Πού οφείλονται τα δεινά του Πουέρτο Ρίκο

Του Κώστα Ράπτη

Κατά τον Tolstoy "κάθε δυστυχισμένη οικογένεια είναι δυστυχισμένη με τον δικό της, μοναδικό τρόπο”. Το ίδιο θα μπορούσε να πεί κανείς και για τις νομισματικές ενώσεις...

Με την αμφίβολου χιούμορ πρόταση προς τον Αμερικανό ομόλογό του να αναλάβει η ευρωζώνη το Πουέρτο Ρίκο, αρκεί να δεχθούν οι ΗΠΑ την Ελλάδα στη ζώνη του δολαρίου, ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών Wolfgang Schaeuble υπονόησε ότι η Ουάσιγκτον δεν είναι σε θέση να απευθύνει συστάσεις ως προς την ελληνική κρίση, την ώρα που αδυνατεί να διαχειριστεί αποτελεσματικά παρόμοια προβλήματα του χώρου της.

Πράγματι, η χρεοκοπία του Πουέρτο Ρίκο θυμίζει από πολλές απόψεις τα δεινά της Ελλάδας. Με δύο σοβαρές διαφορές: ότι στις πιθανές εκβάσεις του "ελληνικού δράματος” περιλαμβάνεται και η έξοδος από το κοινό νόμισμα (η οποία είναι ανέφικτη για την πορτορικανική κρίση) και ότι η ζώνη του δολαρίου ούτε παρέλυσε πολιτικά ούτε απειλείται ακόμη και με διάσπαση...

Στα τέλη Ιουνίου ο κυβερνήτης του Πούερτο Ρίκο Alejandro García Padilla ανακοίνωσε ότι το δημόσιο χρέος του αρχιπελάγους, συνολικού ύψους 72 δισ. δολαρίων, είναι "μη αποπληρώσιμο”. Έδωσε με τον τρόπο αυτό δραματική τροπή σε μια κρίση η οποία οικοδομούνταν επί πολλά χρόνια και έχει σε μεγάλο βαθμό να κάνει με το ιδιόμορφο καθεστώς κυριαρχίας της περιοχής.

Το Πουέρτο Ρίκο κατοικείται από 3,5 εκατομμύρια ανθρώπους και τελεί υπό αμερικανικό έλεγχο από τον ισπανο-αμερικανικό πόλεμο του 1898. Οι κάτοικοί του θεωρούνται Αμερικανοί πολίτες από το 1917 και εκπροσωπούνται στην αμερικανική Βουλή των Αντιπροσώπων από έναν βουλευτή χωρίς δικαίωμα ψήφου στην Ολομέλεια. Η "κοινοπολιτεία” του Πουέρτο Ρίκο δεν έχει τα δικαιώματα μιας αμερικανικής πολιτείας (π.χ. συμμετοχή στις προεδρικές εκλογές), γεγονός που επηρεάζει και την οικονομική της ζωή. Λ.χ. η ελευθερία μετακίνησης μεταφράζεται σε μία διαρκή δημογραφική αιμορραγία, με πέντε εκατομμύρια κατοίκους των μητροπολιτικών ΗΠΑ να έχουν πορτορικανική καταγωγή και τουλάχιστον 50.000 νέους μετανάστες να προστίθενται κάθε έτος – με τις αυτονόητες συνέπειες ως προς τη συρρίκνωση της παραγωγικής και φορολογικής βάσης.

Για αυτούς που μένουν πίσω, παραμονεύει η υψηλή ανεργία (13%) και το ακόμη χειρότερο ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό (62,62%, σε χαμηλό 38ετίας).

Συγκριτικά μειονεκτήματα

Από την εποχή του Franklin Roosevelt, το Πούερτο Ρίκο υπήρξε το εργαστήριο ενός μεγάλου πειράματος κεντρικού σχεδιασμού, προκειμένου η αγροτική του οικονομία να μετατραπεί σε βιομηχανική. Το 1976 το αμερικανικό Κογκρέσο θέσπισε ισχυρά φορολογικά κίνητρα για τις επιχειρήσεις (π.χ. φαρμακοβιομηχανία) που μετέφεραν τις δραστηριότητές τους στο Πουέρτο Ρίκο, ωστόσο τα όποια κέρδη δεν επανεπενδύθηκαν. Επιπλέον, το 1996 (σε εποχή που το αρχιπέλαγος αντιμετώπιζε πλέον ισχυρό ανταγωνισμό από τις χαμηλότερου εργατικού κόστους χώρες της NAFTA) αποφασίσθηκε ο σταδιακός τερματισμός των φοροαπαλλαγών εντός δεκαετίας. Ακριβώς το 2006 το αρχιπέλαγος πέρασε σε ύφεση, η οποία και δεν τερματίσθηκε έκτοτε, καθώς μεσολάβησε η κρίση του 2008.

Ο κατώτατος μισθός είχε εξομοιωθεί με αυτόν της μητρόπολης από το 1974, με απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου. Ωστόσο, από άλλες απόψεις το Πούερτο Ρίκο συνέχισε να αποτελεί εξαίρεση. Λ.χ. η ομοσπονδιακή κάλυψη κοινωνικών προγραμμάτων όπως το Medicare και το Medicaid (από τα οποία επωφελούνται δύο εκατομμύρια Πορτορικανοί) έχει "οροφή”, σε αντίθεση με τις 50 πολιτείες, όπου είναι απεριόριστη.

Άλλα συγκριτικά μειονεκτήματα προκύπτουν από τον νόμο του 1920 που απαγορεύει σε ξένα πλοία να εκτελούν μεταφορές σε περισσότερα του ενός αμερικανικά λιμάνια (γεγονός που με βάση τη γεωγραφική θέση και τη δομή του εμπορίου του Πουέρτο Ρίκο αυξάνει το κόστος των προϊόντων), αλλά και από το φορολογικό καθεστώς. Η μη καταβολή ομοσπονδιακών φόρων για το εγχωρίως παραγόμενο ατομικό εισόδημα υπερκαλύπτεται από την μη συμπερίληψη των Πορτορικανών σε φοροαπαλλαγές που προβλέπονται για τα αμερικανικά νοικοκυριά, ενώ το αντίστοιχο του ΦΠΑ αυξήθηκε λόγω της κρίσης στο 11,5%, ήτοι στο υψηλότερο επίπεδο όλης της αμερικανικής δικαιοδοσίας.

Παράληλλα, η αγορά ομολόγων του ευρύτερου δημόσιου τομέα του Πουέρτο Ρίκο εξακολουθεί να απολαμβάνει απαλλαγής από φόρους που ισχύουν στις 50 πολιτείες, με αποτέλεσμα η περιοχή να αποτελεί ελκυστικότατο προορισμό των hedge funds, ακόμη και την ώρα που το αξιόχρεο του αρχιπελάγους κατρακυλούσε στην κατηγορία Junk.

Η "παγίδα χρέους”

Το διαρθρωτικό πρόβλημα μιας οικονομίας η οποία λειτουργεί ως μηχανή διαρκούς εξαγωγής κεφαλαίων, χωρίς επαρκείς μηχανισμούς ανακύκλωσης, παροξύνθηκε από τον εγκλωβισμό στην παγίδα χρέους. Η δομή του πορτορικανικού χρέους είναι εξαιρετικά περίπλοκη, καθώς μεγάλο μέρος του αφορά όχι την κυβέρνηση, αλλά δημόσιες επιχειρήσεις (π.χ. ηλεκτρισμού) και οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης. Σε αντίθεση, δε, με τις 50 πολιτείες, αυτά τα νομικά πρόσωπα δεν έχουν τη δυνατότητα να κηρύξουν χρεωκοπία κατά το άρθρο 9 του Πτωχευτικού Κώδικα – όπως συνέβη π.χ. με την πόλη του Ντιτρόιτ.

Ήδη αμερικανικό εφετείο απέρριψε νόμο του Πουέρτο Ρίκο περί ρύθμισης χρεών και η δικαστική μάχη αναμένεται να φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Τα hedge funds, από την πλευρά τους, δεν έχουν λόγους προς το παρόν να τηρήσουν διαλλακτική στάση, διότι ευελπιστούν ότι αργά ή γρήγορα οι πορτορικανικές δημόσιες επιχειρήσεις θα ιδιωτικοποιηθούν.

Μολονότι το ΔΝΤ δεν μπορεί να εκπονήσει πρόγραμμα για το Πουέρτο Ρίκο, εφόσον αυτό δεν αποτελεί ανεξάρτητο κράτος, βρέθηκε να εμπλέκεται δια της πλαγίας οδού. Ο Alejandro García Padilla συνέστησε επιτροπή υπό την πρώην αναπληρώτρια γενική διευθύντρια του Ταμείου Anne Krueger, η οποία πρότεινε πενταετές πλάνο δημοσιονομικής προσαρμογής και διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, με την αναδιάρθρωση χρέους να κατέχει πάντως κεντρική θέση.

Η ανακοίνωση του κυβερνήτη ότι επίκειται αθέτηση πληρωμών εντάσσεται στην ίδια τακτική άσκησης πίεσης, ώστε να υιοθετηθεί από το Κογκρέσο νόμος που θα εξαλείφει την εξαίρεση από το Άρθρο 9.

Οι διεκδικητές του προεδρικού χρίσματος των Δημοκρατικών Hilary Clinton και των Ρεπουμπλικανών Jebb Bush τάχθηκαν ήδη υπέρ μιας τέτοιας διάταξης – έχοντας ασφαλώς κατά νου ότι μόνο στην κρίσιμη πολιτεία της Φλόριντα ζουν ένα εκατομμύριο Πορτορικανοί με πλήρη δικαιώματα ψήφου, οι οποίοι τείνουν να μετακινούνται ελεύθερα μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων.

Κατά πολλούς, η πραγματική λύση είναι η μετατροπή του Πουέρτο Ρίκο σε 51η πολιτεία των ΗΠΑ, όπως ζήτησε η πλειοψηφία των κατοίκων του σε δημοψήφισμα το 2012. Ωστόσο, η αντίσταση σε αυτή την προοπτική είναι μεγάλη στη Ουάσιγκτον, ιδίως από πλευράς Ρεπουμπλικανών, οι οποίοι απεχθάνονται οποιαδήποτε διόγκωση της ομοσπονδιακής κρατικής μηχανής και επιπλέον εκτιμούν ότι το αρχιπέλαγος κλίνει σταθερά προς τους Δημοκρατικούς.

Στην παρούσα φάση, τους αρκεί η επίδειξη αυστηρότητας, καθώς μεγάλο μέρος του χρέους του Πουέρτο Ρίκο διακρατείται από ασφαλιστικά ταμεία Αμερικανών φορολογουμένων, ενώ τα δεινά του αρχιπελάγους χρησιμοποιούνται ως ένα ακόμη επιχείρημα υπέρ της λιτότητας. Η πρότασή τους, όμως, για τη δημιουργία ενός δημοσιονομικού συμβουλίου που θα αντιμετωπίζει τα βαθύτερα προβλήματα, για τα οποία "η περικοπή χρέους δεν είναι αρκετή” κινδυνεύει να αναβιώσει μνήμες της αποικιακής κυριαρχίας – ενώ το ερώτημα "πόσο λίπος μπορεί να κάψει” το Πουέρτο Ρίκο φαντάζει αναπάντητο για μία περιοχή όπου το 40% του πληθυσμού βρίσκεται ήδη κάτω από το όριο της φτώχειας.