Συνεχης ενημερωση

    Τρίτη, 05-Οκτ-2021 00:03

    Οι επιπτώσεις της πανδημίας στη βιώσιμη ανάπτυξη

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Κωνσταντίνου Μιχαλόπουλου

    Η δέσμευση της παγκόσμιας κοινότητας για την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης αποτυπώνεται στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) που συμφωνήθηκαν από 170 αρχηγούς κρατών στα Ηνωμένα Έθνη τον Σεπτέμβριο του 2015. Οι ΣΒΑ εμπνέουν, και είναι ρηξικέλευθοι, φιλόδοξοι και οικουμενικοί. Αντικατοπτρίζουν μια παγκόσμια συναίνεση για το είδος του κόσμου που όλοι επιθυμούμε: απαλλαγμένο από τη φτώχεια και τη στέρηση, δίκαιο, χωρίς αποκλεισμούς και με σεβασμό στους περιορισμούς των φυσικών πόρων. Επαναφέρουν  παλαιότερα θέματα, όπως η εξάλειψη της φτώχειας έως το 2030( Στόχος 1) και η εξασφάλιση της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας (Στόχος 7), ενώ επεκτείνονται και σε νέους τομείς, όπως η μείωση των ανισοτήτων μεταξύ των χωρών (Στόχος 10) και η προώθηση της ισότητας των φύλων και της χειραφέτησης των γυναικών και των κοριτσιών (Στόχος 5)[ βλ. εδώ για τον πλήρη κατάλογο]. Η επίτευξή τους απαιτεί θεμελιώδεις αλλαγές συμπεριφοράς και πολιτικής σε κάθε χώρα.

    Η πρόοδος στην επίτευξη των στόχων κατά την περίοδο 2015-2019  ήταν αργή. Η πανδημία  αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα στην υλοποίησή τους. Αυτό το άρθρο συνοψίζει τις επιπτώσεις του COVID-19 στη βιώσιμη ανάπτυξη.1 

    Βραχυπρόθεσμα, η πανδημία προκάλεσε σοβαρή ύφεση και απότομη μείωση των ιδιωτικών κεφαλαιακών ροών και του εμπορίου. Το 2020 το παγκόσμιο ΑΕΠ μειώθηκε κατά 3,5%, με τις χώρες υψηλού εισοδήματος να υφίστανται μεγαλύτερες μειώσεις (4,7%) από τις αναδυόμενες αγορές και τις αναπτυσσόμενες οικονομίες (1,7%). Ωστόσο, η διαφορά οφειλόταν κυρίως στην Κίνα. Εξαιρουμένης της Κίνας, η παραγωγή των αναδυόμενων αγορών και αναπτυσσόμενων οικονομιών μειώθηκε κατά 4,3%. Το ΔΝΤ εκτιμά ότι ο κόσμος έχασε παραγωγή αξίας 22 τρισεκατομμυρίων δολαρίων σε σχέση με αυτό που ανέμενε τον Ιανουάριο του 2020.

    Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην επίτευξη της βιώσιμης ανάπτυξης είναι καταστροφικές. Εδώ είναι μερικά παραδείγματα:

    Στόχος 1-Εξάλειψη της φτώχειας έως το 2030. Η οικονομική ύφεση ώθησε 119 έως 124 εκατομμύρια περισσότερους ανθρώπους σε ακραία φτώχεια το 2020.

    Στόχος 4-Εκπαίδευση για όλους: Επιπλέον 101 εκατομμύρια παιδιά και νέοι έπεσαν κάτω από το ελάχιστο επίπεδο ικανότητας ανάγνωσης, εξαλείφοντας τα εκπαιδευτικά κέρδη που είχαν επιτευχθεί κατά τις δύο προηγούμενες δεκαετίες. Λόγω των απωλειών μάθησης και των αυξήσεων στα ποσοστά εγκατάλειψης του σχολείου, αυτή η γενιά μαθητών πρόκειται να χάσει περίπου 10 τρισεκατομμύρια δολάρια, ή σχεδόν το 10 τοις εκατό του παγκόσμιου ΑΕΠ, μεγάλο μέρος του οποίου σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.

    Στόχος 7-Ισότητα των φύλων: Η πανδημία απειλεί την έως τώρα πρόοδο αφού έως και 10 εκατομμύρια επιπλέον κορίτσια κινδυνεύουν να εγκαταλείψουν το σχολείο και να αναγκαστούν να κάνουν γάμους σε μικρή ηλικία την επόμενη δεκαετία.

    Στόχος 10-Μείωση της ανισότητας εντός και μεταξύ των χωρών: Η πανδημία επιδεινώνει τις υφιστάμενες ανισότητες εντός και μεταξύ των χωρών, πλήττοντας περισσότερο τους πιο ευάλωτους ανθρώπους και τις φτωχότερες περιοχές• είναι πιθανό να καθυστερήσει την πρόοδο των φτωχότερων χωρών και περιοχών στην επίτευξη των Στόχων κατά 10 ολόκληρα χρόνια.

    Στόχος 13-Κλιματική αλλαγή: Οι ατμοσφαιρικές συγκεντρώσεις των κυριότερων αερίων του θερμοκηπίου συνέχισαν να αυξάνονται παρά την προσωρινή μείωση των εκπομπών το 2020.

    Τον Δεκέμβριο του 2020, αυτή η ζοφερή εικόνα φωτίστηκε από την ανακοίνωση της επιτυχημένης ανάπτυξης εμβολίων για τον COVID-19. Η είδηση σήμαινε ότι η παγκόσμια κοινότητα θα είχε στη διάθεσή της ένα ισχυρό όπλο για την καταπολέμηση της πανδημίας. Παράλληλα, νέες μεταλλάξεις του ιού εξαπλώνονταν ραγδαία με εκατοντάδες χιλιάδες θύματα σε μεγάλες αναπτυσσόμενες χώρες όπως η Ινδία και άλλες που είχαν γλιτώσει κατά το μεγαλύτερο μέρος του 2020. 

    Κατά τη διάρκεια του 2021, αναπτύχθηκαν δύο σημαντικά ζητήματα: πρώτον, ποιος θα είχε πρόσβαση στα εμβόλια• δεύτερον, πόσο γρήγορα θα τεθούν τα εμβόλια στα χέρια των ανθρώπων σε σχέση με τις ταχέως αναπτυσσόμενες νέες μεταλλάξεις του ιού. Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα δεν προκάλεσε έκπληξη: οι ανεπτυγμένες χώρες που είχαν χρηματοδοτήσει την ανάπτυξη εμβολίων, καθώς και η Ρωσία και η Κίνα κράτησαν το μεγαλύτερο μέρος αυτών των εμβολίων για τον εαυτό τους, δίνοντας προτεραιότητα στη διάσωση των πολιτών τους. Ενώ υπήρξαν σημαντικές δωρεές στο COVAX— το ταμείο του ΠΟΥ για την παροχή εμβολίων σε φτωχές χώρες, μέχρι τα μέσα του καλοκαιριού μόνο το 3% των ανθρώπων σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπως στην Υποσαχάρια Αφρική, εμβολιάστηκαν πλήρως, σε σύγκριση με σχεδόν το 50% στον ανεπτυγμένο κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας και της Κίνας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση των νέων κρουσμάτων COVID-19 στις χώρες αυτές και το άνοιγμα των οικονομιών τους.

    Η απάντηση στο δεύτερο ερώτημα δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστή: Υπήρξε αντίσταση στον εμβολιασμό σε πολλά μέρη του κόσμου, και η εμφάνιση νέων μεταλλάξεων που διασπείρονται γρήγορα καθώς και το άνοιγμα των οικονομιών συνέβαλαν στην αύξηση των νέων κρουσμάτων κατά το μεγαλύτερο μέρος του καλοκαιριού του 2021. Το ερώτημα δεν ήταν αν θα σταματήσει η εξάπλωση του ιού, αλλά πότε και σε ποιες χώρες. Παράλληλα, οι επιστήμονες πρότειναν ότι ο ιός και οι μεταλλάξεις του θα εγκατασταθούν μόνιμα στον πλανήτη και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται συνεχώς, με τον ίδιο τρόπο που η παγκόσμια κοινότητα υγείας αντιμετωπίζει άλλους ιούς της γρίπης. 

    Η διαφορά στη διαθεσιμότητα εμβολίων και το άνοιγμα των ανεπτυγμένων οικονομιών έχει οδηγήσει σε μια άλλη ανισότητα: ενώ οι οικονομίες των ανεπτυγμένων χωρών αναμένεται να παρουσιάσουν σημαντική ανάκαμψη το 2021, οι αναπτυσσόμενες χώρες, ιδίως οι φτωχότερες, αντιμετώπιζαν πενιχρές προοπτικές. Επιπλέον, οι ρυθμοί πληθωρισμού αυξάνονται λόγω των διαταραχών της εφοδιαστικής αλυσίδας που προκαλούν νέες ανησυχίες σχετικά με τη βιωσιμότητα της παγκόσμιας οικονομικής ανάκαμψης.

    Η διεθνής κοινότητα έχει ήδη λάβει αρκετά μέτρα για την αντιμετώπιση της πανδημίας:

    * Το προαναφερθέν COVAX - μια πρωτοβουλία του ΠΟΥ για να βοηθήσει τις φτωχές χώρες να αποκτήσουν πρόσβαση σε τεστ, εμβόλια και θεραπείες για τον COVID-19, έχει συγκεντρώσει περισσότερα από 1,8 δισεκατομμύρια δολάρια·

    * Το ΔΝΤ αναθεώρησε τα προγράμματα δανεισμού του για να προσφέρει περισσότερη βοήθεια στις φτωχές χώρες και τον Αύγουστο ενέκρινε μια νέα έκδοση ειδικών τραβηκτικών δικαιωμάτων ύψους 650 δισεκατομμυρίων δολαρίων για να βοηθήσει στην αντιμετώπιση των βραχυπρόθεσμων προβλημάτων του ισοζυγίου πληρωμών  σε όλες τις χώρες·

    * Οι χώρες του G-20 δημιούργησαν την Πρωτοβουλία Αναστολής Εξυπηρέτησης του Χρέους (DSSI), η οποία παρείχε ελάφρυνση χρέους άνω των 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε 40 χώρες·

    * Η Παγκόσμια Τράπεζα αύξησε τη χρηματοδότησή της κατά περισσότερο από 50% για να καλύψει τις επείγουσες ανάγκες υγείας, να ενισχύσει την ετοιμότητα αντιμετώπισης της πανδημίας και γενικότερα να αντιμετωπίσει τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της πανδημίας.

    Η αειφόρος ανάπτυξη εξαρτάται πρωτίστως από τις δράσεις των ίδιων των αναπτυσσόμενων χωρών, συμπεριλαμβανομένης της βελτιωμένης διακυβέρνησης και του επιχειρηματικού κλίματος, καθώς και της μακροοικονομικής σταθερότητας και της αποτελεσματικότερης διαχείρισης των δημόσιων επενδύσεων, προκειμένου να διασφαλιστούν βασικές κοινωνικές υπηρεσίες που θα συμβάλουν στην αναζωογόνηση των ιδιωτικών κεφαλαιακών ροών. Αλλά η διεθνής κοινότητα πρέπει επίσης να κάνει περισσότερα. Απαιτείται δράση για την αντιμετώπιση πέντε σημαντικών προκλήσεων:

    * Παροχή χρηματοδότησης για τη βελτίωση των βασικών συστημάτων υγείας και παροχής πρόσθετων εμβολίων που θα διανεμηθούν σε χώρες χαμηλού εισοδήματος• 

    * Αντιμετώπιση των τεράστιων χρεών που έχουν υποστεί πολλές φτωχές χώρες. Το DSSI ανέστειλε προσωρινά την εξυπηρέτηση των χρεών αυτών, αλλά απαιτείται μια μόνιμη λύση, η οποία είναι περίπλοκη λόγω των αδιαφανών πρακτικών δανεισμού της Κίνας• 

    * Συμφωνία σε αξιόπιστους καθαρούς στόχους μηδενικού άνθρακα ευρείας βάσης και συναφή χρηματοδότηση για τις φτωχές χώρες στην COP26 (26η Διάσκεψη για την Κλιματική Αλλαγή) τον Νοέμβριο του 2021•

    * Ενίσχυση του ΠΟΥ με χρηματοδότηση και θεσμικές δυνατότητες για την αντιμετώπιση μελλοντικών πανδημιών·

    * Παροχή επιπλέον μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης με τη μορφή επίσημης αναπτυξιακής βοήθειας (ΕΑΒ) για να βοηθηθούν οι φτωχές χώρες με επενδύσεις σε ανθρώπινες και φυσικές υποδομές, συμπεριλαμβανομένων των υπηρεσιών για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

    Οι αναδυόμενες οικονομίες —δηλαδή  κυρίως οι αναπτυσσόμενες χώρες μεσαίου και ανώτερου εισοδήματος— έχουν πρόσθετες χρηματοδοτικές ανάγκες για την αντιμετώπιση των προκλήσεων των ΣΒΑ. Ωστόσο, είναι λογικό να αναμένουμε ότι αυτές μπορούν να αντιμετωπιστούν με κάποια πρόσθετη προσπάθεια και εγχώριες μεταρρυθμίσεις.  Οι χώρες χαμηλού εισοδήματος είχαν  τεράστιες  ανάγκες για εξωτερική χρηματοδότηση πριν από την πανδημία και οι ανάγκες τους αυξήθηκαν περαιτέρω λόγω των εξελίξεων της τελευταίας διετίας.

    Πριν από εξήντα χρόνια, οι ανεπτυγμένες χώρες δεσμεύτηκαν στον ΟΗΕ να παρέχουν το 0,7% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματός  (ΑΕΕ) τους με τη μορφή επίσημης αναπτυξιακής βοήθειας κάθε χρόνο. Το 2020 οι χώρες του ΟΟΣΑ παρείχαν περίπου 160 δισεκατομμύρια δολάρια αναπτυξιακής βοήθειας ή περίπου το 0,32% των 238 εκατομμυρίων δολαρίων του ΑΕΕ τους, και η βοήθεια της Ελλάδας ήταν μόνο 0,13% του ΑΕΕ, το χαμηλότερο επίπεδο μαζί με την Τσεχική Δημοκρατία. Μια μελέτη του ΔΝΤ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ακόμη και αν οι αναπτυσσόμενες χώρες ακολουθούσαν καλές πολιτικές, θα είχαν χρηματοδοτικό κενό 175 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως, δηλαδή θα απαιτούνταν ο διπλασιασμός της αναπτυξιακής βοήθειας για την επίτευξη των ΣΒΑ. Τα ποσά των απαιτούμενων πρόσθετων χρηματοδοτήσεων είναι μεγάλα και προφανώς δεν είναι απολύτως ακριβή. Αλλά ωχριούν σε σύγκριση με τα αρκετά τρισεκατομμύρια δολάρια που ξόδεψαν οι ανεπτυγμένες χώρες κάθε ένα από τα τελευταία δύο χρόνια για να στηρίξουν τα εισοδήματα των πολιτών τους που επλήγησαν από την πανδημία.

    Ακόμη και πριν από την πανδημία, η στήριξη του κοινού για οικονομική βοήθεια για τη βιώσιμη ανάπτυξη είχε μειωθεί. Μόνο η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και, κατά καιρούς, οι αντιδράσεις σε ανθρωπιστικές καταστροφές δημιουργούν δημόσια στήριξη. Τα ζητήματα της αντιμετώπισης της φτώχειας, της ανισότητας και της παγκόσμιας κοινωνικής αδικίας έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από τον πολιτικό διάλογο. Μπορεί ο κόσμος να αδράξει τη φευγαλέα ευκαιρία που παρουσιάζεται από την ανάγκη συνεργασίας για την αντιμετώπιση της πανδημίας για την προώθηση μιας διαρκούς παγκόσμιας κοινωνικής και περιβαλλοντικής δικαιοσύνης; Ή θα επαναληφθεί το μοτίβο της κοντόφθαλμης διαχείρισης κρίσεων που χαρακτήρισε τα τελευταία εξήντα χρόνια;  

    Μια ευρεία εκστρατεία για τα ζητήματα αυτά -σε κάθε χώρα- πρέπει να ξεκινήσει από την κοινωνία των πολιτών για την κινητοποίηση της πολιτικής στήριξης- όπως έγινε για το χρέος των αναπτυσσόμενων χωρών πριν από περίπου είκοσι χρόνια.Το στοίχημα τώρα είναι πολύ μεγαλύτερο.
     

    1 Οι επιπτώσεις αυτές παρουσιάζονται αναλυτικά στο νέο μου βιβλίο Aid, Trade and Development: The Future of Globalization που θα εκδοθεί από τον Palgrave στις αρχές του 2022.

    * Ο κ. Κωνσταντίνος Μιχαλόπουλος είναι Ειδικός Σύμβουλος ΕΛΙΑΜΕΠ, τ. Ανώτερο στέλεχος της  Παγκόσμιας Τράπεζας και της USAID.

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ