Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 29-Σεπ-2022 00:03

    Κοινωνική προστασία απέναντι στην εκτόξευση του ενεργειακού κόστους

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Γιώργου Μανάλη

    Το προηγούμενο φθινόπωρο, η αύξηση του γενικού επιπέδου τιμών αποτελούσε ένα πολύ διαφορετικό φαινόμενο απ’ ό,τι σήμερα. Οι οικονομίες μόλις είχαν αρχίσει να επαναλειτουργούν ύστερα από  αλλεπάλληλα lockdown, η παραγωγική δραστηριότητα είχε επανεκκινήσει, ενώ τα νοικοκυριά με σημαντικές αποταμιεύσεις κατά τη διάρκεια των πρώτων κυμάτων της πανδημίας, αύξαναν σημαντικά την κατανάλωση τους. Πριν από ένα χρόνο, λοιπόν, οι πληθωριστικές πιέσεις ήταν αποτέλεσμα μιας υστέρησης της προσφοράς (πρόσκαιρες δυσλειτουργίες στις εφοδιαστικές αλυσίδες) έναντι της αυξημένης ζήτησης. Το φαινόμενο όμως χαρακτηριζόταν ως προσωρινό, και με τη σταδιακή προσαρμογή της προσφοράς αναμενόταν η πλήρης εξάλειψή του. Ακόμα και στην Ευρώπη όπου το δυσλειτουργικό ενεργειακό μοντέλο ολικής εξάρτησης από τη Ρωσία είχε ήδη από τότε οδηγήσει σε άνοδο στο γενικό επίπεδο τιμών, οι υπεύθυνοι της νομισματικής πολιτικής ήταν καθησυχαστικοί δηλώνοντας πως ο πληθωρισμός αναμένεται να υποχωρήσει στα μέσα του ερχόμενου έτους (πηγή). 

    Η εικόνα άλλαξε ριζικά μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες ήρθαν αντιμέτωπες με την εκτόξευση του κόστους ενέργειας ενώ την ίδια στιγμή αναζητούσαν άμεσες λύσεις αντικατάστασης των Ρωσικών εισαγωγών. Η αύξηση του ενεργειακού κόστους πολύ γρήγορα μεταδόθηκε σε όλα τα καταναλωτικά προϊόντα και υπηρεσίες, οδηγώντας το  τον πληθωρισμό σε πρωτοφανή επίπεδα. Απέναντι σε αυτό το φαινόμενο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, ακολουθώντας το παράδειγμα πολλών άλλων κεντρικών τραπεζών, αύξησε τα επιτόκια, δίνοντας ένα τέλος στην πολυετή πολιτική των χαμηλών επιτοκίων, ενώ οι Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις υποχρεώθηκαν σε αύξηση των δημοσίων δαπανών ώστε να χρηματοδοτήσουν μέτρα προστασίας των καταναλωτών από τις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης.  

    Η δημοσιονομική επέκταση λόγω της υιοθέτησης μέτρων προστασίας απέναντι στο πληθωριστικό αυτό σοκ, είναι θεαματική τόσο σε μέγεθος όσο και σε έκταση. Σε πρόσφατη έρευνα, οικονομολόγοι της Παγκόσμιας Τράπεζας καταγράφουν σε παγκόσμια κλίμακα όλα τα μέτρα κοινωνικής προστασίας που έχουν ληφθεί για την θωράκιση των νοικοκυριών έναντι του πληθωρισμού. Η πλειοψηφία των μέτρων εμφανίστηκε την περίοδο Φεβρουαρίου - Απριλίου 2022 αλλά η συνεχής επέκταση στη διάρκεια ισχύος τους υποδηλώνει την επιμονή του πληθωριστικού φαινομένου. Σύμφωνα με την τελευταία έκδοση της έρευνας (τρίτη κατά σειρά), ο αριθμός των μέτρων προστασίας κατά την περίοδο Ιουλίου - Σεπτεμβρίου 2022 αυξήθηκε κατά 62% σε σχέση με τις αρχές Ιουλίου, ενώ έχει τριπλασιαστεί σε σχέση με τον Απρίλιο. Συνολικά καταγράφονται  609 μέτρα σε 158 χώρες.
     
    Η ανάλυση της Παγκόσμιας Τράπεζας είναι διαφωτιστική για τη μορφή που λαμβάνει αυτή η συγχρονισμένη δημοσιονομική απάντηση στο πληθωριστικό σοκ. Το 36% των μετρων αφορούν στοχευμένες επιδοτήσεις και διακρίνονται σε κατηγορίες προϊόντων (καύσιμα, φαγητό, λιπάσματα και άλλες κατηγορίες). Η κοινωνική βοήθεια - υπό τη μορφή πληρωμών μετρητών (cash transfers) προς ευάλωτα νοικοκυριά, ένα πολύ συνηθισμένο μέτρο στις αναπτυσσόμενες οικονομίες αποτελεί το 24% των μέτρων. Φορολογικές και εμπορικές διευκολύνσεις αποτελούν το 22% και 12% αντίστοιχα, ενώ τέλος παρεμβάσεις στην αγορά εργασίας και κοινωνικής ασφάλισης καλύπτουν μόλις το 4% των μέτρων. Σχετικά με τον αριθμό των πολιτών οι οποίοι θα επωφεληθούν από τα μέτρα αυτά, υπάρχουν δεδομένα μόνο από 64 χώρες του δείγματος, και σε αυτές αναμένεται να λάβουν βοήθεια κάποιας μορφής περισσότεροι από 900 εκατ. άνθρωποι.  

    Η αύξηση των δημοσίων δαπανών παρότι απαραίτητη, δημιουργεί ανησυχία σχετικά με δύο θέματα. Το πρώτο αφορά στα δημόσια οικονομικά. Η ενεργειακή κρίση έρχεται να επιβαρύνει τους κρατικούς προϋπολογισμούς μετά το πέρας της πανδημικής κρίσης, η οποία οδήγησε επίσης σε υψηλές δημόσιες δαπάνες. Πολλά κράτη θα οδηγηθούν σε επιπλέον δανεισμό και μάλιστα με αυξημένα επιτόκια και επομένως δυσμενέστερους όρους,  γεγονός που ενδεχομένως να εκτροχιάσει την δημοσιονομική πορεία χωρών που κατέχουν υψηλό λόγο δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ. Στην Ευρώπη, μεγάλο μέρος των σχετικών δαπανών χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης, προστατεύοντας εν μέρει τα δημόσια οικονομικά των κρατών μελών. Το δεύτερο ζήτημα αφορά στην ενίσχυση των πληθωριστικών πιέσεων λόγω των δημοσίων δαπανών. Η ανησυχία αυτή πυροδοτείται από κακοσχεδιασμένες πολιτικές κυρίως οριζόντιου χαρακτήρα, οι οποίες μπορεί να ωφελήσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις οι οποίες δεν έχουν πραγματική ανάγκη υπό την παρούσα συνθήκη. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας πολιτικής είναι η περικοπή των φορολογικών συντελεστών κυρίως υπέρ των υψηλών εισοδημάτων που υιοθέτησε η Βρετανική κυβέρνηση την προηγούμενη εβδομάδα. Σύμφωνα ωστόσο με την έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας, η πλειονότητα των μέτρων κοινωνικής προστασίας ανά τον κόσμο αποτελείται από στοχευμένες επιδοτήσεις προς τα ευάλωτα μέρη του πληθυσμού. Ακόμα και τα φορολογικά μέτρα τα οποία υιοθετούνται αφορούν κυρίως έμμεσους φόρους συνδεδεμένους με προϊόντα που δέχονται την μεγαλύτερη πίεση (καύσιμα, λιπάσματα κτλ). 

    Αναμφίβολα η παρούσα κρίση απαιτεί ένα ισχυρό μηχανισμό παροχής κοινωνικής προστασίας. Τα εισοδήματα των νοικοκυριών και η λειτουργία του παραγωγικού ιστού έχουν δεχτεί αλλεπάλληλα χτυπήματα τα τελευταία χρόνια. Την ίδια στιγμή, το φαινόμενο του υψηλού γενικού επιπέδου τιμών φαίνεται ότι θα παραμείνει για τα επόμενα χρόνια, ενώ το νέο τοπίο των υψηλών επιτοκίων οδηγεί σε ακριβό δανεισμό. Η δημοσιονομική πολιτική έρχεται αντιμέτωπη με κάτι εξαιρετικά δύσκολο, πρέπει να παρέχει ένα κοινωνικό δίχτυ προστασίας, χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τη βιωσιμότητα των δημοσίων οικονομικών.

    * Ο κ. Γιώργος Μανάλης είναι Μεταδιδακτορικός Ερευνητής, Υπότροφος της Ερευνητικής Έδρας Α. Γ. Λεβέντη, Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ