Του Mikayel Zolyan
Αν πέρυσι η πιο πολυσυζητημένη ιστορία στον Νότιο Καύκασο ήταν η κρίση στις ρωσοαζερικές σχέσεις, φέτος είναι οι εντάσεις μεταξύ Μόσχας και Ερεβάν που βρίσκονται στο επίκεντρο. Ο επικεφαλής του Συμβουλίου Ασφαλείας της Αρμενίας δήλωσε ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αντιμετωπίζει η χώρα το 2026 είναι μια "υβριδική απειλή από τρίτες χώρες". Όποιος είναι εξοικειωμένος με τον αρμενικό πολιτικό λόγο γνωρίζει ότι η κύρια "τρίτη χώρα" στην οποία γίνεται αναφορά εδώ είναι η Ρωσία.
Πρόσφατες δηλώσεις του Αρμένιου πρωθυπουργού Νικόλ Πασινιάν σχετικά με το πώς ορισμένοι ανώτατοι ιεράρχες της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας εξυπηρετούν τα συμφέροντα μιας άλλης χώρας, επίσης παραπέμπουν στη Ρωσία. Και η σχέση με τη Ρωσία αποτέλεσε το πλαίσιο για τις συλλήψεις στην Αρμενία το 2025 του αρμενορώσου δισεκατομμυριούχου Σάμβελ Καραπετιάν και δύο αρχιεπισκόπων, του Μπαγκράτ Γκαλστανιάν και του Μικαέλ Ατζαπαχιάν, οι οποίοι κατηγορούνται ότι επιχείρησαν πραξικόπημα. Οι αρμενικές αρχές αναφέρονται στον Καραπετιάν —ο οποίος είναι ο τεσσαρακοστός τέταρτος πλουσιότερος άνθρωπος στη Ρωσία σύμφωνα με το Forbes— ως "Ρώσο ολιγάρχη".
Γίνεται επίσης όλο και πιο συνηθισμένο για Αρμένιους αξιωματούχους να χρησιμοποιούν μετα-αποικιακό λόγο. Ακόμη και ο Πασινιάν έχει χρησιμοποιήσει αντι-ιμπεριαλιστική γλώσσα όταν περιγράφει τη σοβιετική εποχή. Την ίδια στιγμή, οι δεσμοί μεταξύ Αρμενίας και Ηνωμένων Πολιτειών θερμαίνονται, και υπάρχουν τακτικές συζητήσεις για την ενσωμάτωση της Αρμενίας στην ΕΕ. Από πολλές απόψεις, επομένως, μια μεγάλη ρήξη με τη Ρωσία φαίνεται επικείμενη.
Ωστόσο, οι εντυπώσεις μπορεί να είναι απατηλές. Αντιθέτως, το Ερεβάν δεν βιάζεται να αποχωρήσει από τον υπό ρωσική ηγεσία Οργανισμό της Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας (CSTO), να κλείσει τις ρωσικές στρατιωτικές βάσεις στη χώρα ή να περιορίσει τη συμμετοχή του στην Ευρασιατική Οικονομική Ένωση.
Παρά την εθνικοποίηση του αρμενικού ηλεκτρικού δικτύου (το οποίο ανήκε στον Καραπετιάν), ρωσικές κρατικές εταιρείες —όπως ο γίγαντας φυσικού αερίου Gazprom και οι Ρωσικοί Σιδηρόδρομοι— συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται στην Αρμενία χωρίς εμπόδια. Ο Πασινιάν μάλιστα δήλωσε ότι ελπίζει οι Ρωσικοί Σιδηρόδρομοι να συμμετάσχουν στην αποκατάσταση των σιδηροδρομικών συνδέσεων της Αρμενίας με την Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν. Ο Πασινιάν και άλλοι Αρμένιοι αξιωματούχοι επισκέπτονται τακτικά τη Ρωσία και συναντώνται με τους Ρώσους ομολόγους τους.
Οι εντάσεις μεταξύ Μόσχας και Ερεβάν τείνουν να αυξομειώνονται. Το τελευταίο σκάνδαλο κλιμάκωσε την αντιπαλότητα σε πρωτοφανές επίπεδο και προκλήθηκε από τον Ρώσο τηλεοπτικό προπαγανδιστή Βλαντίμιρ Σολοβιόφ, όταν κάλεσε το Κρεμλίνο να διεξαγάγει μια "ειδική στρατιωτική επιχείρηση" (ο επίσημος ρωσικός όρος για την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία) στην Αρμενία. Αυτό προκάλεσε κύμα αγανάκτησης και το αρμενικό Υπουργείο Εξωτερικών κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη.
Δεν ήταν η πρώτη φορά που η ρωσική προπαγάνδα στοχοποιεί την Αρμενία, αλλά οι δηλώσεις του Σολοβιόφ έγιναν ιδιαίτερα αρνητικά δεκτές. Για πολλά χρόνια, η πολιτική του Κρεμλίνου απέναντι στην Αρμενία διαμορφωνόταν από δύο παράγοντες: τη σύγκρουση της Αρμενίας με το Αζερμπαϊτζάν και την Τουρκία, και την καλή θέληση που ένιωθαν πολλοί στην αρμενική κοινωνία προς τη Ρωσία. Όμως όλα αυτά άλλαξαν μετά την αποτυχία της Ρωσίας —επίσημου συμμάχου της Αρμενίας στο CSTO— να παρέμβει στον Δεύτερο Πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020 (όπου η Αρμενία ηττήθηκε από το Αζερμπαϊτζάν) και την φυγή των Αρμενίων από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2023.
Το τέλος της σύγκρουσης με το Αζερμπαϊτζάν —έστω κι αν ήταν ήττα— σημαίνει ότι η Αρμενία μπορεί πλέον να διαφοροποιήσει την εξωτερική της πολιτική μακριά από τη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης στενότερων δεσμών με τη Δύση. Σε συνδυασμό με τη μειούμενη επιρροή της Ρωσίας στον μετασοβιετικό χώρο λόγω της εμμονής της με τον πόλεμο στην Ουκρανία, γίνεται σαφές πόσο σημαντικά έχει αλλάξει η κατάσταση. Για τους Αρμένιους, η Ρωσία δεν είναι πλέον ο "μεγάλος αδελφός".
Αν το Ερεβάν κάποτε ανησυχούσε ότι η ένταση με τη Μόσχα θα μπορούσε να επηρεάσει την ικανότητά του να αντέξει απέναντι στο Αζερμπαϊτζάν, τώρα έχει πολύ μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών. Ταυτόχρονα, όμως, οι κίνδυνοι αυξάνονται, καθώς η Μόσχα βλέπει το ενδεχόμενο μιας ακόμη μετασοβιετικής δημοκρατίας να ξεγλιστρά από τον έλεγχό της. Αντί για έναν εγγυημένο σύμμαχο, το Κρεμλίνο πλέον αντιλαμβάνεται την Αρμενία ως ένα υβριδικό πεδίο μάχης όπου συγκρούεται με τη Δύση. Και οι κοινοβουλευτικές εκλογές που έχουν προγραμματιστεί για φέτος δίνουν στη Μόσχα την ευκαιρία να επιχειρήσει να πετύχει μια νίκη.
Ο Σολοβιόφ έκανε τις εμπρηστικές δηλώσεις του λίγες ημέρες πριν από την υπογραφή μιας αμερικανοαρμενικής συμφωνίας για τη Διαδρομή Τραμπ για Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία (TRIPP) στην Ουάσινγκτον, στις 13 Ιανουαρίου. Η TRIPP —που περιλαμβάνει δρόμους και σιδηροδρόμους καθώς και αγωγούς και οπτικές ίνες— πρόκειται να κατασκευαστεί στη νότια περιοχή Σιουνίκ της Αρμενίας, συνδέοντας το Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακα του Ναχτσιβάν.
Η TRIPP θα διαχειρίζεται από μια κοινή αρμενοαμερικανική εταιρεία, η οποία θα κατασκευάσει τον μεταφορικό άξονα και θα τον λειτουργεί για σαράντα εννέα χρόνια (με δυνατότητα επέκτασης στα ενενήντα εννέα χρόνια). Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έχουν μερίδιο 74% και η Αρμενία 26% (με δυνατότητα αύξησης στο 49%). Ταυτόχρονα, η συμφωνία ορίζει ότι η Αρμενία θα διατηρήσει πλήρη κυριαρχία επί της διαδρομής, η οποία θα διέπεται από τους αρμενικούς νόμους. Οι Αζέροι που θα τη χρησιμοποιούν δεν θα έρχονται αντιμέτωποι με Αρμένιους συνοριοφύλακες και τελωνειακούς —αντίθετα, θα στελεχώνεται από υπαλλήλους μιας αμερικανικής εταιρείας. Αν και η τελική απόφαση για την είσοδο θα παραμένει στις αρμενικές αρχές.
Για το Ερεβάν, η εγγύηση πλήρους αρμενικής κυριαρχίας καθιστά την TRIPP προτιμότερη από την εναλλακτική: τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ, που υποστηρίχθηκε από τη Μόσχα και το Μπακού μετά τον πόλεμο του 2020.
Η διαμεσολάβηση της Ουάσινγκτον βοήθησε τις δύο πλευρές να βρουν έναν συμβιβασμό: η Αρμενία διατηρεί την κυριαρχία της, το Αζερμπαϊτζάν αποκτά απρόσκοπτη πρόσβαση στο Ναχτσιβάν, οι Ηνωμένες Πολιτείες ελέγχουν μια διαδρομή που θα μπορούσε να συνδέσει την Ευρώπη, την Κεντρική Ασία και την Κίνα, και ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποκτά τόσο ένα έργο που φέρει το όνομά του όσο και την ευκαιρία να ισχυριστεί ότι έλυσε άλλη μία μακροχρόνια σύγκρουση. Οι μόνοι δυσαρεστημένοι ήταν το Ιράν (που είναι υπερβολικά επικεντρωμένο στα εσωτερικά του προβλήματα για να ενδιαφερθεί αυτή τη στιγμή) και η Ρωσία.
Η Μόσχα είναι ξεκάθαρα απρόθυμη να αποδεχθεί ότι το τέλος της αρμενοαζερικής σύγκρουσης σημαίνει πως έχει χάσει την επιρροή της τόσο στο Ερεβάν όσο και στο Μπακού. Κατά συνέπεια, το Κρεμλίνο θα προτιμούσε να δει μια φιλορωσική κυβέρνηση στο Ερεβάν —ή τουλάχιστον μια κυβέρνηση που θέλει να επανεκκινήσει τη σύγκρουση με το Αζερμπαϊτζάν. Υπάρχουν άλλωστε τέτοιες δυνάμεις στην αρμενική πολιτική.
Πρώτα και κύρια, πρόκειται για την κοινοβουλευτική αντιπολίτευση που συνδέεται με τους πρώην προέδρους της Αρμενίας Ρόμπερτ Κοτσαριάν και Σερζ Σαρκισιάν, καθώς και για το πολιτικό κίνημα "Ο Δρόμος μας", με επικεφαλής τον Νάρεκ Καραπετιάν (ανιψιό του φυλακισμένου δισεκατομμυριούχου Σάμβελ Καραπετιάν). Αυτές είναι οι βασικές πολιτικές ομάδες υπέρ των οποίων η Μόσχα είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα επιστρατεύσει τη λεγόμενη "ήπια ισχύ" της (από τη διάδοση παραπληροφόρησης που στοχεύει στην απαξίωση της κυβέρνησης Πασινιάν μέχρι την προώθηση νοσταλγίας για τις σχέσεις της σοβιετικής εποχής).
Ωστόσο, φαίνεται απίθανο το Κρεμλίνο να πετύχει πολλά μόνο με την ήπια ισχύ, ιδίως επειδή οι εκλογές είναι στενά συνδεδεμένες με την τύχη της ειρηνευτικής διαδικασίας μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν. Αν το Μπακού και η Άγκυρα αναζωπυρώσουν τη σύγκρουση, αυτό θα ενισχύσει τις αντι-Πασινιάν ομάδες και πιθανότατα θα αναγκάσει το Ερεβάν να επιστρέψει στην αγκαλιά της Μόσχας. Αν όμως η ειρηνευτική διαδικασία παραμείνει σε τροχιά, το κόμμα "Πολιτικό Συμβόλαιο" του Πασινιάν είναι πιθανό να κερδίσει τις εκλογές. Μια λειτουργική ειρηνευτική διαδικασία και η υλοποίηση της TRIPP θα σημαίνουν ότι η Μόσχα θα έχει πολύ λιγότερους τρόπους να επηρεάζει το Ερεβάν —και η σχέση Ρωσίας–Αρμενίας πιθανότατα θα εισέλθει σε μια νέα, πιο πραγματιστική εποχή.
Διαβάστε το άρθρο στην αρχική του δημοσίευση εδώ.
Επιμέλεια - Απόδοση: Νικόλας Σαπουντζόγλου
