Brain Gain: Το δέντρο που δεν σώζει το δάσος του δημογραφικού

Το δημογραφικό δεν είναι μια αφηρημένη συζήτηση για το μέλλον ούτε ένα πρόβλημα που μπορεί να περιμένει. Είναι μια ανοιχτή πληγή που κάνουμε πως δεν βλέπουμε ή, στην καλύτερη περίπτωση, λοξοκοιτάμε με την άκρη του ματιού μας. Προκαλεί όμως μια αργή, σταθερή και βέβαιη αποσύνθεση που επηρεάζει ήδη τα πάντα: την οικονομία, την εργασία, το ασφαλιστικό, την άμυνα, ακόμη και την ίδια την έννοια της συνέχειας της κοινωνίας. Κι όμως, εξακολουθούμε να το αντιμετωπίζουμε σαν κάτι θεωρητικό, σαν ένα θέμα που λύνεται με καμπάνιες, επιδόματα και δηλώσεις καλών προθέσεων ή, όταν βολεύει πολιτικά, σαν ένα πρόβλημα που "δεν είναι της ώρας του".

Η πραγματικότητα είναι ωμή. Οι γεννήσεις έχουν καταρρεύσει. Κάθε χρόνο γεννιούνται λιγότερα από 70.000 παιδιά, ενώ οι θάνατοι ξεπερνούν κατά πολύ τις 120.000. Το φυσικό ισοζύγιο είναι μόνιμα αρνητικό και δεν δείχνει καμία τάση αντιστροφής. Δεν πρόκειται για μια κακή χρονιά ούτε για συγκυριακή ανωμαλία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί πλέον ο βασικός δημογραφικός μηχανισμός. Ο δείκτης γονιμότητας έχει καθηλωθεί γύρω στο 1,3 παιδί ανά γυναίκα, επίπεδο που δεν επιτρέπει ούτε καν τη σταθεροποίηση του πληθυσμού. Ακόμη κι αν αύριο εξαφανιζόταν κάθε άλλη αρνητική παράμετρος, η πορεία του πληθυσμού θα παρέμενε μαθηματικά πτωτική. 

Ταυτόχρονα, η κοινωνία γερνά. Η μέση ηλικία ανεβαίνει σταθερά και το ποσοστό των ανθρώπων άνω των 65 αυξάνεται χρόνο με τον χρόνο. Αυτό δεν είναι απλώς ένα στατιστικό στοιχείο. Σημαίνει λιγότερους ανθρώπους σε παραγωγική ηλικία, λιγότερους εργαζόμενους να στηρίζουν περισσότερους συνταξιούχους, ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται τα κόστη του συστήματος υγείας και του ασφαλιστικού. Το πρόβλημα είναι προφανές. Και δεν πρόκειται για ζήτημα πολιτικής επιλογής ή ιδεολογίας. Έχουμε να κάνουμε με μία καθαρή αναλογία. Όταν οι εισφέροντες μειώνονται και οι δικαιούχοι αυξάνονται, καμία μεταρρύθμιση δεν αρκεί για να καλύψει το κενό επ’ αόριστον. 

Για χρόνια, η συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από τη φυγή των νέων στο εξωτερικό. Ευτυχώς όμως, πλέον η εικόνα έχει αλλάξει. Το μεγάλο κύμα φυγής της προηγούμενης δεκαετίας έχει αντιστραφεί. Για πρώτη φορά μετά το 2010, τα τελευταία χρόνια καταγράφεται θετικό ισοζύγιο μετανάστευσης (ΕΛΣΤΑΤ, Eurostat, υπουργείο Εργασίας κ.ά.), με τις επιστροφές να υπερκαλύπτουν τις αναχωρήσεις. Από τη δεξαμενή περίπου 600.000 ανθρώπων που έφυγαν στη διάρκεια της κρίσης, πάνω από τους μισούς (~350 χιλ.) έχουν ήδη επαναπατριστεί σωρευτικά, ενώ οι ετήσιες εισροές επαγγελματιών κινούνται πλέον σταθερά υψηλότερα από τις εκροές. Δεν πρόκειται για τυχαία εξέλιξη, αλλά για αποτέλεσμα συγκεκριμένων παρεμβάσεων: μονοψήφια ανεργία, φορολογικά κίνητρα για τον επαναπατρισμό, εγκατάσταση νέων κέντρων έρευνας και τεχνολογίας που απορροφούν υψηλής εξειδίκευσης ανθρώπινο δυναμικό και σημαντικές μισθολογικές βελτιώσεις με ταυτόχρονη αναβάθμιση των συνθηκών ζωής (π.χ. ηλεκτρονικοποίηση του κράτους, αναβάθμιση ΕΣΥ κ.λπ.). 

Σε αυτό ακριβώς το σημείο όμως, κρύβεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Διότι δημιουργείται η αυταπάτη ότι το πρόβλημα λύνεται. Όμως αυτό δεν ισχύει. 

Η αναστροφή του Brain Drain δεν ισοδυναμεί με λύση του δημογραφικού. Σαφώς θεραπεύει μια σοβαρή πληγή και αυξάνει την προοπτική της χώρας, αλλά δεν δημιουργεί νέες γενιές. Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι το πρόβλημα σήμερα δεν είναι πως φεύγουν μαζικά νέοι. Αλλά ότι δεν γεννιούνται αρκετοί. Η χώρα μπορεί πλέον να φέρνει πίσω ανθρώπους με δεξιότητες και εμπειρία, αλλά δεν παράγει τον πληθυσμό που θα βάλει βάσεις και θα στηρίξει το αύριο. 

Και εδώ βρίσκεται η ουσία που συστηματικά αποφεύγεται. Το δημογραφικό δεν είναι η αιτία των προβλημάτων. Είναι το αποτέλεσμα. Το αποτέλεσμα μιας οικονομίας που καθυστερεί να ενηλικιωθεί, ενός δημοσίου που αρνείται να κινηθεί σε ρυθμούς του σήμερα και μιας αγοράς εργασίας που, σε ένα σημαντικό ποσοστό της ακόμη, λειτουργεί με όρους μέσων 20ου αιώνα και προσφέρει ανασφάλεια αντί για προοπτική. Ενώ η στέγαση έχει μετατραπεί από παράγοντας στήριξης σε εμπόδιο. Οι άνθρωποι δεν κάνουν παιδιά επειδή τους το ζητά το κράτος, ούτε επειδή υπάρχει ένα επίδομα. Κάνουν παιδιά όταν αισθάνονται ότι μπορούν να σταθούν στα πόδια τους χωρίς να βρεθούν να κοιμούνται κάτω από γέφυρες, χωρίς να ρισκάρουν τα πάντα. Όσο αυτό δεν συμβαίνει, η υπογεννητικότητα δεν είναι επιλογή. Είναι αυτονόητη άμυνα. 

Οι μακροπρόθεσμες προβολές είναι αμείλικτες. Αν δεν αλλάξει κάτι ουσιαστικά και άμεσα, ο πληθυσμός θα μειωθεί δραστικά μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Αυτό δεν σημαίνει απλώς λιγότερους ανθρώπους. Σημαίνει μικρότερη οικονομία, χαμηλότερη ανάπτυξη, λιγότερες δυνατότητες άσκησης πολιτικής, μεγαλύτερη εξάρτηση από φόρους σε όλο και στενότερη βάση. Σημαίνει ένα κράτος που, ενώ απέδειξε ότι μπορεί να αναστρέψει μια τρομακτική αιμορραγία ανθρώπινου κεφαλαίου, κινδυνεύει να δει αυτή την επιτυχία να ακυρώνεται από την ίδια του την αδιαφορία σε όλα εκείνα που χρειάζονται και την αδράνεια. 

Όλα αυτά είναι γνωστά, εδώ και πολύ, πολύ καιρό. Παρ’ όλα αυτά, δεν προκαλούν καμία ιδιαιτέρως επείγουσα αντίδραση. Το δημογραφικό δεν φέρνει άμεσα πολιτικό κόστος, ούτε άμεσο όφελος, με διαχρονικό αποτέλεσμα την παραμονή του μακριά από τις πρώτες θέσεις της επικαιρότητας και της πολιτικής ατζέντας. Πάντα στο "θα δούμε", πάντα στις "πιο επείγουσες ανάγκες". Των αγροτών, των δημοσίων υπαλλήλων, των πολιτικών που πρέπει να επανεκλεγούν και πάει λέγοντας. 

Κι όμως, οι δυνατότητες υπάρχουν, είναι σημαντικές και η λύση εφικτή. Έχοντας πλέον αποδείξει ως χώρα και ως κοινωνία ότι μπορούμε να πετύχουμε σε δύσκολα μέτωπα, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το δημογραφικό στη ρίζα του, αλλάζοντας τις συνθήκες ζωής και την προοπτική όλων. Αρκεί να συνειδητοποιήσουμε την πραγματικότητα και το μέγεθος της προσπάθειας. Γιατί εδώ δεν υπάρχει γρήγορη διόρθωση. 

Φυσικά, μπορούμε επίσης να συνεχίσουμε να καμουφλάρουμε το πρόβλημα με μέτρα βιτρίνας. Δική μας επιλογή είναι. Οπότε θα υπάρχει μόνο ο χαμένος χρόνος. Και ο χρόνος, το πολυτιμότερο των αγαθών, δεν επιστρέφει ποτέ…

Πέτρος Λάζος

petros.lazos@capital.gr