Η ελληνική γλώσσα ως υπέρτατη τεχνολογία σκέψης

Του Δημήτρη Παπασωτηρίου*

Η ελληνική γλώσσα και η παγκόσμια αναγνώρισή της

Η UNESCO αναγνωρίζοντας τη μοναδικότητα της ελληνικής γλώσσας, καθιέρωσε επίσημα την 9η Φεβρουαρίου ως Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας. Αυτό έγινε με ομόφωνη απόφαση στην 43η Γενική Διάσκεψή της, τον Νοέμβριο του 2025, στη Σαμαρκάνδη του Ουζμπεκιστάν. Προηγήθηκε πρόταση της Ελλάδας (ΦΕΚ 1384/Β/24-4-2017). Η 9η Φεβρουαρίου δεν επιλέχθηκε τυχαία, αλλά συμπίπτει με την ημέρα θανάτου του Διονυσίου Σολωμού, ποιητή του Ελληνικού & Κυπριακού εθνικού ύμνου και ενός εκ των κορυφαίων εκφραστών της γλωσσικής συνέχειας και συνείδησης του ελληνισμού.

Η ελληνική γλώσσα και ο πολιτικός λόγος

Σε μια εποχή όπου ο πολιτικός λόγος τείνει να εκφράζεται με τετριμμένα συνθήματα ή με ρηχά λογοπαίγνια ή με ευφυολογήματα, ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου Μπόρις Τζόνσον, ανέτρεψε τα στερεότυπα απαγγέλοντας απ’ έξω στίχους της Ιλιάδας του Ομήρου στα αρχαία ελληνικά! Αυτό έγινε μπροστά σε ένα παγκόσμιο ακροατήριο, αρχίζοντας με το "μῆνιν ἄειδε θεὰ…" (δηλαδή: "Θεά, ψάλλε την οργή" (του Αχιλλέα)), όχι μόνο ως επίδειξη γνώσης του Τζόνσον, αλλά και ως προσωπική αναγνώριση ενός πνευματικού χρέους προς την ελληνική γλώσσα η οποία θεμελίωσε τη λογική, τη ρητορική, τις επιστήμες και αργότερα την πολιτική σκέψη της σύγχρονης Ευρώπης. Επίσης, ο Μπόρις Τζόνσον, μίλησε αρχαία ελληνικά στην ολομέλεια του ΟΗΕ, με ένα απόσπασμα από μια τραγωδία του Σοφοκλή, κατά τη διάρκεια της ομιλίας του για το κλίμα. Ήταν μια σπάνια στιγμή όπου η αρχαία ελληνική σοφία αντήχησε γλωσσικά στα χείλη ενός ηγέτη του 21ου αιώνα, αποδεικνύοντας ότι η ελληνική γλώσσα δεν ανήκει σε κάποιο μουσείο της Ιστορίας, αλλά φωτίζει κάθε ζωντανό πολιτισμό και κάθε σύγχρονη σκέψη.

Η ελληνική γλώσσα ως τεχνολογία…

Σε μια εποχή όπου η λέξη "τεχνολογία" συνδέεται σχεδόν αποκλειστικά με τις γραμμές κώδικα λογισμικών, τα δεδομένα, τα υπολογιστικά μοντέλα, τους αλγορίθμους, υπάρχει μια τεχνολογία παλαιότερη, βαθύτερη και εξίσου ισχυρή. Λέγεται ελληνική γλώσσα. Όχι μόνο ως μέσο επικοινωνίας και κατανόησης, αλλά ως σύστημα δομημένης συλλογιστικής σκέψης. Ειδικά η αρχαία ελληνική γλώσσα δεν είναι μόνο μια "παλαιά" γλώσσα, αλλά είναι μία από τις ελάχιστες στον κόσμο που παρέμειναν ενεργές και λειτουργικές επί πολλές χιλιετίες, εξελισσόμενη, μεταδιδόμενη και κυρίως διατηρώντας την εννοιολογική συνέχεια μέχρι σήμερα. Και ίσως για αυτό, δεν υπήρξε μόνο ένα μέσο απλής λογοτεχνικής έκφρασης, αλλά αποτελεί σήμερα ένα εργαλείο παραγωγής και εξέλιξης μιας πληθώρας σύγχρονων επιστήμων, της φιλοσοφίας, της ιατρικής, της πολιτικής, των μαθηματικών, της γεωμετρίας, της φυσικής, της αρχιτεκτονικής, των καλών τεχνών κ.α. γνωστικών επιστημονικών περιοχών. 

Εν προκειμένω, το ερώτημα που τίθεται, δεν είναι αν η ελληνική είναι η "παλαιότερη" ή η "ομορφότερη" ή η "λογιότερη", ή ανήκει ή δεν ανήκει σε ινδοευρωπαϊκές απολήξεις αλλά το γιατί η ελληνική γλώσσα μπόρεσε να εξελιχθεί σε μια μοναδική και ασύλληπτη "τεχνολογία σκέψης"!

Η ελληνική γλώσσα πριν από τους σοφούς & τους γραμματικούς, ένα τέλειο αυτοοργανωνούμενο σύστημα.

Η ελληνική γλώσσα δεν επινοήθηκε. Δεν σχεδιάστηκε σε κάποιο φιλολογικό - φιλοσοφικό εργαστήριο ή σχολή. Εξελίχθηκε σε προηγμένο κώδικα επικοινωνίας μέσα από τη χρήση, την ανάγκη, τις εμπορικές συναλλαγές, τη δημιουργία, την καλλιτεχνική έκφραση και τη δημόσια λειτουργία. Οι πτώσεις, οι χρόνοι, οι εγκλίσεις δεν ήταν μόνο κανόνες, ήταν κατά βάση επιλογές που επιβίωσαν επειδή εξυπηρετούσαν και εξυπητερούν:
•Την σαφήνεια νοήματος
•Την οικονομία έκφρασης
•Την ρυθμική αρμονία (ειδικά στην ποίηση)
•Την σύνθετη λογική σκέψη
•Την πληρότητα στο περιεχόμενο
•Την ακριβολογία στις σχέσεις και την επικοινωνία

Η γραφή από τη Γραμμική Β και Α έως το γνωστό ελληνικό αλφάβητο σταθεροποίησε το προϋπάρχον "τεχνολογικό" σύστημα "ελληνική γλώσσα".

Η ελληνική γλώσσα δεν φτιάχνει μόνο λέξεις, …δημιουργεί ολοκληρωμένες έννοιες

Σε αντίθεση με άλλες γλώσσες που χρησιμοποιούν αυθαίρετες λέξεις ή ήχους της φύσης ή εξωτερικές μεταφράσεις, η ελληνική γλώσσα έχει έναν μοναδικό, βαθύ και ουσιαστικό νοηματικό μηχανισμό. Παράγει διαφανείς, ξεκάθαρους επεξηγηματικούς όρους.

Παράδειγμα:
•Βιολογία = λόγος περί ζωής
•Γεωμετρία = μέτρηση της γης
•Αστρονομία = νόμοι περί των άστρων
•Παθολογία = μελέτη των παθήσεων

Αυτή η απίστευτη και μοναδική διαφάνεια:
•επιτρέπει τη διδασκαλία χωρίς αποστήθιση
•ενισχύει την επιστημονική παραγωγή όρων στο διηνεκές 
•προσφέρει ευελιξία μεταφοράς εννοιών μεταξύ επιστημονικών πεδίων

Η ελληνική γλώσσα όχι μόνο περιγράφει τον κόσμο, αλλά τον μοντελοποιεί, τον δημιουργεί ξεκάθαρα, αντιληπτικά και εκφραστικά.

Το ρήμα "εἶναι" και η γέννηση της οντολογίας, το δελφικό "ΕΙ"

Μόνο στην ελληνική γλώσσα διακρίνουμε με τέτοια ακρίβεια:
•εἶναι: το ον, η κατάσταση ύπαρξης
•γίγνεσθαι: η μετάβαση, η διαδικασία αλλαγής
•φαίνεσθαι: η όψη, το φαινόμενο
•δύνασθαι: η δυνατότητα, το εν δυνάμει

Αυτές οι διαφοροποιήσεις είναι γλωσσικά εγγενώς ενσωματωμένες και νοητικά αντιληπτές, επιτρέποντας στη ανθρώπινη σκέψη:
•να διαχωρίζει το είναι από το φαίνεσθαι
•το παρόν από την εξέλιξη
•και το πραγματικό από το δυνητικό

Χωρίς αυτή τη γλωσσική υποδομή, δεν γεννιέται ούτε επιστήμη, ούτε λογική, ούτε ολοκληρωμένη συστημική ανάλυση. Επί της ουσίας η ελληνική γλώσσα αποτελεί μονοσήμαντο εξελικτικό στοιχείο του ανθρώπου του δυτικού πολιτισμού με βαθιές επιρροές στους όμορους λαούς στους οποίους διαδόθηκε.

Η σύνταξη της ελληνικής γλώσσας προσομοιάζει με την μηχανική διεργασία της λογικής

Η σύνταξη της ελληνικής γλώσσας "σκέφτεται" και μπορεί συνεπώς να αποδώσει:
•αιτίες και αποτελέσματα
•προϋποθέσεις και εξαιρέσεις
•υποθέσεις και ανατροπές
•χρονικές ακολουθίες και εναλλακτικά σενάρια
•πληθώρα άλλων συνδέσεων

Τα ρηματικά σύνολα (μετοχές, απαρέμφατα), οι δευτερεύουσες προτάσεις, τα σύνθετα συμπλέγματα επιτρέπουν τη λογική ιεραρχία και ακολουθία των εννοιών. Μια πρόταση δεν αφηγείται μόνο το περιεχόμενό της, αλλά λειτουργεί και ως "λογικό διάγραμμα" (flow chart) για τη λήψη μιας απόφασης.

Εστιάζοντας στις 4 αιτίες του Αριστοτέλη, ένα πλήρες και σύγχρονο "decision framework"

Χαρακτηρίζουμε τον Αριστοτέλη ως έναν μεγάλο φιλόσοφο, αλλά …ο Αριστοτέλης δεν "φιλοσοφεί" μόνο. Πέρα από την φιλοσοφία ορίζει τη δομή της ανάλυσης των σκέψεων:

1. Υλική αιτία, ποιοι πόροι υπάρχουν διαθέσιμοι και γιατί θα χρησιμοποιηθούν αυτοί (π.χ. resource management, resource allocation, Resource Breakdown Structure - RBS κ.α.)

2. Ειδική (μορφική), ποια είναι η δομή ή σχέδιο (design thinking, deliverable, work package WP κ.α.)

3. Ποιητική, ποιος το ενεργοποιεί, ποιος το φτιάχνει (π.χ. project team - PT, project manager - PM κ.α.)

4. Τελική μορφή, ποιος είναι ο σκοπός, σε τι χρησιμεύει (π.χ. project scope, Statement of Work - SoW κ.α.)

Αυτή η αρχέγονη, Αριστοτελική, τετραμερής ανάλυση είναι ισομορφική και αντικατοπτρίζεται σε σύγχρονες αντιλήψεις όπως: το product - project design, problem framing & solving,  system architecture, project management, και πλήθος άλλων σύγχρονων εννοιών. (π.χ. από το αρχαίο δελφικό παράγγελμα "μηδέν άγαν" (τίποτε σε υπερβολή) στο σύγχρονο π.χ. "lean manufacturing".

Ελληνική γλώσσα: Υποθετικότητα και μοντελοποίηση πιθανότητας (ενσωμάτωση …probabilistic forecasting)

Η ελληνική γλώσσα έχει ενσωματωμένο μηχανισμό αβεβαιότητας (ναι! …by design!):
•"εἰ" + ευκτική, αποδίδει: υποθετικά, σπάνιο
•"ἐάν" + υποτακτική, αποδίδει: υπό συνθήκη
•"ὅταν", αποδίδει: όταν συμβαίνει τακτικά

Πρόκειται δηλαδή για πρώιμο scenario analysis ή what if σε γλωσσική μορφή, ένα σύνθετο εργαλείο σκέψης κρίσιμο π.χ. για:
•ιατρική διάγνωση
•ανάλυση κινδύνων (risk management, identification κ.ά.) 
•επιχειρηματικές αποφάσεις (decision making) 
•στρατηγικό σχεδιασμό (strategic plan)
•αξιολόγηση κατάστασης (situation evaluation – assessment)) 
•πλήθος άλλων

Ελληνική γλώσσα, η μετοχή των ρημάτων ως δημιουργός "Causal Loop"
Η μετοχή των ρημάτων συμπυκνώνει ταυτόχρονα την ύπαρξη: της αιτίας, της διαδικασίας και της επίδρασης π.χ. "ο αυξανόμενος πληθυσμός (π.χ. υπερτουρισμός σε μερικές περιοχές) προκαλεί κοινωνική πίεση"

Αυτή η σύνταξη ταυτόχρονα:
•λειτουργεί ως βρόχος ανατροφοδότησης
•ενσωματώνει δυναμικές αιτιώδεις σχέσεις (5 whys, fishbone (Ishikawa) diagram κ.ά.)
•συμπυκνώνει τη γνωστική λειτουργία του μηχανισμού (knowledge taxonomy & management)

Εφαρμόζεται μέσα από τον λόγο μια τέλεια συστημική μοντελοποίηση (π.χ. Vensim) με λογικά δομημένη ακολουθία λέξεων (Systemic Design).

Η ελληνική γλώσσα μέσα από τον Ιπποκράτη και τη λογική της ιατρικής

Η ελληνική γλώσσα εξήγησε με τον πιο δομημένο τρόπο την ασθένεια, χωρίς να  στοιχειοθετήσει μόνο την περιγραφή αυτής.

•Ο Ιπποκράτης μιλά για σύνδρομα, αίτια, πρόγνωση
•Το "σύμπτωμα" δεν είναι μόνο ένα φαινόμενο, αλλά αφορά στη σχέση και συσχέτιση πλήθους εννοιών
•Το "-λόγος" σημαίνει αιτιολόγηση, σύνδεση και όχι μόνο μια απλή αφήγηση παρατηρήσεων (καρδιο-λόγος)

Γι’ αυτό η σύγχρονη ιατρική:
•συνεχίζει να χρησιμοποιεί ελληνικούς όρους
•σκέφτεται με τη δομή της ελληνικής γλώσσας
•οργανώνει τη σκέψη με ελληνικά εργαλεία
•μοντελοποιεί τις αρχικές αιτιώδεις σχέσεις σε έμπειρα συστήματα (π.χ. χρήση της  prolog) στον τομέα της ιατρικής επιστήμης (H Prolog (PROgrammation en LOGique) είναι μια γλώσσα λογικού προγραμματισμού γενικής χρήσης, ιδανική για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI), που βασίζεται στη λογική και τα μαθηματικά (προτασιακός / κατηγορηματικός λογισμός))

Ελληνική γλώσσα είναι μια γλώσσα που διαμόρφωσε τον σύγχρονο πολιτισμένο άνθρωπο

Η ελληνική γλώσσα, όπως έχει ήδη αναφερθεί, δεν είναι μόνο παλαιά. Είναι λειτουργική, συγκροτημένη, διαχρονική, δομική. Δεν διατηρήθηκε επειδή τη θαυμάσαμε ή γιατί την ομιλούσαν τραγουδιστά και ακούγονταν μελωδικά (π.χ. ντοπιολαλιά στη Ρόδο, στην Κύπρο) και ευχάριστα ακόμη και σήμερα. Διατηρήθηκε και εξελίχθηκε επειδή λειτούργησε ολοκληρωτικά καλύπτοντας μια πληθώρα καθημερινών αναγκών. Και αυτό είναι που την καθιστά την υπέρτατη τεχνολογία ανθρώπινης σκέψης, βασισμένη όχι μόνο στην διαχρονική επιβίωση των λέξεων, αλλά και στο ότι οι δομές σκέψης που δημιούργησε παραμένουν αναντικατάστατες και εξελίσσονται συνεχώς, πλήρως διασυνδεδεμένες με το απώτατο παρελθόν. Όταν ο γιατρός αξιολογεί ένα σύμπτωμα, όταν ένας αναλυτής χρηματοοικονομικών (π.χ. διοικητικής λογιστικής) δομεί ένα στρατηγικό σενάριο (what – if), όταν ο φιλόσοφος διακρίνει το δυνατό ή εφικτό από το αναγκαίο, τότε όλοι αυτοί σκέφτονται ελληνικά, με τους κανόνες της ελληνικής γλώσσας, έστω κι αν δεν το συνειδητοποιούν διότι το κάνουν αυτοματοποιημένα.

Ελληνική γλώσσα και τεχνητή νοημοσύνη: η αρχαιότερη τεχνολογία σκέψης συναντά τη νεότερη 

Ερώτηση: πόσο μακριά είναι η ελληνική γλώσσα από την τεχνητή νοημοσύνη? Εκ πρώτης φαίνεται ότι μεταξύ τους δεν έχουν σχέση... είναι όμως έτσι? Αν η ΑΙ εκπαιδεύεται μέσω γλωσσικών μοντέλων (LLMs - Large Language Model), …τότε η ελληνική γλώσσα αποτελεί το αρχέγονο αρχέτυπο αυτών των γλωσσικών μοντέλων. Δηλαδή πρόκειται για την μοναδική γλώσσα με ενσωματωμένη λογική δομή, σαφήνεια σχέσεων, δυνατότητα αφαιρετικής σκέψης και διαχείρισης της αβεβαιότητας,  όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά που αναζητούν σήμερα οι μηχανές κατανόησης (ML - Machine Learning) της φυσικής γλώσσας. Οι σύνθετες έννοιες, η ακριβολογία, η διακριτότητα μεταξύ δυνατού και αναγκαίου, η σημασιολογική σαφήνεια και συνέχεια, η παραγωγική μορφολογία είναι ό,τι ακριβώς επιδιώκει σήμερα η ΑΙ να μιμηθεί και δώσει ως αποτέλεσμα. Με απλά λόγια, η ελληνική δεν είναι π.χ. απλώς "μια γλώσσα" για να μεταφραστεί στα αγγλικά ή σε μια άλλη γλώσσα. Είναι ένα ολοκληρωμένο εξαιρετικά εξελιγμένο γνωστικό σύστημα, ιδιαίτερα πλούσιο και αέναα εξελίξιμο. Και για αυτό, ίσως, η μεγαλύτερη συνεισφορά της ελληνικής γλώσσας στο μέλλον της ανθρωπότητας, δεν είναι το παρελθόν της αλλά η χρησιμότητά της στην ακατάπαυστη εκπαίδευση της νοημοσύνης… τεχνητής ή/και ανθρώπινης! 

Πως η ελληνική γλώσσα θα αγαπηθεί από τους νέους, τις γενιές Ζ και τις επερχόμενες  Α, Β…

Η απάντηση δεν βρίσκεται στη διδασκαλία της όντως περίπλοκης γραμματικής και ούτε στη νοσταλγία λόγω του π.χ. ιστορικού χρέους ή της παράδοσης. Η απάντηση βρίσκεται στην επανα-ενεργοποίηση του νοητικού δυναμικού της γλώσσας και του τρόπου διδασκαλίας της:

•Να διδάσκεται δηλαδή ως λογικό σύστημα και όχι ως "μισητή" αποστήθιση που αυτοαπαξιώνεται στην πορεία του χρόνου ως παραμένουσα γνώση.

•Να συνδεθεί με σύγχρονες τεχνολογίες, όπως η γλωσσική τεχνητή νοημοσύνη (AI), η ιατρική ορολογία, η ανάλυση δεδομένων κ.ά. Αυτό ενθουσιάζει τους νέους, οι οποίοι αναζητούν ένα νόημα και ένα σκοπό σε κάθε τι στην καθημερινότητά τους

•Να αποκαλυφθεί στους νέους ότι μιλούν μια γλώσσα που δομεί νοητικά μοντέλα, όχι μόνο προτάσεις

•Να εξηγηθεί στους νέους ότι η ελληνική γλώσσα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο επίλυσης προβλημάτων, χαρτογράφησης σκέψης, ρητορικής και διαλεκτικής 

Η επιστημονική ομορφιά της ελληνικής γλώσσας μπορεί να την κάνει να αγαπηθεί ξανά, να λατρευτεί, αν της επιτραπεί να ξαναλειτουργήσει ως εργαλείο του παρόντος και του μέλλοντος και ως αυθεντική συνέχεια της αλήθειας του παρελθόντος (π.χ. η σύνδεση του παρελθόντος με το παρόν και το μέλλον ζει μέσα στις σύνθετες λέξεις).

Οι νέοι πρέπει να γνωρίζουν: …η ελληνική γλώσσα είναι "υψηλή τεχνολογία"!

Η ελληνική γλώσσα δεν ήταν και δεν είναι μόνο ένα πολιτισμικό στολίδι το οποίο με πλαστικότητα εξελίσσεται συνεχώς στο πέρασμα των αιώνων. Ήταν και είναι ένα τεχνολογικό θαύμα κατανόησης του κόσμου και παράλληλα της ανάπτυξης και της διαμόρφωσης της ανθρώπινης σκέψης. Και αυτό ακριβώς την καθιστά… τεχνολογία. Ούτε hardware, ούτε software, αλλά …MINDWARE (δηλαδή το λειτουργικό σύστημα του νου). Και αυτό είναι που τελικά την καθιστά υπέρτατη τεχνολογία σκέψης!

*Ο Δημητρης Παπασωτηρίου (dpapasot@otenet.gr) έχει εξαντλήσει ιεραρχία οργανισμών και επιχειρήσεων δημοσίου και ιδιωτικού τομέα από τις θέσεις Γενικού Διευθυντή, Προέδρου και Αναπληρωτή Προέδρου. 
Σήμερα είναι Γενικός Διευθυντής της εταιρείας Digicom Systems AE καθώς και Σύμβουλος Επιχειρήσεων σε θέματα Επιχειρησιακής Στρατηγικής και Εφοδιαστικής Αλυσίδας με την εταιρεία Beyond the BEST IKE. 
Παράλληλα σήμερα είναι:
Αντιπρόεδρος του ILME - Institute Logistics Management Ελλάδας, 
Α/Μέλος ΔΣ της ΕΑΣΕ  - Ένωσης Ανωτάτων Στελεχών Επιχειρήσεων, 
Μέλος της Επιστημονικής Ομάδας του ΣΕΟΔΙ - Σύνδεσμος Ελλήνων Οικονομικών Διευθυντών
Ιδρυτικό μέλος της AKA - Αθήνα Καλεί Αθήνα (Athens Calls Athens)

Είναι εφευρέτης, κάτοχος 2 βασικών πτυχίων, 4 μεταπτυχιακών και ολοκληρώνει το Διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο Πειραιά σε θέματα εταιρειών 3PL Ελλάδας και Κύπρου. Έχει εμπειρία ολοκλήρωσης 350+ Projects σε 7 χώρες και έχει εκπαιδεύσει περισσότερα από 8.500 στελέχη επιχειρήσεων.