Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 07-Οκτ-2021 00:05

    Τι πιστεύουμε για την πραγματικότητα

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου
    Διαδηλωτής στο Κολόµπους του Οχάιο, κατά τη διάρκεια πανεθνικών κινητοποιήσεων αντικυβερνητικών και ακροδεξιών οµάδων υπέρ των ισχυρισµών του πρώην προέδρου Τραµπ για εκλογική απάτη στις προεδρικές εκλογές του 2020, στις ΗΠΑ. (Stephen Zenner/Agence France-Presse-Getty Images)

    Οι άνθρωποι που γεννήθηκαν πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασµα συχνά περιγράφονται ως παρανοϊκοί. Ως µέλος αυτής της κατηγορίας ανθρώπων, µπορώ να πω ότι είχαµε πολλούς λόγους να είµαστε παρανοϊκοί.

    Μεγαλώνοντας στο Μπακού, το σηµερινό Αζερµπαϊτζάν, έβλεπα το πανίσχυρο σοβιετικό κράτος να µας λέει ψέµατα κατάµουτρα, κάθε πρωί µέσω των εφηµερίδων και κάθε βράδυ µέσω των δελτίων ειδήσεων. Όταν ξεκίνησα να ανεβαίνω τον "σκακιστικό Όλυµπο", συνειδητοποίησα ότι οποιοσδήποτε αξιωµατούχος του αθλητισµού, οπαδός ή γείτονας, ήταν δυνητικά πληροφοριοδότης• οποιαδήποτε ανυπακοή µπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια της δουλειάς, της ελευθερίας ή της ζωής σου.

    Καθώς το καταδικασµένο κοµµουνιστικό οικονοµικό σύστηµα εξασθένησε τη δεκαετία του 1980 και το βιοτικό µας επίπεδο επιδεινώθηκε ακόµα περισσότερο σε σύγκριση µε το αντίστοιχο του ελεύθερου κόσµου, η εγχώρια καταπίεση και η προπαγάνδα εντάθηκαν. Η αναντιστοιχία µεταξύ αυτών που υπαγόρευαν οι Αρχές και της πραγµατικότητας που βιώναµε ήταν πλέον παράλογη. "Δεν υπήρχαν ειδήσεις (νέα) στην Αλήθεια και καµία αλήθεια στις Ειδήσεις (Νέα)", ήταν η χαρακτηριστική αποστροφή για τις κορυφαίες εφηµερίδες του Σοβιέτ, "Pravda" ("Αλήθεια") και "Izvestia" ("Νέα"). Είναι εύκολο να συνδέσει κανείς ένα παντοδύναµο κράτος –είτε πρόκειται για τη Σοβιετική Ένωση, είτε για το σηµερινό Κινεζικό Κοµµουνιστικό Κόµµα, είτε για τον "Μεγάλο Αδελφό" στο έργο "1984" του George Orwell– µε τη διάδοση ψευδών αφηγηµάτων που στοχεύουν στον έλεγχο της κοινωνίας. Οι δικτατορίες έχουν τα µέσα και το κίνητρο να διαστρεβλώνουν την πραγµατικότητα όπως εξυπηρετεί καλύτερα τον σκοπό τους, όπως δείχνει και η Ιστορία.

    Ορισµένοι άνθρωποι, ζώντας υπό ένα τέτοιο καθεστώς, πιστεύουν αληθινά την επίσηµη εκδοχή και όχι αυτό που βλέπουν. Άλλοι προσποιούνται ότι πιστεύουν, από φόβο. Τέλος, υπάρχουν και αυτοί που µπορεί να πιστεύουν ή όχι, αλλά είναι τόσο φιλόδοξοι, που είναι αποφασισµένοι όχι µόνο να επιβιώσουν, αλλά να διαπρέψουν. Το να αποδείξει κάποιος πόσο καλός "πιστός" των ψευδών αφηγηµάτων είναι µπορεί να του ανοίξει πόρτες σε τέτοια καθεστώτα, ιδιαίτερα εάν βιαστεί να επιδείξει την "καθαρότητα" και τη συµµόρφωσή του κατηγορώντας τους άλλους.

    Για το έργο του, "1984", ο Orwell εµπνεύστηκε, εάν είναι σωστή αυτή η λέξη, από ένα µυθιστόρηµα που λέγεται "Εµείς" ("We"), ένα φουτουριστικό πορτρέτο ενός κράτους µε ολοκληρωτικό καθεστώς, του Ρώσου συγγραφέα Yevgeny Zamyatin. Δεδοµένου ότι είχε απαγορευτεί στη Σοβιετική Ένωση, το "Εµείς" εκδόθηκε για πρώτη φορά στα αγγλικά το 1924. Στο µυθιστόρηµα, ο Zamyatin έθετε στο στόχαστρό του τις πραγµατικές επιδιώξεις των ιδεολόγων ζηλωτών και τα ατελείωτα προσχήµατά τους για κεντρικό έλεγχο κάθε πτυχής της κοινωνίας.

    "Ο τρόπος για να απαλλαγεί ο άνθρωπος από την εγκληµατικότητα είναι να τον απαλλάξουµε από την ελευθερία του", λέει ο D-503, ο πιστός, αλλά όλο και πιο προβληµατισµένος, κατασκευαστής διαστηµοπλοίων πρωταγωνιστής του "Εµείς", ικανοποιηµένος από τη µαθηµατική του λογική. Η ίδια λογική µπορεί εύκολα να εφαρµοστεί και σε ό,τι αφορά τον λόγο: Δεν µπορείς να διαδώσεις απαγορευµένες σκέψεις εάν δεν µπορείς να µιλήσεις. Σε έναν τέτοιο κόσµο, ο αιρετικός πρέπει να πάει στην πυρά, να φυλακιστεί ή να λοβοτοµηθεί. Ή τουλάχιστον να αποµονωθεί.

    Στις χώρες της Δύσης, σήµερα, δεν υπάρχει κρατικό µονοπώλιο στην παραπληροφόρηση. Αντίθετα, τα ψεύδη διασπείρονται από οποιαδήποτε πτυχή της κοινωνίας. Χάρη στη δύναµη του Ιnternet, οποιοσδήποτε –εκλεγµένος πολιτικός, επιχειρηµατίας ή απλώς πολίτης– µπορεί να εξελιχθεί σε "υπουργό" προπαγάνδας από την άνεση του σπιτιού του. Τα µέσα κοινωνικής δικτύωσης µπορούν να µετατρέψουν µια µεµονωµένη σπίθα σε ανεξέλεγκτη πυρκαγιά. Οι διαδικτυακές "φυλές" των συνωµοσιολόγων µπορούν να επηρεάσουν ή ακόµα και να συγχωνευθούν µε πολιτικά κόµµατα, συχνά ενθαρρυνόµενες από εχθρικούς φορείς ξένων κρατών που "εκτιµούν" τη δυνητική ζηµιά που µπορούν να επιφέρουν τέτοιες οµάδες.

    Είναι αποδεδειγµένο ότι η παραπληροφόρηση (fake news) και τα εξωφρενικά ψεύδη διασπείρονται ταχύτερα από τις βαρετές αλήθειες. Όλοι ευφραίνονται στην ιδέα να είναι κάτοχοι ενός µυστικού που οι άλλοι δεν γνωρίζουν. Και τα γεγονότα υπερτερούν σε αυτήν τη µάχη. Υπάρχουν ένα εκατοµµύριο τρόποι να λες ψέµατα, να υπερβάλλεις και να αποκρύπτεις πράγµατα, αλλά και πάλι µία και µόνο είναι η αλήθεια.

    Ο εκδηµοκρατισµός της παραπληροφόρησης ενέχει λιγότερους προφανείς κινδύνους από τον έλεγχο της πληροφορίας από ένα δικτατορικό καθεστώς, αλλά οι συνέπειες είναι πραγµατικές. Σήµερα τα ψευδή αφηγήµατα συχνά ευδοκιµούν σε κοινότητες που είναι κατακερµατισµένες και δυσπρόσιτες µε συµβατικά µέσα. Η συµµετοχή σε τέτοιου είδους οµάδες αποτελεί ισχυρό υποκατάστατο της πίστης σε ένα πολιτικό κόµµα και είναι πολύ λιγότερο προβλέψιµη ως προς το αποτέλεσµα. Έχω βιώσει την εµπειρία της αυταρχικής διακυβέρνησης που δεν σέβεται καθόλου την ελευθερία του ανθρώπου ή την ανθρώπινη ζωή. Ο προσωπικός µου ειδησεογραφικός ιστότοπος, Kasparov.ru, έχει απαγορευτεί στη Ρωσία εδώ και χρόνια. Κι έχω παρακολουθήσει επισταµένως τον ξυλοδαρµό και τη φυλάκιση χιλιάδων Ρώσων συµπολιτών µου τους τελευταίους µήνες που διαµαρτυρήθηκαν ειρηνικά ενάντια στο καθεστώς του Πούτιν. Όντας µάρτυρας του πόσο εύκολα µπορεί να ποινικοποιηθεί η διαφορετική γνώµη, δεν µπορώ να µην επισηµάνω τον παραλογισµό των Αµερικανών "σοφών" και πολιτικών που στηλιτεύουν τη λογοκρισία όταν κάποιος χάσει τη σύµβασή του µε τον εκδότη του ή τον λογαριασµό του στο Twitter επειδή µοιράζεται απόψεις µίσους.

    Στην προσωπική εµπειρία µου, ωστόσο, οφείλεται και το γεγονός ότι ανησυχώ τόσο για ένα φαινόµενο που απειλεί πιο "έξυπνα" την ελεύθερη διακίνηση ιδεών στις δυτικές κοινωνίες: την άνοδο της αδιαµφισβήτητης άποψης της πλειοψηφίας, που είναι ικανή να µετατρέψει συνηθισµένους ανθρώπους σε σιωπηλούς µάρτυρες, πληροφοριοδότες και φιλόδοξους ζηλωτές σαν αυτούς µε τους οποίους µεγάλωσα στη Σοβιετική Ένωση. Αυτή η διανοητική ορθοδοξία δεν έχει την εξουσία ενός κράτους, αλλά οι διαδικτυακές πλατφόρµες, όπως το Facebook και το Twitter, µπορούν να είναι εξίσου αποτελεσµατικές στην επιβολή της τήρησης της νέας "κοµµατικής" γραµµής. Δείτε τη συζήτηση σχετικά µε την προέλευση του κορονοϊού.

    Στην αρχή της πανδηµίας ορισµένοι ειδικοί –συµπεριλαµβανοµένου του Luc Montagnier, νοµπελίστα ιολόγου– ανέφεραν ότι ο ιός µπορεί να έχει ατυχώς διαρρεύσει από κάποιο κινεζικό εργαστήριο. Η θεωρία, ωστόσο, σύντοµα ενσωµάτωσε µια όλο και περισσότερο πολωµένη ρητορική. Σε µια προσπάθεια να οξύνει τη ρητορική του κατά της Κίνας, ο πρόεδρος Ντόναλντ Tραµπ και οι υποστηρικτές του διακήρυξαν ανοιχτά την πιθανότητα της διαρροής, ενώ οι επικριτές της κυβέρνησής του αντανακλαστικά την απέρριψαν ως ψευδές αφήγηµα. Οι κολοσσοί της Silicon Valley µε ταχείες διαδικασίες κατέβασαν δηµοσιεύµατα που ενίσχυαν τη θεωρία• τα κυρίαρχα µέσα ενηµέρωσης τα χαρακτήρισαν: "παραπληροφόρηση". Ωστόσο, τότε υπήρχαν ελάχιστες πληροφορίες που να επιβεβαιώνουν ή να αντικρούουν την εγκυρότητα της θεωρίας. Η απόρριψη της θεωρίας δεν ήταν αποτέλεσµα ενδελεχούς επιστηµονικής έρευνας• υποκινήθηκε από την πολιτική και καθοδηγήθηκε από τις κυρίαρχες "φωνές" που διαµορφώνουν τον διάλογο στη δηµόσια σφαίρα. (Τους τελευταίους µήνες, µε τον Tραµπ εκτός σκηνής, ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας και αρκετοί επιστήµονες δήλωσαν ότι το ενδεχόµενο εργαστηριακής διαρροής απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση.)

    Η απιστία έναντι της διανοητικής ορθοδοξίας στον ελεύθερο κόσµο µας δεν επιφέρει τις ζοφερές συνέπειες που έχει στα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Κανείς δεν θα σταλεί στα γκουλάγκ διότι δεν ακολούθησε τη γραµµή. Αλλά δεν µπορούσε να καταπολεµήσουµε επιτυχώς την παραπληροφόρηση αν δεν έχουµε τη δυνατότητα να σκεφτόµαστε και να µιλάµε χωρίς φόβο. Πώς µπορούµε να απορρίψουµε κακές ιδέες εάν δεν µπορούµε να τις συζητήσουµε και να τις αντικρούσουµε; Πρόκειται για µια προσπάθεια να µας απαλλάξουν από την εγκληµατικότητα απαλλάσσοντάς µας από την ελευθερία.

    Όπως έγραψε ο Zamyatin, "υπάρχουν ιδέες από πηλό και ιδέες από χρυσό, ή από πολύτιµο γυαλί. Προκειµένου να µάθουµε το υλικό από το οποίο είναι φτιαγµένη κάθε ιδέα, χρειάζεται µόνο να αφήσουµε να πέσει επάνω µια σταγόνα ισχυρού οξέος".

    Τα "οξέα" µας είναι η εκπαίδευση, η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών και η ελευθερία να σκεφτόµαστε, να µιλάµε, να κάνουµε λάθος και να µαθαίνουµε χωρίς φόβο. Προστατεύοντας αυτές τις αξίες δεν σηµαίνει ότι ανεχόµαστε τη µισαλλοδοξία ή την προώθηση του µίσους, αλλά αυτό απαιτεί θάρρος – θάρρος να παραδεχθείς την αµφιβολία, να αµφισβητήσεις τους άλλους και να αµφισβητηθείς.

    Ο Garry Kasparov είναι πρόεδρος της Πρωτοβουλίας Renew Democracy και πρώην παγκόσµιος πρωταθλητής σκακιού.

    ©2021 The New York Times Company and Garry Kasparov

    Διαβάστε ακόμα για:

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ