Πώς να εκπαιδεύσετε τον δράκο της βιωσιμότητάς σας

Του Αντώνη Παπαργύρη*

Σε προηγούμενο άρθρο είχαμε σημειώσει ότι η επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα, αλλά πρωτίστως είναι συμπεριφορικό. Είναι δηλαδή οι δράσεις των μελών μιας οικονομίας, που έχουν την επιλογή να εκμεταλλευτούν το φυσικό κεφάλαιο με βιώσιμο ή μη τρόπο. Στο παρόν άρθρο, θα αναδείξουμε τη σημασία της καλλιέργειας πράσινων δεξιοτήτων και θα εξετάσουμε την ευκαιρία που έχουν οι οργανισμοί να επενδύσουν στην ανθρώπινη διάσταση της βιωσιμότητας. 

Ο όρος πράσινες δεξιότητες (green skills) αναφέρεται σε γνώσεις και δεξιότητες σχετικές με την αειφόρο διαχείριση της ενέργειας, των υδάτων, των αποβλήτων και της ανακύκλωσης, σε δεξιότητες σχεδιασμού προϊόντων και διαδικασιών που ενσωματώνουν την ανακύκλωση και την κυκλική οικονομία, και σε κοινωνικές δεξιότητες συμμετοχής σε πράσινες συλλογικές δράσεις. Ο πολίτης με αυξημένες πράσινες δεξιότητες, καταφέρνει όχι μόνο να ενσωματώνει βέλτιστες περιβαλλοντικές πρακτικές στην εργασία και στην καθημερινότητά του, αλλά και να ενημερώνεται σωστά για θέματα αειφορίας και βιωσιμότητας, και να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες εξωστρέφειας και ενέργειες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης. Στην αγορά εργασίας αντίστοιχα, ο εργαζόμενος που είναι καταρτισμένος σε πράσινες δεξιότητες, είναι πιο ανταγωνιστικός, και δρα υπεύθυνα στα στρατηγικά πλαίσια της πράσινης μετάβασης ενός οργανισμού.

Τον Σεπτέμβριο του 2015 τέθηκαν οι Στόχοι για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη από τον ΟΗΕ. Από τους στόχους αυτούς, αρκετοί εστίαζαν στο κοινωνικό σκέλος της βιωσιμότητας, δίνοντας έμφαση στην ευαισθητοποίηση και την εκπαίδευση για μια δίκαιη κοινωνία που θα σέβεται το περιβάλλον. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους υιοθετήθηκαν και οι στόχοι της Συμφωνίας του Παρισιού, οι οποίοι επικεντρώνονταν στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Έχουν περάσει δέκα χρόνια από τότε, και αναμφίβολα το μεγαλύτερο βάρος έχει δοθεί στην πράσινη οικονομία μέσω της χρηματοδότησης πράσινων υποδομών, παραμελώντας σε σημαντικό βαθμό τις δράσεις ενδυνάμωσης των πολιτών και εργαζομένων σε πράσινες δεξιότητες που θα μπορούσαν να καλλιεργήσουν μια βαθύτερη κουλτούρα βιωσιμότητας. Η εκπαίδευση ως συνθήκη, παραμένει υποτιμημένη σε σχέση με την τεχνική διάσταση της πράσινης μετάβασης.

Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη. Τα εργαλεία χρηματοοικονομικής βιωσιμότητας (π.χ. CSRD, ESRS, EU Taxonomy) επιβάλλουν κανόνες αποτίμησης και αναφοράς, που στρέφουν τη στρατηγική των εταιριών προς μετρήσιμους, βραχυπρόθεσμους δείκτες, αφήνοντας μη ποσοτικοποιήσιμα πεδία όπως η εκπαίδευση στο περιθώριο. Έτσι, ενώ οι εταιρείες παρουσιάζουν αναλυτικά τα ποσοστά μείωσης εκπομπών άνθρακα, ελάχιστες αναφέρουν το ποσοστό εργαζομένων που έχουν εκπαιδευτεί σε πρακτικές αειφορίας ή το βαθμό καλλιέργειας περιβαλλοντικής κουλτούρας στο εσωτερικό τους.

Αν εξετάσουμε τις ετήσιες εκθέσεις βιωσιμότητας των οκτώ πρώτων εταιρειών του Χρηματιστηρίου Αθηνών με βάση τη χρηματιστηριακή τους κεφαλαιοποίηση, θα διαπιστώσουμε ότι όλες οι εταιρείες περιλάμβαναν στις πολυσέλιδες αναφορές τους προγράμματα ευαισθητοποίησης σε περιβαλλοντικά ζητήματα, όπως ενημερωτικές δράσεις και συμμετοχή σε περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες. Ωστόσο, μόλις οι μισές από αυτές αναφέρουν συγκεκριμένες δράσεις που αφορούν την ανάπτυξη πράσινων δεξιοτήτων, όπως εκπαιδευτικά προγράμματα για τους εργαζόμενους ή στρατηγικές ενσωμάτωσης της βιωσιμότητας και αειφορίας στην επαγγελματική ανάπτυξη του εργατικού δυναμικού τους. Το εύρημα αυτό καταδεικνύει ότι η εκπαίδευση για τη βιωσιμότητα αντιμετωπίζεται ως συμπληρωματική, αντί να εντάσσεται στον πυρήνα μιας στρατηγικής βιώσιμης ανάπτυξης.

Στόχος της ανάπτυξης πράσινων δεξιοτήτων είναι να ενισχυθεί η μετάβαση προς μια βιώσιμη οικονομία και κοινωνία που σέβεται το περιβάλλον και προάγει την αειφόρο ανάπτυξη. Στο χώρο εργασίας, αυτή η δυναμική μετάβασης είναι που θα επιτρέψει στους υπαλλήλους να αναπτύξουν ατομικές και συλλογικές ‘πράσινες’ πρακτικές που θα βοηθούν στη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος, στη διαχείριση των φυσικών πόρων με αποδοτικότερο τρόπο, και στην ικανότητα να αναγνωρίζουν και να αξιολογούν τους κίνδυνους αλλά και τις ευκαιρίες των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.

Η συστηματική ανάπτυξη πράσινων δεξιοτήτων έχει διττό σκοπό: τη μετάβαση προς μια οικονομία μηδενικών εκπομπών, αλλά και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής μέσα από την καλλιέργεια μιας βιώσιμης κουλτούρας περιβαλλοντικής υπευθυνότητας. Στο εργασιακό περιβάλλον, ενισχύει την ικανότητα των εργαζομένων να υιοθετούν ατομικές και συλλογικές πρακτικές που μειώνουν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, βελτιώνουν την αποδοτικότητά τους στη χρήση φυσικών πόρων, και επιτρέπουν την κατανόηση των κινδύνων αλλά και των ευκαιριών της κλιματικής αλλαγής. Τα οφέλη, αν και μακροπρόθεσμα, θα αποτελούν πολύτιμο και διαχρονικό γνωστικό κεφάλαιο για τη βιωσιμότητα των εταιριών αλλά και της κοινωνίας.

Όπως οι περισσότερες δεξιότητες, έτσι και οι πράσινες, αποκτώνται μέσω της βιωματικής συμμετοχής σε συλλογικές δράσεις. Στον εργασιακό χώρο, η πρακτική αυτή σημαίνει μια μετατόπιση στη στρατηγική επιμόρφωσης των υπαλλήλων, από αυτή της κάθετης και παθητικής ενημέρωσή τους, στην οριζόντια ενεργή συμμετοχή τους σε συλλογικές δράσεις αειφορίας. Μία μετάβαση δηλαδή από την ενσωμάτωση κανονισμών που επιβάλλουν την βιώσιμη ανάπτυξη, στην άσκηση μιας λειτουργίας προτροπής και ενθάρρυνσης της συμμετοχής τους σε πράσινες δράσεις που θα έχουν κατανοητό και μετρήσιμο αποτέλεσμα.

Η υλοποίηση μίας τέτοιας στρατηγικής επιμόρφωσης θα σήμαινε την υιοθέτηση σύγχρονων μεθόδων εκπαίδευσης και αναβάθμισης δεξιοτήτων (upskilling) που θα στοχεύουν στον περιβαλλοντικό αλφαβητισμό των υπαλλήλων. Προτείνεται ο συνδυασμός δύο εκπαιδευτικών μεθόδων: της μικρομάθησης (microlearning) και της παιχνιδοποίησης (gamification). 

Η μικρομάθηση είναι μια εκπαιδευτική προσέγγιση που βασίζεται στην παροχή μικρών και στοχευμένων μαθημάτων, οι οποίες μπορούν να ολοκληρωθούν γρήγορα και εύκολα από τους εκπαιδευόμενους. Η μέθοδος προωθεί τη συνεχή μάθηση και την αφομοίωση γνώσεων με ευέλικτο τρόπο, επιτρέποντας στους υπαλλήλους να προσαρμόζουν τη μάθηση στο πρόγραμμα εργασίας τους. Η εισαγωγή στοιχείων παιχνιδοποίησης, από την άλλη πλευρά, ενσωματώνει μηχανισμούς παιχνιδιού, όπως πόντους, ανταμοιβές και προκλήσεις, στην εκπαιδευτική διαδικασία, ώστε να ενισχύσει την αφοσίωση και το κίνητρο των συμμετεχόντων στις δράσεις επιμόρφωσης. Ο συνδυασμός των δύο αυτών μεθόδων είναι ιδανικός για την ανάπτυξη πράσινων δεξιοτήτων, καθώς μπορεί να παρεμβαίνει και να διαταράσσει (disrupt) την άσκηση μη βιώσιμων πρακτικών, να διατηρεί υψηλά το ενδιαφέρον των εργαζομένων και να τους ενθαρρύνει να ενσωματώνουν τις νέες γνώσεις και δεξιότητες σε πρακτικές αειφορίας στις καθημερινές πρακτικές και στο πλαίσιο εργασίας τους. 

Τα κέρδη από τέτοιες δράσεις αναβάθμισης δεξιοτήτων είναι πολλαπλά. Όταν οι εργαζόμενοι ενσωματώνουν βιώσιμες πρακτικές ως μέρος της ταυτότητάς τους, τότε οι πρακτικές αυτές αποκτούν διάρκεια. Αντί απλώς να συμμορφώνονται με κανονισμούς βιωσιμότητας, θα αντιλαμβάνονται το βαθύτερο όφελος πίσω από αυτές τις πρακτικές και θα τις εφαρμόζουν και εκτός του χώρου εργασίας τους. Με τον τρόπο αυτό, θα εμπνέουν τα παιδιά τους να βλέπουν τις βιώσιμες πρακτικές ως κάτι αυτονόητο και αναγκαίο, συμβάλλοντας έτσι στη διαγενεακή αλληλεγγύη και στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας που θα είναι προετοιμασμένη να συμβάλει στη βιωσιμότητα του πλανήτη από το 2050 και έπειτα. 

H ενίσχυση των πράσινων δεξιοτήτων εντός του χώρου εργασίας δεν είναι απλώς μια εκπαιδευτική παρέμβαση, αλλά ένα θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείται μια περιβαλλοντικά υπεύθυνη ταυτότητα και κουλτούρα. Μια κουλτούρα που δεν λειτουργεί μόνο με όρους λογοδοσίας προς τους εξωτερικούς εταίρους, αλλά και ως παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
 

* Ο Αντώνης Παπαργύρης είναι διδάκτωρ Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας, του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.