13 τάσεις για το 2016

Των Mark Leonard και Jeremy Shapiro

1. Ο "πόλεμος" μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ στη Συρία εντείνεται
Μια από τις ιστορίες που έχουν αναδειχθεί λιγότερο το 2015, ήταν η κλίμακα της σύγκρουσης μεταξύ των δύο πρώην πολεμιστών του Ψυχρού Πολέμου στη Συρία. Μια τέτοια απροσεξία ευνοεί και τις δύο πλευρές, και η Ουάσιγκτον και η Μόσχα είναι πρόθυμες να ποντάρουν με τις προοπτικές του να ανακύπτει μια πολιτική συναίνεση στη Συρία.

Αλλά τα γεγονότα στην περιοχή δεν έχουν τύχει τέτοιων διπλωματικών λεπτών χειρισμών: στη Συρία, αντάρτες με όπλα που τους προμηθεύουν οι ΗΠΑ, πυροβολούν τις συριακές ένοπλες δυνάμεις που υποστηρίζονται και εξοπλίζονται από τη Ρωσία.

Και οι δύο πλευρές πραγματικά φοβούνται να συρθούν στο τέλμα της Συρίας και θέλουν αποκλιμάκωση. Αλλά η δική τους εσωτερική πολιτική αλλά και η συνεχώς επιδεινούμενη περιφερειακή έχθρα μεταξύ των αντίστοιχων συμμάχων τους, Ιράν και Σαουδική Αραβία, σημαίνει ότι είναι απίθανο να πετύχουν αυτούς τους στόχους. Ο κίνδυνος της κλιμάκωσης είναι πολύ υψηλός, και πραγματικά πολύ πιθανός στο επόμενο έτος.

2. Σκλήρυνση της στάσης στους πρόσφυγες
Αυτή είναι ίσως η πρόβλεψη με την μικρότερη έκπληξη. Υπάρχει μια αυξανόμενη αίσθηση στις ευρωπαϊκές χώρες  ότι οι κυβερνήσεις τους έχουν χάσει την ικανότητα να ελέγχουν τα σύνορά τους και την ροή ανθρώπων στην Ευρώπη.

Και αυτή η απώλεια του ελέγχου τροφοδοτεί μια αυξανόμενη πολιτική του φόβου. Και αυτός ο φόβος μεταμορφώνεται διακριτικά από χώρα σε χώρα, σε λεία στις προϋπάρχουσες ανησυχίες. Στη Γερμανία, όλο και περισσότερο οι εθνικές και τοπικές αρχές φοβούνται ότι η φιλοξενία των προσφύγων θα απειλήσει την περιβόητη προσέγγιση ισοσκελισμένου προϋπολογισμού της Γερμανίας. Στη Γαλλία, οι ανησυχίες για την ασφάλεια αλληλοδιαπλέκονται με τις εδώ και δεκαετίες ανησυχίες για τις απειλές προς τη γαλλική κουλτούρα. Ακόμη και στη Σουηδία, εδώ και χρόνια πρωταθλήτρια μιας φιλελεύθερης προσφυγικής πολιτικής, οι αιτούντες ασύλου αντιμετωπίζουν νέους περιορισμούς και σκληρές συμπεριφορές.

3. Η αργή διάβρωση της συναίνεσης για τη Ρωσία
Στις τελευταίες εβδομάδες του 2015, υπήρξαν φήμες στη συνεδρίαση του Συμβουλίου της ΕΕ ότι επισημάνθηκε η δυσκολία της ανανέωσης των κυρώσεων για την Ρωσία. Καθώς οι κυρώσεις χρειάζονται ανανέωση κάθε έξι μήνες, αυτές οι αρχικές ενδείξεις υπογραμμίζουν την δυσκολία της διατήρησης της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης σε σχέση με την Ρωσία.

Πρόκειται για μια παλιά κόντρα στους κύκλους της ευρωπαϊκής πολιτικής για το συγκεκριμένο ζήτημα. Οι Ανατολικοευρωπαίοι και οι κάτοικοι της Κεντρικής Ευρώπης παραμένουν ενωμένοι στην στήριξή τους προς τις κυρώσεις, αλλά κάποια νοτιοευρωπαϊκά κράτη, με την Ιταλία ως φερέφωνό τους  στην τελευταία συνεδρίαση του συμβουλίου, να μην πείθονται ότι τα διπλωματικά και πολιτικά οφέλη από τις κυρώσεις στη Ρωσία, αξίζουν τον οικονομικό πόνο. Οι κυρώσεις στη Ρωσία μπορεί να διατηρηθούν κάλλιστα και σήμερα, αλλά ακόμη και εάν αυτό συμβεί, η εσωτερική ευρωπαϊκή συζήτηση θα γίνεται όλο και πιο δύσκολη και πιο διχαστική.

4. Η Βρετανία εισέρχεται εκ νέου στην Ευρώπη
Στην περίοδο πριν από τα Χριστούγεννα, οι Βρετανοί σχολιαστές αναφέρθηκαν στις δυσκολίες του David Cameron να διαχειριστεί το κομμα του πριν από το δημοψήφισμα, που αναμένεται να πραγματοποιηθεί το 2016. Αυτό δεν είναι νέο. Διαδοχικές βρετανικές κυβερνήσεις –Εργατικών και Συντηρητικών- έχουν ασχοληθεί με την Ευρώπη με το ένα χέρι δεμένο πίσω από την πλάτη τους, φοβούμενες μια δυνητικά εχθρική κοινή γνώμη και βουλευτές.

Αυτό μπορεί να είναι έτοιμο να αλλάξει. Σε γενικές γραμμές, φαίνεται πιθανό ότι οι Βρετανοί θα ψηφίσουν να παραμείνουν στην Ευρώπη. Και εάν αυτό συμβεί, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια νέα εποχή δέσμευσης για την Βρετανία στην Ευρώπη, με το Λονδίνο να επιστρέφει στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, πιθανώς δίνοντας ηγετικό τόνο σε κάποιες δύσκολες στιγμές. Στους τομείς που παραδοσιακά είναι ισχυρή, όπως την άμυνα και την εξωτερική πολιτική, η Βρετανία έχει προσφάτως επιδείξει εμφανή στήριξη στους εταίρους της στην ΕΕ.

5. Καθώς διαβρώνεται η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη
Η μεταναστευτική κρίση, που έρχεται γρήγορα μετά την ουκρανική κρίση και την κρίση του ευρώ, έχει ανοίξει ένα νέο και ενδεχομένως πιο επικίνδυνο είδος διαίρεσης εντός της ΕΕ. Στο νέο έτος, η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη θα διαβρωθεί περαιτέρω καθώς οι διαιρέσεις για το πώς να αντιμετωπιστεί το οικονομικό χάος της Ευρώπης και η ταραχώδης γειτονιά, χαλάνε τις σχέσεις μεταξύ των κρατών-μελών.

Υπό αυτή την έννοια, η Πολωνία μπορεί να είναι προάγγελος του τι θα ακολουθήσει. Υπό την προηγούμενη κυβέρνηση της Πλατφόρμας των Πολιτών, η Πολωνία είχε φιλοευρωπαϊκή φωνή, αλλά η πρόσφατη εκλογική νίκη του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) φαίνεται να το έχει αλλάξει αυτό. Στο νέο έτος, η Πολωνία μπορεί να παραλύσει από τις εγχώριες εντάσεις, καθώς εντείνεται η διαμάχη για τις πρόσφατες μεταρρυθμίσεις στο συνταγματικό δικαστήριο. Και η ευρωσκεπτικιστική ρητορική που αναπτύσσουν τα μέλη του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη, μπορεί κάλλιστα να μπούνε "σφήνα" μεταξύ της πολωνικής κυβέρνησης και του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι.

Το πρώτο θύμα αυτής της αποτυχίας της αλληλεγγύης, μπορεί να είναι η εξωτερική πολιτική της ΕΕ. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα δυσκολευτούν ακόμη περισσότερο από πριν να βρουν σημαντικές συναινετικές θέσεις για κρίσιμα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, όπως η Τουρκία, η Ρωσία και η Συρία.

6. Οι mainstream Canutes της Ευρώπης
Σχεδόν σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα, τα παλαιότερα συντηρητικά ολιτικά κόμματα συσπειρώνονται για να κρατήσουν έξω από τις τάξεις τους, τους ολοένα και πιο δημοφιλείς λαϊκιστές. Στις ισπανικές κοινοβουλευτικές εκλογές, δύο νέα κόμματα –Podemos και Ciudadanos- άρπαξαν μεριδιο από τα δύο μεγάλα κόμματα και στην Γαλλία, η τακτική αποχώρηση των Σοσιαλιστών ήταν αυτή που δεν επέτρεψε στο Εθνικό Μέτωπο να κερδίσει τις περιφερειακές εκλογές.

Αλλά όσο περισσότερο τα παραδοσιακά κόμμα εμπλέκονται σε εκλογικές ραδιουργίες για να προσπαθήσουν να αντιστρέψουν το λαϊκιστικό ρεύμα, τόσο πιο ισχυρό γίνεται το μήνυμα του αποκλεισμού. Οι λαϊκιστές θα σπάσουν τις άμυνες των παραδοσιακών κομμάτων σε κάποιο σημείο. Αλλά εάν το κάνουν, μπορεί να βρουν ότι ο λαϊκισμός και η διακυβέρνηση είναι ασύμβατα, όπως έχει δείξει ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα.

7. Η μηδενιστική τάση του εξτρεμιστικού Ισλάμ
Αυτή η ανησυχητική τάση έχει τις ρίζες της στην στρατηγική που ασκεί το Ισλαμικό Κράτος στη Συρία και στο Ιράκ, δηλαδή στην αύξηση της βίας ως στρατηγική αντί της εξασφάλισης λαϊκής στήριξης. Ενώ άλλες σημαντικές τρομοκρατικές οργανώσεις όπως η al-Qaeda αναπτύσσουν σίγουρα βία για πολιτικούς σκοπούς, τέτοια βία συχνά έχει στόχο την οικοδόμηση στήριξης μεταξύ μιας μουσουλμανικής ομάδας υποστήριξης.

Αυτό που έχει αποδείξει το ISIS στα προηγούμενα χρόνια είναι ότι τέτοιες ανησυχίες δεν τελειώνουν. Η βία τους δεν έχει στόχο να εξασφαλίσει την ευρεία λαϊκή στήριξη, αλλά να διατηρήσει μια σταθερή ροή οργισμένων οπαδών, για να ενισχύσουν τις δυνάμεις τους. Σχεδόν παντού στη Μέση Ανατολή, η ISIS είναι εξαιρετικά μη δημοφιλής, αλλά η καθολικότητα της βίας σημαίνει ότι δεν έχει στα αλήθεια σημασία. Ακόμη κι αν η ISIS υποχρεωθεί να υποχωρήσει στρατιωτικά το 2016, αυτό το μήνυμα έχει ήδη αναληφθεί από άλλες τρομοκρατικές οργανώσεις, πολλές εκ των οποίων πρεσβεύουν ότι είναι βραχίονες της ISIS.

8. Η Γερμανία γίνεται οι ΗΠΑ...
Καθώς η Γερμανία συγκλονίζεται όλο και πιο πολύ από την προσφυγική κρίση και έρχεται αντιμέτωπη από την εγχώρια πίεση, πιθανότατα θα τη δούμε να υιοθετεί τον χαρακτήρα εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ από προηγούμενες δεκαετίες.

Έχει ήδη αποδείξει προσφάτως την ετοιμότητά της να χρησιμοποιήσει την εγχώρια και οικονομική ισχύ της για να επηρεάσει τους Ευρωπαίους εταίρους και αυτόν τον χρόνο, θα δούμε αυτή τη δύναμη να αναπτύσσεται πιο συχνά για να συγκεντρώσει συμμαχίες των προθύμων (και των όχι και τόσο προθύμων) στην Ευρώπη, για να υπηρετήσει τους σκοπούς της.

9... καθώς οι ΗΠΑ γίνονται Γερμανία
Καθώς η Γερμανία γίνεται σαν τις ΗΠΑ, οι ΗΠΑ θα μετακινηθούν στην άλλη κατεύθυνση. Όλο και περισσότερο, η εξωτερική πολιτική της Αμερικής θα καθορίζεται όλο και περισσότερο από τα δικά της άμεσα συμφέρονται και θα απομακρύνεται όλο και περισσότερο από το να είναι ο παγκόσμιος φύλακας.

Επομένως, στην προεκλογική εκστρατεία των ΗΠΑ μέχρι τώρα, έχουμε δει πολύ λίγο διεθνισμό, ιδιαίτερα από τους Ρεπουμπλικάνους υποψηφίους. Υπάρχει μια αυξανόμενη αίσθηση ότι οι ΗΠΑ δεν έχουν δει πολλά αποτελέσματα από την μακρά παράδοση της διεκδικητικής εξωτερικής πολιτικής.

10. Η άνοδος των γεωοικονομικών…
Οι χώρες ανά τον κόσμο θέλουν να πλήξουν η μία την άλλη αλλά οι κουρασμένες από τον πόλεμο κυβερνήσεις και οι λαοί, υποδηλώνουν ότι η στρατιωτική δράση (για τις περισσότερες περιπτώσεις) δεν αποτελεί επιλογή. Επομένως, αυτές οι χώρες στρέφονται σε εναλλακτικά μέσα επιθετικότητας που χρησιμοποιούν την διασύνδεση του παγκόσμιου συστήματος ως αγωγό.

Οι κυρώσεις, τα οικονομικά μποϋκοτάζ, οι δημόσιες εκστρατείες αποεπένδυσης, οι κυβερνοεπιθέσεις και η ανάπτυξη εναλλακτικών πολυμερών συνεργασιών, θα τα δούμε όλα να συμβαίνουν το 2016. Ακόμη και η μετακίνηση των ανθρώπων γίνεται ένα όπλο, όπως απέδειξε η αποτελεσματική διένεξη της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση στις αρχές Δεκεμβρίου.

11. Εκτός από τη Ρωσία
Η Ρωσία δεν χρησιμοποιεί γεωοικονομικά εργαλεία και έχει, για παράδειγμα, επιβάλει εκτεταμένες κυρώσεις. Αλλά δεν μπορεί στα αλήθεια να ανταγωνιστεί με τις μεγαλύτερες δυνάμεις σε αυτό τον τομέα, περιορισμένη καθώς είναι, από την συγκριτικά μέτρια οικονομία της.

Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Ρωσίας παραμένει ο στρατός της, και σε αντίθεση με σχεδόν κάθε άλλη χώρα στον κόσμο, ενισχύει τις ένοπλες δυνάμεις της. Βρίσκεται στον μέσον μιας μακράς διαδικασίας στρατιωτικού εκσυγχρονισμού, τον οποίο θα συνεχίσει. Αυτός ο εκσυγχρονισμός περιλαμβάνει και μια αναδυόμενη θεωρία της τακτικής πυρηνικής χρήσης και αυτό θα τρομάξει την Δύση με τρόπους που δεν έχει κάνει στο παρελθόν.

12. Δεν θα υπάρξει ανώμαλη προσγείωση για την Κίνα
Τις τελευταίες δεκαετίες, η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας έχει υπάρξει μια αξιόπιστη μηχανή για την παγκόσμια οικονομία. Αλλά το χρηματιστηριακό κραχ του 2015 έχει προκαλέσει σοβαρές ανησυχίες σχετικά με το ότι η οικονομία της Κίνας οδεύει σε μια απότομη προσγείωση από την ανάπτυξή της.

Αλλά το 2016 πιθανώς δεν θα είναι η χρονιά της απότομης προσγείωσης για την Κίνα. Η Κίνα αντιμετωπίζει τεράστιες προκλήσεις στην μετάβασή της από μια μεταποιητική και εξαγωγική οικονομία, σε μία που στηρίζεται περισσότερο στις υπηρεσίες. Αλλά αυτές οι προκλήσεις είναι διαχειρίσιμες, τουλάχιστον για το επόμενο έτος. Σε κάθε περίπτωση, οι φόβοι για μαζική μετάδοση από μια κινεζική οικονομική επιβράδυνση, είναι υπερβολικοί, τουλάχιστον για την Ευρώπη. Η περιορισμένη μη κινεζική έκθεση στο κινεζικό χρηματιστήριο και τα θετικά ισοζύγια, τρεχουσών συναλλαγών και εμπορικό, σημαίνουν ότι μόνο λίγοι θα μπορούσαν να υποστούν σημαντικό πλήγμα από μια κινεζική επιβράδυνση.

13. Η επιστροφή της Τουρκίας στη Δύση
Η προσφυγική κρίση έχει κάνει τον Erdogan και την Τουρκία απαραίτητους για την Ευρώπη και το σοκ της εκλογικής νίκης του ΑΚΡ τον έχει ενισχύσει στο εσωτερικό. Αλλά ευρύτερα, η στρατηγική της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή, βρίσκεται σε ερείπια. Έχουν απομονωθεί από τους εταίρους τους στη Μέση Ανατολή, και έχουν καταστρέψει κάθε πιθανότητα μιας σχέσης με τη Ρωσία μετά από την κατάρριψη ενός ρωσικού αεροσκάφους.

Ελλείψει στήριξης στην ανατολική και νότια γειτονιά, η Τουρκία μπορεί να υποχρεωθεί να επιστρέψει στην ΕΕ. Χρειάζεται την Ευρώπη όσο την χρειάζεται και η Ευρώπη. Η ΕΕ θα έχει αυξημένη επιρροή στην Τουρκία (εάν επιλέξει να τη χρησιμοποιήσει) που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για να βάλει στο τραπέζι την Τουρκία με μια συμβιβαστική πολιτική διαδικασία για τον τερματισμό του πολέμου στη Συρία και κυρίως, για να θέσει προτεραιότητα τον αγώνα κατά του ISIS έναντι του κουρδικού ζητήματος στη Συρία.

Μπορείτε να δείτε το κείμενο εδώ: http://www.ecfr.eu/article/commentary_thirteen_trends_for_2016