Ανήλικη παραβατικότητα: Δραματική αύξηση κρουσμάτων και φυλακισμένων ανηλίκων - Αύξηση φυλακίσεων για πλημμελήματα και ποινών από 1-2 χρόνια

Του Παναγιώτη Στάθη

Αύξηση των φυλακίσεων ανηλίκων μεταξύ 2024 και 2025, καταγράφει μελέτη με βάση τα επίσημα στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, του Αναπληρωτή Καθηγητή του ΔΠΘ, Κώστα Κοσμάτου, την ώρα που τα κρούσματα ανήλικης βίας παρουσιάζουν ραγδαία αύξηση. Με αφορμή την υπόθεση των Σερρών και το θάνατο ενός 17χρονου, μετά από επίθεση που δέχτηκε από 15χρονο, η ιχνηλάτιση των αριθμητικών δεδομένων δείχνει πως η εξέλιξη είναι αρνητική. 

Σύμφωνα με την ΠΟΕΔΗΝ 3.000 παιδιά κάθε χρόνο μεταφέρονται σε νοσοκομεία για τραυματισμούς, μεταξύ άλλων ως αποτέλεσμα βίαιων συμπεριφορών. Επίσης οι ανήλικοι κρατούμενοι, αυτοί που οδηγούνται στις φυλακές δηλαδή για εγκλήματα,  παρουσιάζουν ανησυχητική άνοδο, φτάνοντας τους 104 το 2025 από τους 30 που ήταν το 2024.  

Αιτίες  

Μια από τις παραμέτρους του ζητήματος, σύμφωνα και με τον κ. Κοσμάτο, είναι και η αύξηση των κρατουμένων με καταδίκες για τη λεγόμενη "χαμηλή" εγκληματικότητα, που αποτέλεσε άλλωστε και κομμάτι της στόχευσης των διατάξεων του νέου Ποινικού Κώδικα του 2024, όπως είχε διατρανώσει το Υπουργείο Δικαιοσύνης. Αυτό επιφέρει και συνέπειες  στην πραγματικότητα των ελληνικών φυλακών, με την εκρηκτική αύξηση κρατουμένων. Βασιζόμενος στα στατιστικά στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής, ο καθηγητής καταγράφει μια "σωφρονιστική έκρηξη" που οδηγεί τον πληθυσμό των κρατουμένων στο μέγιστο αριθμό του διαχρονικά κατά την τελευταία δεκαετία.

Η αριθμητική της ασφυξίας

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο κ. Κοσμάτος, η αυγή του 2026 βρίσκει τις φυλακές με 13.583 κρατουμένους, την ώρα που οι διαθέσιμες θέσεις παραμένουν καθηλωμένες στις 10.763. Πρόκειται για μια αύξηση που αγγίζει το 30% από το 2016, όταν ο αριθμός των κρατουμένων ήταν 9.611.

Ο καθηγητής διακρίνει τέσσερις φάσεις στην τελευταία δεκαετία: τη συμβατότητα των ετών 2016-2017, τη σταθερή αυξητική τάση της περιόδου 2018-2020, τη μείωση του 2021-2023 και, τέλος, την τρέχουσα έντονη αυξητική τάση που ξεκίνησε το 2024. Μάλιστα, υπογραμμίζει ότι η αύξηση της τελευταίας διετίας είναι τόσο ραγδαία, που ισοδυναμεί με την ανάγκη επάνδρωσης δύο νέων φυλακών το 2024 και τεσσάρων ακόμη το 2025 (με χωρητικότητα 500 ατόμων η καθεμία, όπως της Λάρισας).

Από την κάθειρξη στη φυλάκιση

Ένα από τα πιο κρίσιμα συμπεράσματα του κ. Κοσμάτου είναι ότι η αύξηση δεν οφείλεται στο βαρύ έγκλημα, αλλά στις ποινές φυλάκισης για πλημμελήματα. Στην ανάλυσή του παρατηρεί ότι:

• Οι κρατούμενοι με ποινή φυλάκισης έως 6 μήνες σχεδόν διπλασιάστηκαν μεταξύ 2024 και 2025 (από 122 σε 247).
• Οι ποινές 1-2 ετών αυξήθηκαν θεαματικά από 316 το 2024 σε 620 το 2026.
• Αντίθετα, οι ισοβίτες παρουσιάζουν μείωση (755 το 2026 έναντι 960 το 2016).
• Οι ανήλικοι κρατούμενοι παρουσιάζουν ανησυχητική άνοδο, φτάνοντας τους 104 από τους 30 που ήταν το 2024.

Η γεωγραφία του υπερπληθυσμού

Στην ανάλυση παρατίθενται αναλυτικά τα ποσοστά πληρότητας των σωφρονιστικών καταστημάτων, με τον καθηγητή να σημειώνει ότι η πλειονότητα, πλην των αγροτικών και θεραπευτικών, διακρίνεται για ακραίο υπερπληθυσμό. Χαρακτηριστικά αναφέρονται:

• Βόλος: 244,44% πληρότητα.
• Τρίπολη: 226,42%.
• Κομοτηνή: 199,38%.
• Αυλώνας: 189,4%.
• Κορυδαλλός Ι: 150% (1.833 κρατούμενοι σε 1.222 θέσεις).

Το νομοθετικό υπόβαθρο

Ο κ. Κοσμάτος αποδίδει την κατάσταση αυτή στις πρόσφατες αλλαγές της ποινικής νομοθεσίας, με κύριο άξονα τον Ν. 5090/2024. Επισημαίνει ότι η αυστηροποίηση των προϋποθέσεων για αναστολή της ποινής ή παροχή κοινωφελούς εργασίας οδήγησε σε ένα σύστημα που προτάσσει τον εγκλεισμό ακόμη και για αδικήματα χαμηλής απαξίας.

Ο καθηγητής κάνει λόγο για υιοθέτηση της θεωρίας των "σπασμένων παραθύρων" και μια πολιτική "μηδενικής ανοχής", η οποία, όπως σημειώνει, επιδιώκει να καθησυχάσει το κοινό μέσω ενός "ποινικού λαϊκισμού". Υπενθυμίζει δε ότι η ίδια η Γενική Γραμματέας Αντεγκληματικής Πολιτικής είχε προειδοποιήσει γραπτώς το Υπουργείο Δικαιοσύνης ότι αυτές οι αλλαγές θα δυσχέραιναν την αποσυμφόρηση των φυλακών.

Διεθνείς κίνδυνοι και Ανθρώπινα Δικαιώματα

Τέλος, ο κ. Κοσμάτος προειδοποιεί ότι η Ελλάδα βρίσκεται στο στόχαστρο της Επιτροπής Πρόληψης των Βασανιστηρίων (CPT). Σημειώνει ότι η "Δημόσια Δήλωση" σε βάρος της χώρας (μια κύρωση που έχει ενεργοποιηθεί για χώρες όπως η Ρωσία και η Τουρκία) φαίνεται ότι θα επαναληφθεί, καθώς οι συνθήκες διαβίωσης επιδεινώνονται σταθερά.

Η ανάλυση καταλήγει με μια έκκληση για "αλλαγή παραδείγματος": την εγκατάλειψη του "Ποινικού Κράτους" και την επιστροφή στις πολιτικές του Κράτους Πρόνοιας, τονίζοντας ότι η μείωση της εγκληματικότητας δεν επιτυγχάνεται με δρακόντειες ποινές, αλλά με επιστημονική έρευνα και κοινωνικό διάλογο.