Συνεχης ενημερωση

    Τρίτη, 27-Αυγ-2019 00:03

    Παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός, Ώρα μηδέν

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Μιχάλη Γκλεζάκου

    Νομίζω ότι δεν προσθέτω κάτι καινούργιο, λέγοντας ότι η οικονομία της ελεύθερης αγοράς αποτελεί τον αποτελεσματικότερο μηχανισμό οικονομικής ανάπτυξης. Η άποψη αυτή άλλωστε επιβεβαιώθηκε πανηγυρικά πριν 30 περίπου χρόνια, όταν η Σοβιετική Ένωση και οι λοιπές χώρες που είχαν επιλέξει τον απόλυτο έλεγχο της παραγωγής και της διανομής των αγαθών, έφτασαν σε τραγικό αδιέξοδο και κατέρρευσαν. 

    Βέβαια, όπως έχει επισημανθεί πολλές φορές, η οικονομική ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι αυτοσκοπός. Αντίθετα, αποκτά έννοια και αξία όταν εξυπηρετεί την ανθρώπινη κοινωνία συνολικά και όχι μια μικρή μειοψηφία της. Για να συμβεί όμως αυτό, χρειάζεται να λειτουργεί σωστά το κράτος, το οποίο πρέπει αφενός μεν να ενισχύει τις παραγωγικές προσπάθειες και να διασφαλίζει τον ελεύθερο ανταγωνισμό, αφετέρου δε να μετέχει στη διανομή του παραγόμενου πλούτου, για να μπορεί να χρηματοδοτεί τις γνωστές λειτουργίες του (άμυνα, ασφάλεια, υγεία, παιδεία, δικαιοσύνη κλπ) καθώς και για να αμβλύνει τις εισοδηματικές ανισότητες μέσω της άσκησης της κατάλληλης κοινωνικής πολιτικής. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να προστατεύει το περιβάλλον, το οποίο δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση να καταστρέφεται ή να υποβαθμίζεται χάριν της οικονομικής ανάπτυξης. Επίσης, να εξασφαλίζει τη δίκαιη κατανομή των χρηματικών και φυσικών πόρων μεταξύ των γενεών. Όλα αυτά βέβαια, χωρίς να αφαιρεί το κίνητρο ή να μειώνει την ένταση της άσκησης οικονομικής δραστηριότητας από τους πολίτες.

    Αν τα κράτη μπορούσαν να ανταποκριθούν με τον πιο πάνω τρόπο στον ρόλο τους, η οικονομία της ελεύθερης αγοράς θα ήταν συνυφασμένη με την ευημερία της κοινωνίας των πολλών. Δυστυχώς, όμως, η κρατική λειτουργία είναι  παγκοσμίως και διαχρονικά κατώτερη των περιστάσεων, για πολλούς λόγους. Π.χ. στην πλειοψηφία των περιπτώσεων έχει αναποτελεσματική οργάνωση, πολλοί κρατικοί λειτουργοί διακρίνονται από αδιαφορία ή ανικανότητα ή είναι διεφθαρμένοι, οι περισσότερες κυβερνήσεις εξυπηρετούν κάποια συμφέροντα επιλεκτικά ή διαμορφώνουν πελατειακές σχέσεις κοκ. Επίσης, από το γεγονός ότι το κράτος "καπελώνεται” από υπερκρατικές οντότητες, όπως π.χ. από χώρες-ηγέτες, από παγκόσμια ολιγοπώλια, από επιχειρήσεις-δεινοσαύρους κλπ. Οι συνέπειες από την κρατική ανεπάρκεια είναι ήδη ορατές και βεβαίως ιδιαιτέρως αρνητικές. 

    Ενδεικτικά:

    * Έχουν δημιουργηθεί καρτέλ και μονοπώλια που ακυρώνουν σε σημαντικό βαθμό τον ελεύθερο ανταγωνισμό, με αποτέλεσμα τον αφανισμό πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων, τη λεηλασία των καταναλωτών, αλλά και τη σπατάλη παραγωγικών πόρων λόγω της αναποτελεσματικής  λειτουργίας των πιο πάνω επιχειρηματικών σχηματισμών.

    * Το μερίδιο της εργασίας (ως συντελεστού παραγωγής) έχει περιορισθεί ανεπίτρεπτα, με αντίστοιχη αύξηση του μεριδίου του κεφαλαίου. Έτσι, έχουν διαμορφωθεί τεράστιες οικονομικές ανισότητες, οι οποίες έχουν ήδη οδηγήσει μεγάλο μέρος της κοινωνίας στη φτώχεια και την εξαθλίωση. Ακόμη, η συγκέντρωση του πλούτου στους λίγους, περιορίζει την αγοραστική δύναμη των πολλών, άρα και την κατανάλωσή τους και κατ' επέκταση την παγκόσμια παραγωγή. Με άλλα λόγια, η οικονομική ανισότητα οδηγεί αργά αλλά σταθερά σε περιοδικές οικονομικές κρίσεις, οι οποίες κάποια στιγμή θα γίνουν ανεξέλεγκτες. Ο κοινωνικοπολιτικός αντίκτυπος αυτής της κατάστασης είναι η άνοδος του λαϊκισμού, ο οποίος επιτείνει τα προβλήματα μέσω της παραπλάνησης, της σύγχυσης, της καλλιέργειας ανεκπλήρωτων προσδοκιών κλπ. Ευνοείται έτσι ο ρατσισμός, ο εθνικισμός και ο διχασμός της κοινωνίας, που τελικά απειλούν την ειρήνη.

    * Το περιβάλλον έχει υποβαθμισθεί σημαντικά (βλ. κλιματική αλλαγή, ερημοποιήσεις εδαφών κλπ) δημιουργώντας ζοφερές προοπτικές για τις επόμενες γενιές. Επίσης, οι πόροι της Γης έχουν πλέον υπεραντληθεί, γιατί έχουμε επιλέξει τη διαρκή διόγκωση της κατανάλωσης αντί της βιώσιμης ανάπτυξης. Αν συνεχίσουμε να ζούμε όπως τώρα, σε λίγες δεκαετίες θα χρειαζόμαστε πολλαπλάσιους πόρους από όσους μπορεί να μας εξασφαλίσει ο πλανήτης μας και φυσικά θα βρεθούμε σε αδιέξοδο. 

    *  Η ποιότητα κρίσιμων αγαθών (π.χ. των τροφίμων) υποβαθμίζεται διαρκώς, με αντίστοιχες συνέπειες για την υγεία. 

    * Τα διαμορφούμενα γιγαντιαία συμφέροντα αποκτούν όλο και μεγαλύτερη υπερεθνική δύναμη και  στην προσπάθειά τους να εξυπηρετήσουν τους στόχους τους ασκούν πιέσεις σε επιμέρους κράτη, επηρεάζουν διακρατικές σχέσεις, προκαλούν περιφερειακές εντάσεις, συγκρούσεις, ακόμη και πολέμους και διαμελισμούς χωρών.

    * Μέσω του μηχανισμού των τιμών, σε συνδυασμό με την παντοδυναμία ορισμένων πολυεθνικών επιχειρήσεων, καρτέλ κλπ, οι τιμές των τροφίμων και των φυσικών πόρων έχουν καθηλωθεί σε επίπεδα δυσανάλογα με τις τιμές των αντίστοιχων τελικών προϊόντων. Έτσι, ο πλούτος που αντιστοιχεί στις χώρες παραγωγής μεταβιβάζεται άδικα και αυθαίρετα στις χώρες μεταποίησης και διανομής. Αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι να καταδικάζονται ολόκληροι λαοί στη φτώχεια, χωρίς μάλιστα προοπτική βελτίωσης της ζωής τους, γιατί δεν μπορούν να κάνουν επενδύσεις καθετοποίησης της παραγωγής τους ώστε να ανακτήσουν ένα μέρος από την αξία που καρπώνονται άλλοι εις βάρος τους. 

    Για όλες αυτές τις αρνητικές εξελίξεις δεν ευθύνεται ο μηχανισμός της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς, ο οποίος εξακολουθεί να είναι ο καλύτερος μηχανισμός ανάπτυξης. Ευθύνεται η ελλιπής λειτουργία της κρατικής εξουσίας, που δεν είναι ικανή να διαμορφώσει, να επιβάλλει και να εποπτεύσει την τήρηση ενός συστήματος κανόνων που να εξασφαλίζουν την ευημερία της ανθρώπινης κοινωνίας. 

    Οφείλονται επίσης στη βραχυπρόθεσμη οπτική που διακρίνει την παγκόσμια κοινότητα, η οποία είναι πρόθυμη να θυσιάσει τα πάντα, ακόμη και την προοπτική των επόμενων γενεών, στον βωμό της τρέχουσας κατανάλωσης. Φτάσαμε στο σημείο να θεωρούμε μεγάλη δυστυχία ακόμη και μια μικρή (διορθωτική) κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας για 2-3 χρόνια. Οι κυβερνήσεις κρίνονται πλέον από τις επιδόσεις τους στην οικονομία και όχι από τη συμβολή τους στην αντιμετώπιση πάγιων και διαρθρωτικών προβλημάτων των χωρών τους. 

    Ο μηχανισμός της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς, προσαρμοσμένος στα δεδομένα του Πλανήτη μας, είναι ικανός να εξυπηρετήσει μια μακροπρόθεσμη βιώσιμη ανάπτυξη, στηριγμένη στη διαρκή αναπλήρωση των χρησιμοποιούμενων πόρων και όχι στην οριστική εξάντλησή τους. Όμως κανείς δεν είναι διατεθειμένος να αναλάβει το κόστος αυτής της προσαρμογής, που αναπόφευκτα εμπεριέχει την "υποβάθμιση" του βιοτικού επιπέδου (όπως δυστυχώς το μετράμε, δηλαδή αποκλειστικά σε όρους κατανάλωσης). Ιδιαίτερα αρνητικοί σε μια τέτοια προσαρμογή είναι οι πολιτικοί, οι οποίοι δεν θέλουν να διακινδυνεύσουν την απώλεια της εξουσίας χάριν ενός μακροπρόθεσμου οράματος. Προτιμούν να οδηγήσουν την ανθρωπότητα σε αδιέξοδο, το οποίο άλλωστε το τοποθετούν, από τραγική άγνοια, στο μακρινό μέλλον. 

    Έτσι, αφήνουν τα καρτέλ, τα μονοπώλια, τις παντοδύναμες υπερεθνικές ομάδες συμφερόντων κλπ να αποδυναμώνουν τον μηχανισμό της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς. Τρέμοντας τις οικονομικές υφέσεις (ακόμη και τις εξυγιαντικές που επαναφέρουν το σύστημα σε ομαλή λειτουργία), αφήνουν ανεξέλεγκτη τη χρηματοοικονομική λειτουργία και περιορίζονται να διαπιστώνουν τις τερατογενέσεις που αυτή προκαλεί, όπως π.χ. τις τεράστιες φούσκες του παγκόσμιου χρέους (πάνω από 200 τρισ. δολάρια), των χρηματιστηριακών αγορών και των ακινήτων.  Όπως την απίστευτη διόγκωση των παραγώγων (πάνω από 700 τρισ. δολάρια οι ανοιχτές θέσεις το 2018). Ακόμη χειρότερα, τροφοδοτούν αυτή την κατάσταση με ακάλυπτο χρήμα (πάνω από 15 τρισ. δολάρια την τελευταία δεκαετία). Όλα στον βωμό της διατήρησης ή της περαιτέρω αύξησης της κατανάλωσης. 

    Η πιο πάνω κατάσταση χειροτερεύει, η οικονομία της ελεύθερης αγοράς παραμορφώνεται όλο και πιο πολύ, από τη διαρκώς αυξανόμενη αλληλεξάρτηση των οικονομιών, το πισωγύρισμα στον προστατευτισμό και νομισματικό πόλεμο που μόλις άρχισε. Τα λαϊκίστικα "καμώματα” του Τραμπ, προς την κατεύθυνση αυτή, αποτελούν ένα ακόμη πλήγμα στον ελεύθερο ανταγωνισμό και ταυτόχρονα ένα "κουκούλωμα” της έλλειψης ανταγωνιστικότητας της αμερικάνικης οικονομίας.

    Η εξέλιξη της τεχνολογίας, που πλέον ακολουθεί ιλιγγιώδεις ρυθμούς, θα επιτείνει τις αρνητικές συνέπειες όλων των πιο πάνω παραμορφώσεων. Η "οικονομία της ελεύθερης αγοράς”, στο πλαίσιο του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, δεν δικαιολογεί πλέον το όνομά της. 

    Η κατάσταση αυτή, οδηγεί με βεβαιότητα σε αδιέξοδο. Γι' αυτό πρέπει να αλλάξει και μάλιστα γρήγορα. Επιβάλλεται η συνειδητή και συντονισμένη προσπάθεια επαναφοράς του υγιούς ανταγωνισμού και της αποκατάστασης της κανονικής λειτουργίας της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν είναι εύκολη αποστολή, βέβαια, ίσως μάλιστα να μην είναι πλέον εφικτή. Είναι όμως ο μόνος δρόμος που μας δίνει πιθανότητες επιβίωσης. Υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι, επιτέλους, θα αρχίσουμε να διανέμουμε δίκαια τα παραγόμενα αγαθά. Όχι μόνο για λόγους δικαιοσύνης και ηθικής τάξης, αλλά γιατί αυτός είναι ο μόνος τρόπος να αποφύγουμε το  αδιέξοδο και να διασφαλίσουμε τη βιωσιμότητα του οικονομικού μας συστήματος.

    * Ο κ. Μιχάλης Γκλεζάκος είναι καθηγητής Χρηματοοικονομικής

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων