο Ρούμπιο επιβεβαίωσε την αταλάντευτη αμερικανική πολιτική

Φέτος ο Βανς δεν ήταν στο Μόναχο. Στη θέση του βρέθηκε ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος αναμενόταν με την ομιλία του να ξεκαθαρίσει την αμερικανική γραμμή. Αναχωρώντας για τη βαυαρική πόλη, ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας έκανε λόγο για "εξαφάνιση του παλιού κόσμου" και για "νέα γεωπολιτική εποχή", διαβεβαιώνοντας ωστόσο ότι "η Ευρώπη είναι σημαντική για τις Ηνωμένες Πολιτείες" και ότι το μέλλον των δύο πλευρών του Ατλαντικού παραμένει αλληλένδετο.

Ο Ρούμπιο άσκησε κριτική στις ευρωπαϊκές πολιτικές για τη μετανάστευση, το εμπόριο και την κλιματική αλλαγή, περιγράφοντας τις πολιτικές για τη μετανάστευση ως απειλή για τον πολιτισμό, προσθέτοντας ότι μια υποκουλτούρα για το κλίμα έχει υπερισχύσει της οικονομικής πολιτικής. Έμμεσα υποστηρίζοντας τους αμερικανικούς δασμούς είπε ότι "η ΕΕ και οι ΗΠΑ έκαναν λάθη από κοινού υιοθετώντας ένα δογματικό όραμα για ελεύθερο εμπόριο", ενώ μεταξύ άλλων επανέλαβε τη γνωστή παρότρυνση των ΗΠΑ προς την Ευρώπη για περισσότερες επενδύσεις στην άμυνα - και αγορά αμερικανικού εξοπλισμού -. Σε άλλα σημεία της ομιλίας του ανέφερε ότι το σύστημα της διεθνούς συνεργασίας πρέπει να αναδομηθεί, ασκώντας κριτική προς τον ΟΗΕ, κατά το ότι ο διεθνής οργανισμός δεν έπαιξε κάποιο ρόλο για τη λύση των προβλημάτων στη Γάζα και την Ουκρανία.

Ο Αμερικανός διπλωμάτης είπε ακόμη ότι δεν γνωρίζει αν οι Ρώσοι αντιμετωπίζουν σοβαρά το τέλος του ουκρανικού πολέμου, αλλά ότι οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να προσπαθούν. Ήταν τόνοι περισσότερο μετρημένοι από αυτούς του Αμερικανού αντιπροέδρου, που όμως δεν σβήνουν το αποτύπωμα το οποίο άφησε η ομιλία του τελευταίου το 2025. Ο Αμερικανός ΥΠΕΞ δεν πρόσθεσε κάτι διαφορετικό στην πολιτική Τραμπ, όπως άλλωστε αναμενόταν.

Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Μάρκο Ρούμπιο δεν συνάντησε τον Ζελένσκι σε σύσκεψη με τους Ευρωπαίους, ενώ αναχωρώντας από το Μόναχο επρόκειτο να επισκεφθεί την Ουγγαρία και τη Σλοβακία, χώρες φιλορωσικές με έντονο λαϊκιστικό εθνικισμό. Ακόμη, παραμένει έντονος ο προβληματισμός των Ευρωπαίων ηγετών για την υποστήριξη από τις ΗΠΑ των αναθεωρητικών κομμάτων, τα οποία δραστηριοποιούνται στον ευρωπαϊκό πολιτικό χώρο (π.χ. AfD κ.ά.).

Είναι αναγκαία μια ισχυρή Ευρώπη

Σε αυτό το πλαίσιο παρεμβλήθηκε η ομιλία του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς, η οποία προοριζόταν να θέσει τον τόνο στις συζητήσεις που διεξάχθηκαν στο Μόναχο και προηγήθηκε της ομιλίας Ρούμπιο. Ο Γερμανός καγκελάριος αναγνώρισε ότι "ο αντιπρόεδρος JD Vance, πριν από ένα χρόνο, είχε δίκιο. Ο πολιτιστικός αγώνας του κινήματος MAGA δεν είναι δικός μας. Η ελευθερία του λόγου τελειώνει όταν στρέφεται κατά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και του Συντάγματος".

Για τον Μερτς, η ρήξη της παγκόσμιας τάξης εκδηλώνεται κυρίως με την επιθετικότητα της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, ενώ η Μόσχα δεν είναι ακόμη έτοιμη για σοβαρές διαπραγματεύσεις και ο πόλεμος μπορεί να τελειώσει μόνο όταν η Ρωσία εξαντληθεί τουλάχιστον οικονομικά, αν όχι στρατιωτικά. Ταυτόχρονα, ο Γερμανός ηγέτης έδειξε την Κίνα, η οποία κατηγορείται ότι εκμεταλλεύεται συστηματικά τις οικονομικές εξαρτήσεις άλλων και επανερμηνεύει τη διεθνή τάξη προς όφελός της.

Το βασικό απόσπασμα από την ομιλία Μερτς είναι πολιτικό. "Αν υπήρξε μια μονοπολική στιγμή μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, τώρα είναι πολύ μακριά. Η αξίωση για ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών αμφισβητείται, ίσως και χάνεται", είπε ο καγκελάριος, σύμφωνα με τον οποίο σε αυτό το στάδιο "μια κυρίαρχη Ευρώπη είναι η καλύτερη απάντησή μας στη νέα εποχή. Η ένωση και η ενίσχυση της Ευρώπης είναι το σημαντικότερο καθήκον μας σήμερα". Ωστόσο, στην εποχή του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, "ούτε καν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα είναι αρκετά ισχυρές για να δράσουν μόνες τους. Οι απολυταρχίες μπορούν να έχουν οπαδούς. Οι δημοκρατίες έχουν εταίρους και συμμάχους", κατέληξε ο Γερμανός καγκελάριος. "Θα είναι η σειρά του Ρούμπιο να διευκρινίσει εάν η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να σκοπεύει να επενδύσει σε αυτό το δίκτυο συμμαχιών ή αν, αντίθετα, επιλέξει να τηρήσει τη λογική του ανταγωνισμού μεταξύ των δυνάμεων".

Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς δήλωσε την Παρασκευή (13/2) ότι το Βερολίνο ξεκίνησε συνομιλίες με τη Γαλλία για ένα ευρωπαϊκό πυρηνικό αποτρεπτικό μέσο, ενώ ο πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν δήλωσε ότι η Ευρώπη πρέπει να καταστεί γεωπολιτική δύναμη, δεδομένου ότι η ρωσική απειλή δεν θα εξαφανιστεί. Ο Γάλλος πρόεδρος αναμένεται να παρουσιάσει προτάσεις για την ευρωπαϊκή πυρηνική αποτρεπτική δυνατότητα αργότερα τον Φεβρουάριο. Στο ίδιο πνεύμα αλληλεγγύης και συνεργασίας τοποθετήθηκε και ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ, τονίζοντας ότι "η Βρετανία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την Ευρώπη και η Ευρώπη χωρίς τη Βρετανία".

Οι Ευρωπαίοι συσπειρώνονται, έχοντας πλέον συνειδητοποιήσει ότι η αμερικανική αρωγή σε περιπτώσεις κρίσης μπορεί να είναι ελάχιστη, ενόσω διαρκεί το δόγμα της αυτάρκους απομόνωσης της υπερδύναμης στο δυτικό ημισφαίριο, πέραν του Ατλαντικού. Επιπλέον, είναι κοινή η συνειδητοποίηση μεταξύ των Ευρωπαίων ότι η Ρωσία αποτελεί εν δυνάμει απειλή, αν δεν αισθανθεί την ύπαρξη ισχυρής αποτρεπτικής ευρωπαϊκής δυνατότητας και τη σταθερή βούληση των Ευρωπαίων ηγετών να τη χρησιμοποιήσουν, αν οι συνθήκες το απαιτήσουν.

Για την Ελλάδα ανοίγει ένας νέος χώρος προκλήσεων στην πολιτική αρένα της περιοχής μας, με δεδομένη πλέον τη ρευστότητα, το συναλλακτικό ήθος και τις ανατρεπτικές πρωτοβουλίες που πλέον επικρατούν. Εκτός από την ενισχυόμενη αποτρεπτική στρατιωτική ικανότητα της χώρας, απαιτείται και ικανότατη διπλωματική υπηρεσία με αυξημένη ευελιξία και δυνατότητα αναγνώρισης των προκλήσεων.

Η Ελλάδα είναι μέλος του σκληρού πυρήνα της ΕΕ, της Ευρωζώνης, μέλος του ΝΑΤΟ και βασικός σύμμαχος των ΗΠΑ στην περιοχή, παρέχοντας σημαντικές στρατιωτικές διευκολύνσεις στον ατλαντικό εταίρο. Η χώρα μας καλείται να ισορροπήσει μεταξύ συνιστωσών, οι οποίες έχουν αυτόνομες δυναμικές σε μεγάλο βαθμό.

Κατά την άποψή μας, είναι εύστοχα θετική η προβολή ισχύος της Ελλάδας, εν πολλοίς αναπόφευκτη, με τη συμμετοχή δυνάμεων στη διεθνή δύναμη σταθεροποίησης στη Γάζα, καθώς στην ελληνική αποστολή συμμετέχει και δύναμη παροχής ασφάλειας, πέραν των μονάδων μηχανικού και υγειονομικού.

Έχουμε την αίσθηση ότι η ενίσχυση του στόλου ειδικότερα, με τις νέες μονάδες τα αμέσως επόμενα χρόνια, θα είναι απαραίτητη, διότι οι συνθήκες ενδεχομένως θα απαιτήσουν ενεργό συμμετοχή της χώρας μας σε ευρύτερα πεδία, πέραν του άμεσα αντιληπτού στο Αιγαίο. Και θα κληθούμε να ανταποκριθούμε.