Υπό την απειλή πυρηνικού πολέμου, o Πούτιν κλιμακώνει σε κάθε επίπεδο

Η κρίση των πυραύλων της Κούβας θεωρείται ως πιο κρίσιμη περίπτωση αντιπαράθεσης στη σύγχρονη εποχή. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ενέχει κινδύνους τουλάχιστον ανάλογου μεγέθους.

Δύο πυρηνικές δυνάμεις σε τροχιά σύγκρουσης χωρίς εμφανή διέξοδο. Ένας αλλοπρόσαλλος Ρώσος ηγέτης που μιλά για "Αποκάλυψη” -"το αν θα βρεθούμε όλοι στην κόλαση, εξαρτάται από σας”. Αναμετρήσεις στα Ηνωμένα Έθνη, με κάθε πλευρά να κατηγορεί την άλλη ότι ρισκάρει να προκαλέσει Αρμαγεδδώνα.

Εδώ και έξι δεκαετίες, η κρίση των πυραύλων της Κούβας θεωρείται ως η πιο κρίσιμη στιγμή αντιπαράθεσης στη σύγχρονη εποχή, καθώς ο πλανήτης βρέθηκε στο κατώφλι του πυρηνικού αφανισμού. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ενέχει κινδύνους τουλάχιστον ανάλογου μεγέθους, ιδιαίτερα τώρα που ο Βλαντίμιρ Πούτιν βρίσκεται με την πλάτη στον τοίχο μετά την ανακήρυξη μεγάλων τμημάτων της γειτονικής Ουκρανίας ως "παντοτινά” εδάφη της Ρωσίας.

Καθώς οι δύο χώρες προχωρούν σε έναν δρόμο κλιμάκωσης της έντασης, είναι όλο και πιο πιθανό να γίνουν λάθη - όπως κατέστησε σαφές και η κρίση των πυραύλων της Κούβας. Σε έναν συμβατικό πόλεμο, οι πολιτικοί ηγέτες είναι πιθανό να κάνουν λάθη και η ανθρωπότητα να επιβιώσει, λαβωμένη μεν αλλά ζωντανή. Σε μια πυρηνική σύγκρουση, ακόμη και η παραμικρή παρεξήγηση ή αποτυχία επικοινωνίας μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες.

Τον Οκτώβριο του 1962, ήταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζον Κένεντι που κήρυξε τον ναυτικό αποκλεισμό, ή απομόνωση, της Κούβας για να αποτρέψει την ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας των Σοβιετικών στο νησί. Η απόφασή του μετέφερε την ευθύνη στον ομόλογό του στο Κρεμλίνο, Νικήτα Χρουστσόφ, είτε να αποδεχθεί τη ρητή προϋπόθεση των Αμερικανών για τον τερματισμό της κρίσης (ήτοι την πλήρη αποχώρηση των σοβιετικών πυραύλων από την Κούβα), είτε να ρισκάρει την έναρξη ενός πυρηνικού πολέμου.

Αυτήν τη φορά, οι ρόλοι είναι αντεστραμμένοι: Ο Πούτιν επιδιώκει να επιβάλλει τη δική του "κόκκινη γραμμή” εμμένοντας στη χρήση "κάθε διαθέσιμου μέσου”, συμπεριλαμβανομένου του ρωσικού πυρηνικού οπλοστασίου, προκειμένου να υπερασπιστεί την πρόσφατη, μονομερή διεύρυνση των συνόρων της "Μητέρας Ρωσίας”. Ο Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν έχει υποσχεθεί να υποστηρίξει την Ουκρανία στην προσπάθειά της να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Δεν είναι σαφές πώς θα αντιδράσει ο Πούτιν εάν αγνοηθεί η "κόκκινη γραμμή” που θέτει.

Ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι ο Πούτιν είναι ένας λογικός ηγέτης που θέλει να αποφύγει τον πυρηνικό αφανισμό, αυτό δεν είναι απαραιτήτως καθησυχαστικό. Σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση, τον Οκτώβριο του 1962, τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την έναρξη ενός πυρηνικού πολέμου δεν ήγειρε η κατά πρόσωπο αντιπαράθεση των Χρουστσόφ και Κένεντι αλλά η αδυναμία τους να ελέγξουν τα "γρανάζια” που οι ίδιοι είχαν θέσει σε κίνηση.

Όπως ανακάλυψα συνθέτοντας λεπτό προς λεπτό το χρονικό της πιο επικίνδυνης φάσης εκείνης της κρίσης, υπήρξαν στιγμές που και οι δύο ηγέτες είχαν άγνοια των εξελίξεων στο πεδίο της μάχης που υποτίθεται ότι ακολουθούσαν τη δική τους λογική και διάθεση.

Ο Χρουστσόφ ποτέ δεν ενέκρινε την κατάρριψη του αμερικανικού κατασκοπευτικού αεροσκάφους U-2 από σοβιετικό πύραυλο, πάνω από την Κούβα, στις 27 Οκτωβρίου του 1962, που αποτέλεσε και την κρισιμότερη ημέρα της κρίσης. Ο Κένεντι από τη μεριά του δεν γνώριζε ότι ένα άλλο U-2 βγήκε από την πορεία του και εισήλθε στον ρωσικό εναέριο χώρο, ενεργοποιώντας τη σοβιετική αεράμυνα. "Υπάρχει πάντα ένα κάθαρμα που δεν παίρνει από λόγια”, δήλωσε αργότερα.

Αν και ο πόλεμος στην Ουκρανία διαφέρει ολοφάνερα από την κρίση των πυραύλων της Κούβας, δεν είναι δύσκολο να σκεφθεί κανείς ότι μπορεί να υπάρχουν ανάλογες αστοχίες και κακοί υπολογισμοί. Ένας "αδέσποτος” πύραυλος από οποιαδήποτε πλευρά θα μπορούσε να προκαλέσει ένα ατύχημα σε κάποιον πυρηνικό σταθμό παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, σκορπίζοντας ραδιενεργά κατάλοιπα σε μεγάλο τμήμα της Ευρώπης. Μια αποτυχημένη προσπάθεια της Ρωσίας να εμποδίσει την προμήθεια της Ουκρανίας με στρατιωτικό υλικό από τη Δύση θα μπορούσε να διαχυθεί σε χώρες μέλη του ΝΑΤΟ, όπως η Πολωνία, πυροδοτώντας την αυτόματη αντίδραση των ΗΠΑ. Μια απόφαση της Ρωσίας να χρησιμοποιήσει τακτικά πυρηνικά όπλα κατά των ουκρανικών στρατευμάτων θα μπορούσε να κλιμακωθεί και να εξελιχθεί σε ευρεία πυρηνική σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Παρότι, δε, οι υπηρεσίες πληροφοριών των ΗΠΑ έχουν να παρουσιάσουν ορισμένες αξιοσημείωτες επιτυχίες στην Ουκρανία, με πιο εντυπωσιακή την ακριβή πρόβλεψη για την εισβολή της Ρωσίας, στις 24 Φεβρουαρίου, η κρίση του 1962 θα πρέπει να μας θυμίζει ότι υπάρχουν όρια στις δυνατότητες συλλογής πληροφοριών. Ο Κένεντι ενημερώθηκε με καθυστέρηση για την ανάπτυξη πυραύλων μέσου βεληνεκούς από τη Σοβιετική Ένωση στην Κούβα, ενώ είχε πλήρη άγνοια για άλλα εξίσου σημαντικά θέματα. Για παράδειγμα, αγνοούσε την παρουσία περίπου 100 σοβιετικών πυραύλων τακτικών πυρηνικών στην Κούβα, που στόχευαν τη ναυτική βάση του Γκουαντάναμο και στην αναχαίτιση μιας πιθανής αμερικανικής εισβολής. Η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών των ΗΠΑ (CIA) υποτίμησε την ισχύ των σοβιετικών στρατευμάτων στο νησί και δεν ήταν σε θέση να παρακολουθήσει τις κινήσεις των πυρηνικών κεφαλών.

Ωστόσο, αυτό που διέθεταν τόσο ο Κένεντι όσο και ο Χρουστσόφ ήταν η διαισθητική αντίληψη του κινδύνου που απειλούσε όχι μόνο τις χώρες τους αλλά και ολόκληρο τον κόσμο σε περίπτωση κλιμάκωσης της κρίσης. Γι’ αυτό και διατήρησαν έναν πλάγιο δίαυλο προσωπικής επικοινωνίας (μέσω του αδελφού του Αμερικανού προέδρου, Ρόμπερτ Κένεντι που διατελούσε Γενικός Εισαγγελέας, και του πρέσβη της Σοβιετικής Ένωσης στην Ουάσιγκτον, Ανατόλι Ντομπρίνιν) ακόμη κι όταν κατήγγελλαν ο ένας τον άλλο δημόσια. Αυτός ήταν επίσης ο λόγος που έδρασαν άμεσα για την επίτευξη ενός συμβιβασμού (που παρέμεινε κρυφός για δεκαετίες), ο οποίος προέβλεπε την αποσυναρμολόγηση των αμερικανικών πυραύλων μέσου βεληνεκούς στην Τουρκία με αντάλλαγμα την απόσυρση των σοβιετικών πυρηνικών από την Κούβα.

Όπως και ο Κένεντι, ο Χρουστσόφ είχε ζήσει τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ήξερε ότι ο ένας πυρηνικός πόλεμος θα ήταν πολύ πιο καταστροφικός. Τα αρχεία του Κρεμλίνου δείχνουν ότι παρά την τρομοκρατική ρητορική του, ο Χουστσόφ, μόλις κατέστη σαφές ότι το πυρηνικό του παιχνίδι απέτυχε, ήταν αποφασισμένος να βρει έναν ειρηνικό τρόπο επίλυσης της κρίσης. Αντίθετα, ο Πούτιν επέλεξε τον δρόμο της όξυνσης, σε όλα τα κρίσιμα πεδία. Η κλιμάκωση έχει εξελιχθεί στην προτιμώμενη τακτική του Ρώσου προέδρου.

Και μάλιστα, σε μια εποχή που η επανάσταση στον κλάδο των επικοινωνιών έχει επιταχύνει τόσο τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου όσο και αυτόν της διπλωματίας, επιλύοντας ορισμένες από τις τεχνολογικές προκλήσεις που έπρεπε να υπερκεράσουν ο Κένεντι και ο Χρουστσόφ, αλλά εγείροντας άλλες στη θέση τους. Πλέον, δεν χρειάζονται 12 ώρες για την αποστολή ενός κωδικοποιημένου τηλεγραφήματος από την Ουάσιγκτον στη Μόσχα.  Σήμερα, τα νέα από το πεδίο της μάχης μεταδίδονται άμεσα, αυξάνοντας την πίεση προς τους πολιτικούς ηγέτες να λαμβάνουν αποφάσεις άμεσα. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ σήμερα δεν έχει πια την πολυτέλεια που είχε ο Κένεντι τον Οκτώβριο του 1962 να σκεφθεί επί έξι ημέρες την "απάντησή του” στην ανακάλυψη των σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων στην Κούβα.

Βέβαια, σήμερα, δεν έχουμε καν αρχίσει να πλησιάζουμε τα επίπεδα "πυρηνικού συναγερμού” που χαρακτήρισαν την κρίση των πυραύλων της Κούβας. Παρότι ο Πούτιν έχει πει ότι θα θέσει το πυρηνικό οπλοστάσιο της Ρωσίας σε αυξημένο συναγερμό, δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται κάποια ασυνήθιστη κίνηση προς αυτήν την κατεύθυνση. Η πιο επικίνδυνη φάση της κρίσης των πυραύλων της Κούβας διήρκεσε 13 ημέρες• στην Ουκρανία διανύουμε ήδη τον όγδοο μήνα του πολέμου, χωρίς να διαφαίνεται το τέλος του. Όσο περισσότερο διαρκεί, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να συμβεί ένα τραγικό λάθος.

*Ο Michael Dobbs είναι πρώην ανταποκριτής που κάλυψε την κατάρρευση του κομμουνισμού και συγγραφέας του βιβλίου "Ένα λεπτό πριν τα μεσάνυχτα: οι Κένεντι, Χρουστσόφ και Κάστρο στο κατώφλι του πυρηνικού πολέμου”.

© 2022 Διατίθεται από το "The New York Times Licensing Group"