Τι έδρεψε ο Ερντογάν σε Ριάντ και Κάιρο

Του Κώστα Ράπτη

Η χώρα του Ταγίπ Ερντογάν εμβαθύνει τις σχέσεις της με αλλοτινούς περιφερειακούς ανταγωνιστές και το Ισραήλ παρακολουθεί με ανησυχία, καθώς ένα νέο "ισλαμικό μπλοκ" διαμορφώνεται σταδιακά στη Μέση Ανατολή.

Ο Τούρκος πρόεδρος έφτασε στην Αίγυπτο την Τετάρτη για επίσημη επίσκεψη, μια μέρα μετά από την θερμή υποδοχή του στη Σαουδική Αραβία, επικεφαλής μεγάλης αντιπροσωπείας, που συμπεριλάμβανε τους υπουργούς Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ, Οικονομικών Μεχμέτ Σιμσέκ και αρκετούς επιχειρηματίες. Τίποτε από όλα αυτά δεν θα ήταν αυτονόητο πριν από λίγα χρόνια όταν τις σχέσεις σκίαζε λ.χ. η ανατροπή του Αιγύπτιου προέδρου Μόρσι από τον στρατάρχη αλ-Σίσι ή η δολοφονία του αντιφρονούντος δημοσιογράφου Χασόγκι στο Σαουδαραβικό προξενείο της Κωνσταντινούπολης.

Στο Κάιρο και το Ριάντ η Τουρκία αντιμετωπιζόταν ως μια προπετής εξωαραβική δύναμη με νεο-οθωμανικές φιλοδοξίες η οποία, σε στενή συνεργασία με το Κατάρ, παρεμβαλλόταν στις εσωτερικές τους υποθέσεις, πατρωνάροντας τους κατά τόπους κλάδους της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, ενώ περικύκλωνε την περιοχή με στρατιωτική παρουσία στο ίδιο το Εμιράτο, τη Σομαλία, τη Λιβύη και παρ' ολίγον και τη σουδανική νήσο Σουάκιν στην Ερυθρά Θάλασσα.

Όλα αυτά ανήκουν στο παρελθόν. Η ανάφλεξη της Γάζας, με διαρκή την απειλή εξώθησης δύο εκατομμυρίων Παλαιστινίων στην Αίγυπτο, οι αλλεπάλληλες ισραηλινές επιδρομές σε γειτονικά κράτη, με αποκορύφωμα την επίθεση εναντίον στόχων της Χαμάς στην επικράτεια του Κατάρ, η αναγνώριση της αποσχισθείσας Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ, ο φόβος συνολικής αποσταθεροποίησης της περιοχής από έναν δεύτερο γύρο του "Πολέμου των Δώδεκα Ημερών” με το Ιράν, καθώς και η εντεινόμενη περίσκεψη σχετικά με την φερεγγυότητα των ΗΠΑ δημιουργούν νέα δεδομένα.

Η προοπτική εξομάλυνσης των σχέσεων της Σαουδικής Αραβίας με το Ισραήλ στο πλαίσιο των "Συμφωνιών του Αβραάμ" γίνεται όλο και πιο μακρινή, όσο το εβραϊκό κράτος εξαφανίζει από τον ορίζοντα την πιθανότητα μιας "λύσης δύο κρατών", όπως αυτή έλαβε παναραβική σφραγίδα έγκρισης με το σαουδαραβικής εμπνεύσεως "Σχέδιο Αμπντουλλάχ" του 2002. Αντίθετα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τα οποία αποτελούν τον κατεξοχήν θιασώτη των "Συμφωνιών του Αβραάμ" και σε μια προηγούμενη φάση κινητοποίησαν τους γείτονές τους για τον αποκλεισμό του Κατάρ (ενώ φέρεται να χρηματοδότησαν και την απόπειρα πραξικοπήματος κατά του Ερντογάν τρο 2016), οδεύουν τώρα αυτά προς περιφερειακή απομόνωση, στιγματισμένα από την υποψία ότι "σηκώνουν μπόι" έναντι του Ριάντ και κατηγορούμενα ότι προωθούν τον διαμελισμό σειράς κρατών της περιοχής (Υεμένη, Σομαλία, Σουδάν, Λιβύη, Συρία) σε συνεννόηση με το Ισραήλ.

Η εξομάλυνση των σχέσεων με το Ισραήλ αποτελούσε για τη Σαουδική Αραβία και οικονομική αναγκαιότητα, προκειμένου να διαφοροποιηθεί η οικονομία και να προχωρήσει το "Όραμα 2030" του διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν. Πλέον, με τις απαιτούμενες επενδύσεις να υπολείπονται κατά πολύ των υπεσχημένων, οι τουρκικές επιχειρήσεις, ιδίως οι κατασκευαστικές, γίνονται ιδιαίτερα ευπρόσδεκτες στην Αραβική Χερσόνησο.

Η εμπειροπόλεμη Τουρκία γίνεται όμως αντιληπτή και ως εταίρος ασφαλείας, ιδίως ως εjαγωγέας drones Μολονότι το Ριάντ κατέστησε σαφές ότι η πρόσφατη στρατηγική συμφωνία του με το (εξοπλισμένο με πυρηνικά) Πακιστάν είναι αυστηρά διμερής, η Άγκυρα κάνει ό,τι μπορεί για να συσφίξει τη στρατιωτική συμφωνία της και με τις δύο αυτές πλευρές. Το δε ότι κοινή στρατιωτική άσκηση μεταξύ Αιγύπτου και Τουρκίας πραγματοποιήθηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο για πρώτη φορά μετά από 13 χρόνια υποδηλώνει το βάθος των αλλαγών.

Τι συμφωνήθηκε

Ο Ερντογάν και ο Σίσι εμφανίστηκαν σε κοινή συνέντευξη Τύπου, στην οποία συζήτησαν, μεταξύ άλλων θεμάτων, τη σημασία της εφαρμογής της συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός στη Λωρίδα της Γάζας. Η προεδρία της Αιγύπτου δημοσίευσε επίσης επίσημη δήλωση που περιείχε τουλάχιστον 40 σημεία που αναφέρθηκαν από τους προέδρους κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης του Συμβουλίου Στρατηγικής Συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών. Περιελαμβάνονταν δηλώσεις καταδίκες της ισραηλινής δραστηριότητας στη Συρία και τον Λίβανο.

Ο εκπρόσωπος του αιγυπτιακού υπουργείου Εξωτερικών, πρέσβης Ταμίμ Χαλάφ, δήλωσε στο Αλ-Αΐν ότι "οι αιγυπτιακές-τουρκικές σχέσεις έχουν γνωρίσει αυξανόμενη δυναμική πρόσφατα, αντανακλώντας έναν κοινό προσανατολισμό προς την εμβάθυνση της συνεργασίας σε θεσμικά και βιώσιμα θεμέλια, βασιζόμενος σε υπάρχοντες μηχανισμούς συνεργασίας, συμπεριλαμβανομένου του Συμβουλίου Στρατηγικής Συνεργασίας Υψηλού Επιπέδου, το οποίο επιτρέπει τη μετατροπή των συμφωνιών σε πρακτικά βήματα που επιτυγχάνουν αμοιβαία συμφέροντα". Οι οικονομικοί δεσμοί βρίσκονται επίσης στην ημερήσια διάταξη. Στόχος τους είναι η αύξηση του όγκου συναλλαγών στο επίπεδο των 15 δισ. δολαρίων.

Προηγουμένως, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία εξέφρασαν "βαθιά ανησυχία για την επιδεινούμενη ανθρωπιστική κατάσταση στη Λωρίδα της Γάζας, τη συνεχιζόμενη ισραηλινή επιθετικότητα και τον αποκλεισμό της εισόδου ανθρωπιστικής βοήθειας και των διελεύσεων". Παράλληλα, οι δύο χώρες χαιρέτισαν τη σύσταση του Συμβουλίου Ειρήνης του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και την έναρξη της δεύτερης φάσης του ειρηνευτικού σχεδίου για τη Γάζα.

Οι δύο χώρες εξέφρασαν επίσης την υποστήριξή τους στη νόμιμη κυβέρνηση της Υεμένης απέναντι στο Νότιο Μεταβατικό Συμβούλιο, το οποίο υποστηρίζεται από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Επιπλέον, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία καταδίκασαν για άλλη μια φορά την αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ και ασχολήθηκαν με τις εξελίξεις στο Σουδάν και τη Συρία, καθώς και με τον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας. Στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας, οι δύο χώρες συμφώνησαν στην ανάγκη ενεργοποίησης των συμφωνιών που έχουν υπογραφεί μεταξύ τους για τη Οι δύο πλευρές ελπίζουν να αυξήσουν το εμπόριο κατά 10 δισεκατομμύρια δολάρια από τα τρέχοντα 6,5 δισεκατομμύρια δολάρια, με μακροπρόθεσμο στόχο τα 30 δισεκατομμύρια δολάρια. Η Τουρκία εξάγει αγαθά σχεδόν 4 δισ. δολαρίων (από μηχανήματα και οχήματα έως ηλεκτρονικά είδη και καταναλωτικά προϊόντα). ενώ εισάγει περίπου 3 δισεκατομμύρια δολάρια, κυρίως χημικά, πλαστικά και εισροές που σχετίζονται με την ενέργεια.

Περισσότεροι από 700 Τούρκοι και Σαουδάραβες επιχειρηματίες παρευρέθηκαν στο Επιχειρηματικό Φόρουμ Αραβίας-Τουρκίας στο περιθώριο της επίσκεψης την Τρίτη, επιδιώκοντας να αξιοποιήσουν τις διμερείς συμφωνίες-ορόσημα του 2023 που καλύπτουν τις επενδύσεις, την ενέργεια και την πρόσβαση στην αγορά. Η οριστικοποίηση μιας συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών ήταν επίσης στην ημερήσια διάταξη.

Οι δύο χώρες συμφώνησαν σε μια συμφωνία 2 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την κατασκευή 2 γιγαβάτ ηλιακής ενέργειας στην Τουρκία, με ένα ευρύτερο σχέδιο για έως και 5 γιγαβάτ επενδύσεων σε καθαρή ενέργεια, ανακοίνωσε ο Μπαϊρακτάρ. Το Ριάντ υπέγραψε επίσης μια σημαντική συμφωνία εξαγοράς με τον τουρκικό κατασκευαστή μη επανδρωμένων αεροσκαφών Baykar για τα μη επανδρωμένα εναέρια συστήματα Bayraktar τον Ιούλιο του 2023, ακολουθούμενη από μια ξεχωριστή συμφωνία τον Ιούλιο του 2024 που έθεσε τις βάσεις για την τοπική παραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών (UAV) στο βασίλειο, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης και της τεχνολογίας.