Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 15-Απρ-2021 00:04

    Στρατηγική προοπτικής διερεύνησης, χρηματοπιστωτικές αγορές και... ο Τιτανικός

    Στρατηγική προοπτικής διερεύνησης, χρηματοπιστωτικές αγορές και... ο Τιτανικός
    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Των Παναγιώτη Μπάρκα & Ένος ΜπάρκαςΈνου Μπάρκα

    Τεράστιος για τα πρότυπα των αρχών του 20ου αιώνα και "αβύθιστος" εκ σχεδιασμού, ο Τιτανικός απέπλευσε από το λιμάνι του Σαουθάμπτον το 1912 με πυξίδα το μέλλον. Η αμέριστη εμπιστοσύνη στο πλοίο του μέλλοντος γρήγορα μετατράπηκε σε μια χαοτική εκκένωση και έναν εμβληματικό βυθισμό, αφήνοντας ένα μακροχρόνιο στίγμα στην ιστορία της ναυπηγίας. Οι συγγνώμες του καπετάνιου και του κ. Andrews (ναυπηγού) προς την Rose DeWitt Bukater (πρωταγωνίστρια) πως "δεν έφτιαξαν ένα πιο δυνατό πλοίο για εκείνη" δεν αρκούσαν για να αντισταθμίσουν την έλλειψη σωσιβίων λέμβων, ούτε να διαλευκάνουν τις αμφιβολίες σχετικά με το εάν ένα πλωτό ξύλινο πάνελ θα μπορούσε να αντέξει το βάρος δύο ατόμων ή μόνο του ενός.

    Παρόμοιες προκλήσεις μελλοντικού σχεδιασμού αποτελούν καθημερινότητα για πολιτικούς και οικονομολόγους. Παρόλο που, όπως έχει υποστηρίξει ο Simon Carr σε άρθρο του για την The Independent, "οι οικονομολόγοι δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε σε προβλέψεις για το παρελθόν, πόσο μάλλον το μέλλον", μια λύση που κερδίζει έδαφος τα τελευταία χρόνια έγκειται στην προετοιμασία για το μέλλον μέσω της "Στρατηγικής Προοπτικής Διερεύνησης – Strategic Foresight". Η έλλειψη προετοιμασίας στην αντιμετώπιση μιας πανδημίας το 2020 θύμιζε τον Τιτανικό που προσπαθούσε να αποφύγει το παγόβουνο όταν η συντριβή ήταν πλέον αναπόφευκτη. Όπως το γιγαντιαίο και δυσκίνητο πλοίο βρέθηκε απροετοίμαστο μπροστά στην ξαφνική εμφάνιση ενός παγόβουνου μέσα στην ομίχλη ενός φαινομενικά ήρεμου – αλλά ανεξερεύνητου – ωκεανού, οι μεγάλες και άκαμπτες δημόσιες διοικήσεις χάνουν τα αντανακλαστικά τους λόγω έλλειψης προσαρμοστικότητας σε ανεξερεύνητα νερά. Οι επιδημιολογικές προκλήσεις του Covid-19 δεν αποτέλεσαν εξαίρεση σε αυτό και έδειξαν σαφώς την ανάγκη για καλύτερη μελέτη όχι μόνο του παρελθόντος, αλλά και του μέλλοντος.

    Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, χώρες και διεθνείς οργανισμοίαρχικά ασυντόνιστοι μεταξύ τους – έχουν πλέον εντείνει τις προσπάθειες διερεύνησης μελλοντικών γεγονότων με μη υπολογίσιμες πιθανότητες εμφάνισης, κατάσταση που συνήθως αποκαλείται "Knightian αβεβαιότητα". Πρόκειται για γεγονότα η εμφάνιση των οποίων δεν δύναται να προβλεφθεί βάσει προηγούμενων παρατηρήσεων. Βασισμένη στις παρατηρήσεις αυτές, η παραδοσιακή προσέγγιση στη διαχείριση γνώσης (knowledge management) θα επέβαλε τη χρήση συστηματοποιημένης προηγούμενης γνώσης και την εφαρμογή της σε επίκαιρες προκλήσεις. Η ανάγκη διακυβερνητικού συντονισμού καθίσταται επομένως ζωτικής σημασίας προκειμένου να συγκεντρωθεί η γνώση και να προσδιοριστούν βασικά χαρακτηριστικά και πρότυπα, βελτιώνοντας ενδεχομένως τα αντανακλαστικά των κυβερνήσεων.

    Ωστόσο, για μια βιώσιμη ανάπτυξη, δεν επαρκεί – ούτε επαρκούσε στο παρελθόν – ο εντοπισμός των προσδιοριστικών παραγόντων προηγούμενων οικονομικών μετασχηματισμών. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να προετοιμάζονται για μελλοντικές διαρθρωτικές αλλαγές που ισχνά ανιχνεύονται στις υποκείμενες μέγα-τάσεις (megatrends). Ταυτόχρονα, οφείλουν να αντιλαμβάνονται εγκαίρως και να αντιμετωπίζουν με γρήγορες και προκαθορισμένες διαδικασίες τις εγγενείς τους ανεπάρκειες όσον αφορά στον συντονισμό και την ταχεία προσαρμογή του μείγματος πολιτικής στις μελλοντικές προκλήσεις. Σε αυτή την κατεύθυνση, η στρατηγική προοπτικής διερεύνησης αποτελεί κλειδί για τον χειρισμό μελλοντικών διαρθρωτικών προκλήσεων σε όλο το φάσμα δημόσιων πολιτικών.

    Η στρατηγική προοπτικής διερεύνησης στοχεύει στην επίτευξη της απαραίτητης ετοιμότητας μέσω τεσσάρων τεχνικών: ανίχνευση του ορίζοντα (horizon scanning), ανάλυση μέγα-τάσεων (megatrends analysis), σχεδιασμός σεναρίων (scenario planning), και οραματισμός και σχεδιασμός προς το επιθυμητό μέλλον (visioning and back-casting). Η ανίχνευση του ορίζοντα συνίσταται στον εντοπισμό μελλοντικών επιπτώσεων τυχόν σημάτων διαρθρωτικής αλλαγής. Η ανάλυση μέγα-τάσεων συνίσταται στη διεπιστημονική ανάγνωση υποκείμενων διαρθρωτικών μετασχηματισμών, δυνητικά συσχετιζόμενων με περιβαλλοντικούς, δημογραφικούς ή κοινωνικούς παράγοντες με ενδεχόμενες οικονομικές επιπτώσεις. Ο σχεδιασμός σεναρίων έγκειται στην ανάπτυξη εργαλείων για εναλλακτικά μελλοντικά σενάρια. Εξετάζεται δηλαδή το μέλλον προκειμένου να χαραχθούν κατάλληλες πολιτικές στο παρόν. Ο οραματισμός και σχεδιασμός προς το επιθυμητό μέλλον συμπληρώνει τον σχεδιασμό σεναρίων αναπτύσσοντας μια εικόνα επιθυμητής (ή ανεπιθύμητης) μελλοντικής κατάστασης και αναγωγής της στο σήμερα για τον προσδιορισμό κατάλληλων πολιτικών προς εφαρμογή (ή αποφυγή).

    Η ρύθμιση και εποπτεία χρηματοπιστωτικών αγορών δεν αποτελούν εξαιρέσεις σε αυτήν την τάση. Μετά την οικονομική κρίση του 2008, οι ρυθμιστικές αρχές και οι κυβερνήσεις συνειδητοποίησαν την ανάγκη καλύτερης εξερεύνησης των θεμελιωδών αλλαγών και υποκείμενων κινδύνων που ελλόχευαν στις τεκτονικές μεταβολές στη χρηματοπιστωτική αγορά. Στο πλαίσιο αυτό, η λεγόμενη "μακροπροληπτική πολιτική" που έχουν υιοθετήσει εθνικοί φορείς σε ορισμένες ανεπτυγμένες οικονομίες, αλλά και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, το Συμβούλιο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αποσκοπούν στην προστασία της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας από εγγενείς συστημικούς κινδύνους. Ως μια μορφή στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης, η πολιτική αυτή αποσκοπεί στην κατανόηση των υποκείμενων μακροοικονομικών κινδύνων προκειμένου να αποφευχθούν σημαντικοί κλυδωνισμοί στη χρηματοπιστωτική πίστη και τις υπηρεσίες, στενά αλληλοσχετιζόμενες με τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη.

    Στη σημερινή συγκυρία, οι "μάκρο" παράγοντες ζωτικής σημασίας για το μέλλον ξεπερνούν τα όρια της παραδοσιακής οικονομικής επιστήμης. Η εγρήγορση και επαγρύπνηση, σε συνδυασμό με ένα απαραίτητο περιθώριο προσαρμογής, επιτρέπει στις ρυθμιστικές αρχές των χρηματαγορών να ανταποκριθούν στις ταχέως μεταβαλλόμενες περιβαλλοντικές, κοινωνικές και... επιδημιολογικές εξελίξεις. Οι προσδιοριστικοί παράγοντες της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας επενδύσεων και πιστοληπτικής ποιότητας, όπως οι ESG (Environmental, Social and Governance) μεγα-τάσεις, αποτελούν κρίσιμες μεταβλητές του μείγματος πολιτικής. Η ανάγκη για συνεπείς ορισμούς στις ESG αξιολογήσεις χρηματοπιστωτικών επενδύσεων και για συνεκτική ταξινόμηση των πράσινων και άλλων κοινωνικά υπεύθυνων χρηματοπιστωτικών προϊόντων διέπει τις πρόσφατες νομοθετικές πρωτοβουλίες της ΕΕ που αφορούν στο μέλλον και στη βιωσιμότητα των χρηματοπιστωτικών αγορών. Η πρόσφατη ενσωμάτωση των στόχων ESG στο ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο χρηματοπιστωτικών αγορών αντικατοπτρίζει την μεταστροφή στη βιώσιμη ανάπτυξη και τονίζει το γεγονός ότι το ρυθμιστικό τοπίο δεν μπορεί να παραμείνει ανεπηρέαστο.

    Ο Κοπέρνικος όριζε την αληθινή γνώση ως τη διαδικασία κατά την οποία "γνωρίζουμε ότι γνωρίζουμε τι γνωρίζουμε και γνωρίζουμε ότι δεν γνωρίζουμε τι δεν γνωρίζουμε". Κάνοντας ένα βήμα παραπέρα, η στρατηγική προοπτικής διερεύνησης αποσκοπεί στο να εξετάσει και να αντιμετωπίσει την έλλειψη συλλογικής γνώσης σχετικά με το άγνωστο, δηλαδή το μέλλον, μέσω του πρίσματος των τεσσάρων προαναφερόμενων τεχνικών. Όπως χαρακτηριστικά τονίζει σχετικά με το μέλλον του δημόσιου τομέα ο Joshua Polchar, εμπειρογνώμονας της στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης του Παρατηρητηρίου για την Καινοτομία του Δημόσιου Τομέα του ΟΟΣΑ, "στις κυβερνήσεις, ο καπετάνιος αλλάζει κάθε λίγα χρόνια, ο χειρισμός του πλοίου είναι συνήθως δύσκολος, και η πορεία γεμάτη με εκτροπές, κινδύνους, παρακάμψεις και περισπασμούς".

    Αντί της θεραπείας τυχόν πληγών εκ των υστέρων, η πρόληψη και η διερεύνηση τάσεων θέτουν τα θεμέλια του επιθυμητού μέλλοντος. Η τηλεσκοπική εξέταση των παραγόντων που θα καθορίσουν την επόμενη βιομηχανική επανάσταση, η ανάλυση της πολυπλοκότητας των προκλήσεων και της συσχέτισης των παραγόντων αυτών, καθώς και ο καθορισμός στρατηγικών σχεδιασμού μέσω προκαθορισμένων δράσεων βελτιώνουν την ικανότητά μας ως κοινωνία να ανταπεξέλθουμε σε μελλοντικές κρίσεις και να κατανοήσουμε τα εύλογα σενάρια για το μέλλον, συμπεριλαμβανομένων των ακραίων περιπτώσεων. Στην επόμενη μεγάλη πρόκληση πολιτικής, η εξέταση των υπαρχόντων προβλημάτων δεν θα αρκεί. Η ανάπτυξη στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης και οράματος για το πιθανό μέλλον αποτελεί μονόδρομο. Οι κυβερνήσεις δεν μπορούν πλέον να περιμένουν να βρεθούν αντιμέτωπες με προκλήσεις προκειμένου να σχεδιάσουν την απάντησή τους. Ούτε ο Τιτανικός μπόρεσε.

     

    * Ο Δρ. Παναγιώτης Μπάρκας είναι οικονομολόγος στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, ερευνητής στο Παρατηρητήριο Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Οικονομίας του ΕΛΙΑΜΕΠ και Visiting Fellow στο Ελληνικό Παρατηρητήριο του London School of Economics (LSE).

    * Ο κ. Ένος Μπάρκας είναι υποψήφιος μεταπτυχιακού τίτλου MPhil στην Περιβαλλοντική Πολιτική στο Πανεπιστήμιο του Cambridge και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλουMScστην Εφαρμοσμένη Οικονομική και Χρηματοοικονομική από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

    Οι θέσεις και οι απόψεις που διατυπώνονται σε αυτό το κείμενο δεν αποτελούν απαραιτήτως τις επίσημες θέσεις του ΠΟΕ ή των χωρών-μελών του.
     

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ