Πώς (μπορούν να) επιβιώνουν οι βεβαιότητές μας

Πιστεύω στη δικαιοσύνη. Πιστεύω ότι η Γη είναι στρογγυλή. Πιστεύω ότι µε λένε Κάρλο και ότι το όνοµα του πατέρα µου ήταν Φράνκο. Πιστεύω ότι τη ζωή αξίζει κανείς να τη ζει. Οι πεποιθήσεις µου έχουν ρίζες µέσα µου. Με καθορίζουν. Τις θεωρώ πολύτιµες και τις υπερασπίζοµαι σθεναρά ενάντια σε κάθε πρόκληση.

Αλλά δεν είµαι σίγουρος γι’ αυτές.

Ποτέ δεν έχουµε απόλυτη βεβαιότητα, ούτε τη χρειαζόµαστε − ούτε και τη θέλουµε. Μεταξύ πλήρους άγνοιας και απόλυτης βεβαιότητας υπάρχει ένας τεράστιος ενδιάµεσος χώρος µέσα στον οποίο ζούµε τη ζωή µας.

Αναπτυσσόµαστε και συλλέγουµε αξιόπιστη γνώση µε το να είµαστε πραγµατικά ανοιχτοί στην αµφισβήτηση των πεποιθήσεών µας. Αυτή είναι η βασική διδασκαλία της επιστηµονικής σκέψης. Οι άξιες λόγου πεποιθήσεις είναι εκείνες οι οποίες επιβιώνουν της αµφισβήτησης.

Εάν, για παράδειγµα, πιστεύουµε ότι η Γη είναι στρογγυλή και ότι η πενικιλίνη θεραπεύει την πνευµονία, είναι επειδή οι επιστήµονες αµφισβήτησαν τις διακηρύξεις των προγόνων µας ότι θα µπορούσε κανείς να ναυαγήσει µε πλοίο πέφτοντας από την άκρη της Γης ή ότι τα µαντζούνια ήταν µια κανονική µορφή φαρµάκου.

Ο Άλµπερτ Αϊνστάιν αµφισβήτησε τη νευτώνεια φυσική και η κβαντική θεωρία αµφισβητεί την εικόνα του κόσµου που δίνει η κλασική µηχανική. Υπήρχε µια εποχή που πιστεύαµε ότι η πραγµατικότητα ήταν απλή: σωµατίδια στον χώρο, κινούµενα στον χρόνο. Τώρα ο χώρος λυγίζει και περιπλέκεται και ο χρόνος είναι σχετικός µε το πού βρισκόµαστε και πώς κινούµαστε. Η κβαντική φυσική ανέτρεψε τα περισσότερα από όσα πιστεύαµε για την ύλη.

Αυτό δεν σηµαίνει, ωστόσο, ότι είµαστε στο σκοτάδι ή ότι πρέπει να νιώθουµε παράλυτοι από την έλλειψη τέλειας γνώσης. Αν ζητήσω οδηγίες για µια διαδροµή −από κάποιο άτοµο ή από το smartphone µου−, δεν υπάρχει καµία εγγύηση ότι η απάντηση θα είναι σωστή. Το πρόσωπο αυτό µπορεί να έχει παρερµηνεύσει την ερώτησή µου ή να έχω γράψει λάθος τη διεύθυνση στο smartphone µου. Αυτό, ωστόσο, δεν µε εµποδίζει να αποφασίσω µια κατεύθυνση και να την περπατήσω. Οι πρόγονοί µας πίστευαν ότι µόνον οι λευκοί κατέχοντες ιδιοκτησία µπορούσαν να διαθέτουν ψήφο, ότι οι µαύροι άνθρωποι ήταν καλύτερο να είναι σκλαβωµένοι και ότι οι µάγισσες επέπλεαν όταν τις έριχνε κανείς σε µια λίµνη. Ευτυχώς, µερικοί άνθρωποι στο παρελθόν είχαν τη δύναµη να αµφισβητήσουν τα ατράνταχτα "θέσφατα" της εποχής τους. Αν δεν το είχαν κάνει, θα εξακολουθούσαµε να λιθοβολούµε γυναίκες στους δρόµους.

Τέτοιες µετατοπίσεις σε όσα πιστεύουµε δεν κάνουν τις πεποιθήσεις µας λιγότερο αξιόλογες. Κανένα άτοµο, σύγγραµµα ή ίδρυµα δεν κατέχει την απόλυτη και οριστική αλήθεια. Το ανοιχτό πνεύµα έναντι των αλλαγών σηµαίνει ότι οι πεποιθήσεις µας είναι ισχυρές και ότι µπορούµε να τις κάνουµε ισχυρότερες. Αυτό σηµαίνει ότι εµείς, τα πεπερασµένων δυνατοτήτων όντα που κατοικούν σε αυτόν τον πλανήτη, είµαστε πάντα ικανοί να τα πάµε καλύτερα.

Το ίδιο ισχύει και για τις πολιτικές µας πεποιθήσεις. Το ακλόνητο πείσµα που στηρίχθηκε σε σταθερές πολιτικές πεποιθήσεις ατόµων και οµάδων δηµιούργησε τον σύγχρονο κόσµο. Ωστόσο δεν ζούµε σε έναν τέλειο κόσµο − βρισκόµαστε πολύ µακριά από κάτι τέτοιο. Εάν δείχνουµε τη θέληση να αµφισβητήσουµε τις καθιερωµένες συµβάσεις, µπορούµε να κάνουµε τον κόσµο καλύτερο για όλους.

Προσοχή όµως: Το να αγκαλιάζουµε µε ανυποµονησία νέες "λαµπερές" ιδεολογίες µπορεί να είναι ακόµα πιο επικίνδυνο από το να παραµένουµε πιστοί στις παραδοσιακές. Το νεοφυές είναι παθιασµένο. Οι νέοι προσήλυτοι µπορεί να µη βλέπουν τις αρνητικές πλευρές στο νέο σύστηµα ιδεών τους. Η Γερµανία ερωτεύτηκε τη "λαµπερή" τάξη πραγµάτων του ναζισµού. Λίγο περισσότερο από µια δεκαετία αργότερα, µε την Ευρώπη να έχει καταστραφεί και εκατοµµύρια νεκρούς σε µνήµατα, η χώρα γνώρισε µια βάναυση αφύπνιση. Η ασχήµια και η φρίκη των ναζιστικών χρόνων έγινε ξαφνικά ορατή.

Αν αφεθούν χωρίς αµφισβήτηση, οι παλιές πεποιθήσεις µπορεί να καταστούν ασφυκτικές, ωστόσο το πάθος που εµπνέουν οι νέες πεποιθήσεις µπορεί να αποτελέσει συνταγή καταστροφής. Η ισορροπία δεν είναι ποτέ εύκολη. Δεν έχουµε άλλο εργαλείο καθοδήγησης από την περιορισµένη και πάντα ανεπαρκή ευφυΐα µας. Κανέναν άλλον αξιόπιστο σύµβουλο δεν διαθέτουµε πέραν της αβεβαιότητάς µας.

Η εµπειρία προκαλεί την αλλαγή των πεποιθήσεών µας και αυτές αλλάζουν επειδή όλοι έχουµε διαφορετικές µεταξύ µας πεποιθήσεις και τις συγκρίνουµε µεταξύ τους συνεχώς. Η τεράστια ποικιλοµορφία και διασύνδεση της ανθρωπότητας είναι το γόνιµο έδαφος επάνω στο οποίο δηµιουργεί ένα ατελείωτο δίκτυο ανταλλαγών και το οποίο τρέφει τις πεποιθήσεις µας, αλλά και τους επιτρέπει να εξελίσσονται. Όπως και η συνεχώς παρασυρόµενη και αναµειγνυόµενη γενετική δεξαµενή ενός είδους, οι πεποιθήσεις µας είναι το αποτέλεσµα των συνεχών ανταλλαγών µας µε τον υπόλοιπο κόσµο και τους ανθρώπους που ζουν σε αυτόν.

Μακριά από το να είναι πραγµατικά "δικές µας" −σηµάδι της ανεξίτηλης ατοµικότητάς µας−, οι πεποιθήσεις είναι ένας πολύτιµος κοινός πλούτος τον οποίο η ανθρωπότητα συνεχώς "εµπορεύεται". Τις λαµβάνουµε, τις επεξεργαζόµαστε, τις ανακατεύουµε µε τις πεποιθήσεις που έχουµε λάβει προηγουµένως και τις µεταλαµπαδεύουµε. "Γλιστρούν" επάνω µας. Είµαστε κόµβοι της εξέλιξής τους.

Αυτό το δίκτυο ανταλλαγών είναι ο κοινός µας πολιτισµός: ο ατέρµονος διάλογος που συνεχώς διευρύνεται και εµπλουτίζεται. Οι καλύτερες πολιτικές, ηθικές και επιστηµονικές µας πεποιθήσεις είναι τα εξελισσόµενα προϊόντα που προκύπτουν µέσω αυτού του µακρού διαλόγου. Πιστεύω στη δικαιοσύνη. Πιστεύω ότι η Γη είναι στρογγυλή. Πιστεύω ότι µε λένε Κάρλο και ότι το όνοµα του πατέρα µου ήταν Φράνκο. Πιστεύω ότι τη ζωή αξίζει να τη ζεις.

Γνωρίζω όµως επίσης πόσο "ολισθηρή" είναι η έννοια της δικαιοσύνης, στην οποία έχει γίνει κατάχρηση για να καταστεί δυνατή κάθε είδους εγκληµατική δράση. Η Γη είναι στρογγυλή, αλλά ξέρω ότι δεν είναι ακριβώς στρογγυλή, όπως είναι µια αληθινή σφαίρα. Το σχήµα της είναι πιο περίπλοκο.

Ονοµάζοµαι Κάρλο και ο πατέρας µου µεγάλωσε µε το όνοµα Φράνκο − µέχρι την ηµέρα που ανακάλυψε ότι Φράνκο ήταν απλώς ένα όνοµα που άρεσε στη µητέρα του και ότι το πιστοποιητικό γέννησής του, καταχωρισµένο από τον πατέρα του, ανέφερε ότι το όνοµά του ήταν στην πραγµατικότητα Τζούλιο.

Και παρόλο που πιστεύω ότι τη ζωή αξίζει να τη ζεις, ξέρω επίσης ότι υπάρχουν κρίσεις και αληθινές δυσκολίες που αναγκάζουν πάρα πολλούς ανθρώπους να σκέφτονται ενίοτε το αντίθετο.

Έχω πραγµατική πίστη στα πιστεύω µου. Δεν θα σταµατήσω, ωστόσο, ποτέ να τα αµφισβητώ.

* Ο Carlo Rovelli είναι θεωρητικός φυσικός. Το τελευταίο του βιβλίο είναι το "Helgoland: Making Sense of the Quantum Revolution".

©2021 The New York Times Company and Carlo Rovelli