Περί κομματικού πολυκερματισμού

Του Ανδρέα Μήλιου

Οι παραδοσιακές πολιτικές ιδεολογίες φθίνουν και οι παραδοσιακοί κομματικοί  σχηματισμοί πολυκερματίζονται πανευρωπαϊκά. Η κοινωνική αποδοχή του φιλελευθερισμού, της σοσιαλδημοκρατίας και του κομμουνισμού έχασαν σε μεγάλο βαθμό την απήχησή τους στις σημερινές κοινωνίες, με αποτέλεσμα τη συνολική μετάλλαξη της κοινωνικής μορφολογίας. Τα κυριότερα αίτια της εξέλιξης αυτής είναι η αδυναμία υπηρέτησης αξιόλογου πολιτικού και κοινωνικού οράματος από τα παραδοσιακά κόμματα, η όξυνση της συνθετότητας των προβλημάτων, η έλλειψη ενδιαφέρουσας κοσμοαντίληψης εξαιτίας της παγκοσμιοποίησης, οι κομματικές αντιδημοκρατικές συμπεριφορές της προσοδοθηρίας, του πελατειασμού και της έλλειψης ενσυναίσθησης των επαγγελματιών πολιτικών, η παραπληροφόρηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και η καχεκτική λειτουργία των τυπικών κρατικών θεσμών. 

Όλα τα παραπάνω, αποδυνάμωσαν τις τελευταίες δύο δεκαετίες την αξιοπιστία των παραδοσιακών, πολιτικών ιδεολογιών και των κρατικών θεσμών, κλόνισαν την εμπιστοσύνη των πολιτών προς αυτές και έπληξαν την ποιότητα και των άτυπων κοινωνικών θεσμών (κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς, δείκτες κοινωνικού κεφαλαίου, αξίες, κώδικες δεοντολογίας, κλπ.), αρδεύοντας, έτσι, την έλλειψη εμπιστοσύνης και βούλησης για συναίνεση. Ο ρόλος των τυπικών θεσμών ως γέφυρα συνεργασίας μεταξύ κράτους και πολιτών και ως συντονιστικός μηχανισμός των δραστηριοτήτων των κοινωνικών ομάδων καθίσταται μέρα με τη μέρα  αναποτελεσματικός, καθώς συναίνεση, συνεργασία, εμπιστοσύνη και κοινωνική αλληλεπίδραση δεν βρίσκουν εύφορο έδαφος ανάπτυξης.

Συνέπεια της εξέλιξης αυτής είναι η κατάληψη του χώρου των παραδοσιακών ιδεολογιών, του φιλελευθερισμού, της χριστιανοδημοκρατίας, της  σοσιαλδημοκρατίας και του κομμουνισμού από εθνολαϊκιστικά και προσωποπαγή κόμματα και αντισυστημικούς σχηματισμούς, που υπόσχονται ενδυνάμωση των εθνικών ταυτοτήτων, ήττα του συστημισμού, καταπολέμηση της διαφθοράς, τιμωρία του παραδοσιακού πολιτικού προσωπικού και αξιοκρατική λειτουργία των τυπικών θεσμών.

Η πολιτική διεξάγεται πλέον με τους όρους του θυμικού και όχι της λογικής. Τα αρνητικά συναισθήματα (ζηλοφθονία, μνησικακία, τιμωρία, εκδίκηση, κ.α.) κατατροπώνουν τη λογική σκέψη σε όλα τα πεδία και κλονίζουν τα θεμέλια των κρατικών θεσμών, αδιαφορώντας για τις συνέπειες μιας ενδεχόμενης κατάρρευσης. Εμείς στην Ελλάδα  το ζήσαμε το 2015 και, ως ανεπίδεκτοι μαθήσεως, επιδιώκουμε να το ζήσουμε ξανά το 2027, τώρα που αχνοφαίνεται πως η χώρα  μπαίνει σε μία σειρά, παρά τα σοβαρά προβλήματα και τις κυβερνητικές αστοχίες που εξακολουθούν να υπάρχουν. 

Στην Ελλάδα έχουμε μία πολύδυμη κύηση  ιδεολογικών αφηγημάτων και μια πολυδιάσπαση των βασικών πολιτικών ιδεολογιών σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ότι στην Ευρώπη. Αρκεί να σκεφθούμε ότι στις εθνικές εκλογές συμμετέχουν περισσότερα από τριάντα πολιτικά κόμματα και κομματικοί σχηματισμοί, κάτι που δεν συναντούμε σε καμιά άλλη ευρωπαϊκή χώρα με πολλαπλάσιο πληθυσμό.

Ο πολυκερματισμός των βασικών ιδεολογιών σε μικρότερα σχήματα φαίνεται να συνδέεται άμεσα με την ιδιοσυγκρασία του Έλληνα, κύρια χαρακτηριστικά της οποίας είναι, κατά γενική ομολογία, ο ιδιωτικισμός, ο ατομικισμός, η έλλειψη βούλησης για συνεργασία, συναίνεση και ένταξη σε ευρύτερα κοινωνικοπολιτικά δίκτυα, το υψηλό απόθεμα εγωισμού και εγωπάθειας, ο ξερολισμός και η καχεκτική λειτουργία των άτυπων θεσμών. Οι Έλληνες προτιμούμε να είμαστε βαρκάρηδες στη δική μας βάρκα, παρά μέλη πληρώματος σε μεγάλο καράβι.

Το θεωρούμε πλεονέκτημα, αλλά στην ουσία αποτελεί σημαντικό μειονέκτημα. Ως "αέναο δίλημμα του φυλακισμένου και φαινόμενο του λαθρεπιβάτη" χαρακτηρίζει πολύ εύστοχα ο καθηγητής Αριστείδης Χατζής τη μυωπική επιδίωξη του ατομικού μας συμφέροντος και την έλλειψη βούλησης για συλλογική δράση, συνεργασία, συμβιβασμό και συναίνεση. Σε αυτά και στην έλλειψη εμπιστοσύνης στους τυπικούς θεσμούς αποδίδει τη "θεσμική ανωριμότητα", τη "θεσμική ατροφία" και τη θεσμική αποτυχία των άτυπων θεσμών της Ελλάδας, και προτείνει ως μοναδική λύση την ανάπτυξη των άτυπων κοινωνικών θεσμών και την ισχυροποίηση των τυπικών (Χατζής, 2018).  

Οι συνετοί λαοί διδάσκονται από την ιστορία, το παρελθόν και τα λάθη τους και αποφεύγουν να  τα επαναλάβουν. Εμείς, απόγονοι της καλύτερης Δημοκρατίας όλων των εποχών και των λαμπρότερων μυαλών της φιλοσοφίας της ζωής, αγνοούμε τις συμβουλές τους για συνεργασία, συναίνεση και λήψη αποφάσεων με λογική και φρόνηση, παραμένοντας μόνιμα υπηρέτες της τοξικότητας και του διχασμού. Τι κι αν  στο παρελθόν καταβάλαμε επανειλημμένα ακριβό τίμημα για τις άλογες, άφρονες και  συναισθηματικά υπερχειλίζουσες επιλογές μας.

*Ο Ανδρέας Μήλιος είναι διδάκτωρ Πολιτειολογίας του πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης, οικονομολόγος και συγγραφέας