Ποιοι είναι οι προοδευτικοί;

Του Ηλία Ψυχογιού

Για ακόμα μία φορά γέμισε το πολιτικό λεξιλόγιο της χώρας με τις γνωστές "ταμπέλες”: πρόοδος VS συντήρηση, προοδευτικοί VS συντηρητικοί. Και αν παρακολουθήσει κανείς τους πολιτικούς αλλά και τα κομματικά στελέχη, βγάζει αβίαστα το συμπέρασμα ότι οι προοδευτικοί είναι οι αριστερής / σοσιαλιστικής ιδεολογικής κατεύθυνσης και συντηρητικοί είναι οι κεντροδεξιάς / δεξιάς συντηρητικής κατεύθυνσης. 

Μόνο που οι δύο όροι, προοδευτικός και συντηρητικός, φέρουν την εσωτερική τους εντροπία. Γλωσσολογικά, προοδευτικός σημαίνει αυτός που εμφορείται από ιδέες και απόψεις οι οποίες εξελίσσουν την κοινωνία και την οδηγούν σε ένα καλύτερο μέλλον ενώ συντηρητικός σημαίνει αυτός που εμφορείται από ιδέες οι οποίες συγκρατούν την κοινωνία σε ένα παλιό και ξεπερασμένο, αν όχι κακό, παρελθόν. 

Στην πραγματικότητα, η γλωσσολογική σημασία των δύο αυτών λέξεων συσχετιζόμενη με το πολιτικό και ιδεολογικό τους αντίστοιχο είναι όπως ακριβώς η Μαύρη Θάλασσα στην οποία αποδόθηκε ως προσπάθεια εξευμενισμού η ονομασία "Εύξεινος Πόντος”.

Παγκοσμίως, ο συντηρητικός, θεωρητικά τουλάχιστον, συνδέεται με τη διατήρηση παραδοσιακών θεσμών, όπως η εθνική ταυτότητα, η θρησκεία, η οικογένεια και η οικονομική σταθερότητα. Οι συντηρητικοί υποτίθεται ότι τείνουν να είναι επιφυλακτικοί απέναντι σε ριζικές αλλαγές, προτιμώντας gradual μεταρρυθμίσεις που σέβονται την ιστορία και την τάξη. Είναι όμως έτσι;

Αντίθετα, ο προοδευτικός, θεωρητικά τουλάχιστον, εστιάζει στην πρόοδο προς μεγαλύτερη ισότητα μεταξύ των ανθρώπων, την κοινωνική δικαιοσύνη, τα δικαιώματα μειονοτήτων και τον εκσυγχρονισμό. Οι προοδευτικοί υποτιθεται ότι υποστηρίζουν αλλαγές που αμφισβητούν παλιές συντηρητικές νόρμες σε θέματα όπως η προστασία του περιβάλλοντος, η φυλετική ισότητα και η σεξουαλική ελευθερία.

Είναι όμως έτσι;

Παγκόσμια αλλά και στην Ελλάδα, αυτές οι έννοιες έχουν γίνει θολές. Η αριστερά (π.χ. ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ) αυτοχαρακτηρίζεται ως "προοδευτική", ενώ κατηγορεί τη δεξιά (π.χ. ΝΔ) ως "συντηρητική". Ωστόσο, η ΝΔ έχει προωθήσει πολιτικές από τη θεματολογία της αριστεράς, όπως ο γάμος ομοφύλων, ενώ η αριστερά διατηρεί συντηρητικές στάσεις π.χ. στα  θέματα της οικονομίας, όπως η απελευθέρωση των επαγγελμάτων ή οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Αυτό δείχνει ότι οι ετικέτες λειτουργούν περισσότερο ως πολιτικά συνθήματα παρά ως ακριβείς περιγραφές.

Προοδευτισμός και απολυταρχία 

Ένα εντυπωσιακό φαινόμενο στην ελληνική αλλά και στην παγκόσμια αριστερά είναι η συμπάθεια προς απολυταρχικά καθεστώτα. Η Ρωσία του Πούτιν, η Βενεζουέλα του Μαδούρο και το Ιράν του ισλαμικού φασισμού, βρίσκουν υπεράσπιση στους κόλπους της αριστεράς. Αυτή η στάση πιθανότατα έχει τις ρίζες της σε οριοθετημένες αντι-δυτικές απόψεις, θεωρητικά αντι-ιμπεριαλιστικές: Τα καθεστώτα αυτά θεωρούνται "αντίβαρο" στον δυτικό ιμπεριαλισμό (ΗΠΑ, ΝΑΤΟ). 

Για παράδειγμα, στη Ρωσία, μετά την εισβολή της στην Ουκρανία το 2022, μέρος της αριστεράς (π.χ. ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ) απέφυγε να καταδικάσει απερίφραστα την εισβολή, κατηγορώντας το ΝΑΤΟ για φαντασιακές "προκλήσεις". Δημοσκοπήσεις στην Ελλάδα, και στη Βόρεια Ελλάδα ακόμα περισσότερο, δείχνουν ότι ποσοστά μεγαλύτερα από το 20% των Ελλήνων βλέπει τη Ρωσία τουλάχιστον θετικά, αν όχι "αδελφικά”.

Η Βενεζουέλα είναι ακόμα ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η αριστερά υποστήριξε τον Μαδούρο ως "θύμα” και "πολιτικό κρατούμενο” των αμερικανών, με διαδηλώσεις σε όλο τον κόσμο, και στην Ελλάδα, κατά των ΗΠΑ. Ο Μητσοτάκης, αντίθετα, τον χαρακτήρισε ως αυτό που είναι στην πραγματικότητα ο Μαδούρο: Δικτάτορας. Και είναι οξύμωρο η αριστερά να κατηγορεί τις ΗΠΑ ότι "εισέβαλλαν” στη  Βενεζουέλα, όπου ο Μαδούρο κυβερνούσε δικτατορικά καθώς είχε χάσει τις εκλογές, ενώ ταυτόχρονα βρίσκει αίολες δικαιολογίες για να δικαιολογήσει την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και τη δηλωμένη πρόθεσή της να συλλάβει ή να δολοφονήσει τον Ζελένσκι.

Τέλος, για να μην μακρηγορούμε με ατελείωτα παραδείγματα, για το Ιράν, "προοδευτικοί" κύκλοι παγκοσμίως κατηγορούν ΗΠΑ/Ισραήλ για υποκίνηση των διαδηλώσεων στις οποίες έχουν δολοφονηθεί χιλιάδες (όπως φαίνεται) ιρανοί, υπερασπιζόμενοι το καθεστώς των μουλάδων και θεωρώντας το ως "αντίσταση” κατά των "ιμπεριαλιστών”. 

Προοδευτική αντίφαση

Εδώ έγκειται η μεγάλη αντίφαση: Οι προοδευτικοί υποτίθεται ότι προωθούν δικαιώματα όπως η ελευθερία του λόγου, τα LGBT δικαιώματα και η ισότητα φύλου, αλλά αυτά ακριβώς τα δικαιώματα είναι που καταπατούνται από τα καθεστώτα τα οποία προασπίζονται και δικαιολογούν. Στη Ρωσία, ο Πούτιν προωθεί νόμους κατά των ομοφυλοφίλων. Στο Ιράν, οι γυναίκες δεν μπορούν να κυκλοφορήσουν χωρίς μαντήλα και οι ομοφυλόφιλοι απαγχονίζονται ή σπρώχνονται από ταράτσες. Στη Βενεζουέλα εκατοντάδες χιλιάδες είναι οι πολιτικοί κρατούμενοι και οι χωρίς δίκη δολοφονημένοι. Αυτή η "επιλεκτική" προοδευτικότητα, η οποία δίνει προτεραιότητα στον αντι-δυτισμό πάνω από τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι απλά υποκρισία.

Δολοφονώντας τα στερεότυπα

Προκειμένου να αποδείξουμε ότι οι ετικέτες "προοδευτικός" και "συντηρητικός" δεν είναι "γραμμένες σε πέτρα”, ας εξετάσουμε ορισμένες χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

Η Μάργκαρετ Θάτσερ και η αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας: Το 1967, η Θάτσερ, ως βουλευτής των Συντηρητικών, ψήφισε υπέρ του Sexual Offences Act, που αποποινικοποίησε την ομοφυλοφιλία στη Βρετανία. Έως τότε όποιος ήταν ομοφυλόφιλος, διέπραττε ποινικό αδίκημα και είτε φυλακιζόταν είτε αναγκαζόταν να υποστεί άλλες, απάνθρωπες ποινές. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Άλαν Τούρινγκ (ο οποίος έσπασε τον κώδικα του γερμανικού συστήματος κρυπτογράφησης "Enigma”, μειώνοντας τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατά τουλάχιστον δύο έτη) ο οποίος αναγκάστηκε να αποδεχθεί "θεραπεία” καταστολής της λίμπιντο με ορμόνες και οδηγήθηκε στην αυτοκτονία.

Η Θάτσερ ηταν μία από ελάχιστους Συντηρητικούς που ψήφισαν την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας, σε μια εποχή όπου το κόμμα ήταν διχασμένο. Αργότερα όμως, ως Πρωθυπουργός, υποστήριξε το Section 28 (1988), που απαγόρευε την "προώθηση" της ομοφυλοφιλίας στα σχολεία. 

Στα αριστερά όμως κόμματα, η πειθαρχία είναι σχεδόν απόλυτη, με τους "απείθαρχους” να μετατρέπονται εν μία νυκτί σε εχθρούς. Η τακτική του ΚΚΕ πρώτα να διαγράφει στελέχη του με την κατηγορία του "πράκτορα της αντίδρασης, της ιντέλλιτζεντ σέρβις και των ιμπεριαλιστών” και δεκαετίες μετά τον θάνατό τους να προχωρά σε "αποκατάσταση”, είναι ακόμα ένα παράδειγμα αντίφασης και, θα έλεγα, υποκρισίας.  

Το Δημοκρατικό Κόμμα στις ΗΠΑ και η δουλεία: Τον 19ο αιώνα, οι Democrats υποστήριζαν τη δουλεία και αντιτάσσονταν στην κατάργησή της, ενώ οι Republicans (υπό Λίνκολν) ήταν υπέρ της κατάργησής της, την οποία και θεσμοθέτησε ο ίδιος ο Λινκολν. Ακριβώς η κατάργηση της δουλείας, φαίνεται πως ήταν και η αιτία πίσω από τη δολοφονία του Λίνκολν το 1865 στο Ford’s Theater της Ουάσινγκτον. Το Δημοκρατικό κόμμα τότε ήταν υπερσυντηρητικό, προωθώντας τη δουλεία.  Μετά τον Εμφύλιο, αλλά ιδιαίτερα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρξε αντιμετάθεση: Οι Δημοκρατικοί μετατράπηκαν σε προοδευτικούς μέσα στον 20ο αιώνα, ενώ Ρεπουμπλικανοί στράφηκαν προς τα δεξιά.

Ακόμα και τον 20ο αιώνα όμως είχαμε εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, ο ρεπουμπλικανός Πρόεδρος Νίξον ήταν ο πρώτος αμερικανός πρόεδρος που επισκέφθηκε την κομμουνιστική Κίνα. 

Οι ιδεολογίες αριστερών/κομμουνιστικών κομμάτων: Τα κομμουνιστικά καθεστώτα ήταν απολυταρχικά. Στην ΕΣΣΔ, υπό Στάλιν, υπήρχε τρομοκρατία, χωρίς ελεύθερες εκλογές ή ανεξάρτητη δικαιοσύνη. Στη Ρουμανία υπό Ceaușescu, καταστολή και φτώχεια. Στη Β. Κορέα, η δυναστεία Κιμ επιβάλλει απόλυτο έλεγχο στους πολίτες, χωρίς καν την επίφαση της δημοκρατίας. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει για όλα τα αριστερά / σοσιαλιστικά κόμματα – (π.χ. Σουηδία ή Ιταλία). 

Ειδικά στην Ιταλία, ο Μπερλίνγκουερ ήταν αυτός που έσωσε το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ιταλίας από τον αφανισμό μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού το 1989. Πώς; Όταν από τη δεκαετία του 1970 είχε ξεκινήσει την αποστασιοποίησή του από την ΕΣΣΔ και ολοκλήρωσε την "μετάβαση” με την αντίστασή του στην αριστερή τρομοκρατία κατά την διάρκεια της απαγωγής και δολοφονίας του συντηρητικού ιταλού πρωθυπουργού Άλντο Μόρο. 

Ποιοι είναι οι προοδευτικοί τελικά;

Όπως αποδεικνύεται, η ερώτηση "ποιοι είναι οι προοδευτικοί;" δεν έχει απλή απάντηση. Οι "συντηρητικοί" έχουν προωθήσει προοδευτικές πολιτικές (π.χ. Θάτσερ το 1967, αμερικανοί ρεπουμπλικάνοι κατά της δουλείας), ενώ "προοδευτικοί" έχουν υιοθετήσει συντηρητικές ή ακόμα και αυταρχικές πολιτικές. Στην Ελλάδα, για να πούμε και τα του οίκου μας, η ΝΔ έχει δείξει προοδευτικότητα σε κοινωνικά και οικονομικά θέματα, ενώ η αριστερά έχει πέσει σε εξόφθαλμες αντιφάσεις στην οικονομική και την εξωτερική πολιτική. 

Και επιβεβαιώνοντας απόλυτα τη ρήση "τα γραπτά μένουν”, οι πραγματικοί προοδευτικοί δεν ορίζονται από τα λόγια τους, αλλά από τις πράξεις τους. 

Στον σημερινό πολωμένο κόσμο, ας εστιάσουμε επιτέλους στις πολιτικές, όχι στις ετικέτες. Αυτή είναι η αληθινή πρόοδος. 

ilpsychogios@gmail.com