Η "δημιουργική καταστροφή" και τα ρομπότ (Μέρος Ι)

Του Συμεών Ρωμύλου

Το κεφάλαιο 7 του best seller του 2012 "Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη" ξεκινάει με μία γλαφυρή περιγραφή της περιπέτειας του εφευρέτη της πλεκτομηχανής, Γουίλιαμ Λι.  Η Βασίλισσα Ελισάβετ Α! (1558-1603) είχε πρόσφατα εκδώσει μία διαταγή να φορούν όλοι οι υπήκοοι πλεκτούς σκούφους  (χειροποίητους).  Όταν ο Λι της παρουσίασε την εφεύρεσή του,  ζητώντας να κατοχυρώσει την ευρεσιτεχνία του, η μεγαλειοτάτη του απάντησε: "Στοχεύεις ψηλά, κύριε Λι. Σκέψου τι μπορεί να κάνει η εφεύρεσή σου στους φτωχούς υπηκόους μου· ασφαλώς θα προκαλέσει καταστροφή. Θα τους στερήσει την εργασία και έτσι θα τους κάνει ζητιάνους". Στη συνέχεια, συντετριμμένος, ο Λι δοκίμασε τη Γαλλία, χωρίς καλύτερη τύχη. Μετά επέστρεψε στο Λονδίνο και προσπάθησε να πείσει τον Βασιλέα Τζέιμς Α! (1603-1625) αλλά, κι αυτός έδωσε την ίδια απάντηση με την Ελισάβετ. 

Οι βασιλικές αντιδράσεις στην αίτηση του Λι απεικονίζουν το φόβο της "δημιουργικής καταστροφής". Ο φόβος των συνεπειών της (ανεργία, πολιτική αστάθεια και απώλεια ισχύος για τις μοναρχίες) είναι ο κύριος λόγος που δεν βελτιωνόταν σταθερά το βιοτικό επίπεδο από την νεολιθική επανάσταση μέχρι τη βιομηχανική, όπως βελτιωνόταν από τη βιομηχανική μέχρι σήμερα.

Ο όρος "δημιουργική καταστροφή"  αποδίδεται στον Αυστροαμερικανό οικονομολόγο Γιόζεφ Σουμπέτερ  που τον εμπνεύστηκε από το έργο του Μαρξ και τον έκανε δημοφιλή τη δεκαετία του 1950.  Αναφέρεται στην "ακατάπαυστη διαδικασία της βιομηχανικής μετάλλαξης", δηλαδή τη διαδικασία της τεχνολογικής προόδου,  που απαξιώνει επαγγέλματα ή/και παραγωγικές μονάδες. Είναι μία αέναη διαδικασία και είναι μία από τις γενεσιουργές αιτίες των οικονομικών κύκλων (δηλαδή των εναλλαγών ανάπτυξη /ύφεση/ ανάπτυξη).  Δίνει τη δυνατότητα στο "νέο" να γεννηθεί καταστρέφοντας το "παλιό".  

Όπως όλοι γνωρίζουμε ήδη, οι επιπτώσεις της τεχνολογίας  στην εργασία είναι πρωτοφανείς. Ειδικότερα, η εξέλιξη στη ρομποτική οδηγεί σε αντικατάσταση ανθρώπων με ρομπότ (δηλαδή, κάθε είδους μηχανές με "νοημοσύνη" ) σε όλο και περισσότερες θέσεις εργασίας. Σύμφωνα με μία πρόσφατη βρετανική έρευνα, περίπου οι μισές θέσεις εργασίας διεθνώς  θα έχουν καταληφθεί από ρομπότ μέχρι το 2035, δηλαδή σε μόλις 20 χρόνια από σήμερα! Τί θα προκύψει τότε; Θα έχει παγιωθεί μία κατάσταση με στρατιές ανέργων που θα πληθαίνουν ή, απλώς, κάποια επαγγέλματα θα αντικαθίστανται από νέα, παράλληλα με την πρόοδο;  

Γνωρίζουμε ότι,  μαζί με το νέο που γεννιέται, πάντοτε γεννιούνται και νέα επαγγέλματα. Αλλά με όρους αριθμού θέσεων εργασίας, ποιο θα είναι το ισοζύγιο;   Όλες οι ενδείξεις είναι ότι, πέρα από τις "χειρονακτικές" εργασίες, η εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να οδηγήσουν στην κατάργηση επαγγελμάτων που ακόμη δεν φανταζόμαστε... !

Για να γίνει καλύτερα κατανοητό το πρόβλημα ας γίνει μία ακραία υπόθεση: Ας υποτεθεί ότι όλες οι δουλειές γίνονται από ρομπότ και δεν υπάρχει άνθρωπος που να εργάζεται για αμοιβή. Τότε, οι μόνοι που θα έχουν εισόδημα για να αγοράζουν τα παραγόμενα από τα ρομπότ θα είναι οι ιδιοκτήτες των ρομπότ. Όμως, για κάθε έναν ιδιοκτήτη/φυσικό πρόσωπο αντιστοιχούν πολλά ρομπότ/"εργαζόμενοι". Σε ποιους, λοιπόν, θα πωλούν την παραγωγή τους; 

Για πολλούς οικονομολόγους εξακολουθεί να υπάρχει ένα παλιό ερώτημα. Όπως το έθεσε πιο πρόσφατα ο Thomas Piketty στην "Εισαγωγή" του βιβλίο του  "Το Κεφάλαιο τον 21ο αιώνα" είναι: 

"Οδηγεί η δυναμική της συσσώρευσης του κεφαλαίου στη συγκέντρωση του πλούτου και της εξουσίας σε λίγα χέρια, όπως πίστευε ο Μαρξ τον 19ο αιώνα; Ή μήπως στις προηγμένες φάσεις της ανάπτυξης οι εξισορροπητικές δυνάμεις της μεγέθυνσης, του ανταγωνισμού και της τεχνολογικής προόδου καταλήγουν στον περιορισμό των ανισοτήτων και την αρμονική σταθεροποίηση, όπως νόμιζε ο Κούζνετς τον 20ο;"

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι, η θεαματική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου μας, από την βιομηχανική επανάσταση (1760-1860) μέχρι σήμερα έγινε εφικτή μόνο χάρη στη διαδικασία της δημιουργικής καταστροφής.  Όμως, ενδιάμεσα είχαμε τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο του 1914, τη Μεγάλη Ύφεση του 1929, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο του 1939 και την πρωτόγνωρου [;] είδους και αγνώστου κατάληξης τρέχουσα κρίση.  Προφανώς , αυτά τα γεγονότα δεν ήταν ακριβώς "δημιουργικές" καταστροφές...!  Όμως, κάθε καταστροφή ανοίγει τον δρόμο να γεννηθεί κάτι νέο. Χωρίς "μεγάλη" καταστροφή το παλιό αργεί να ξεψυχήσει!  Οπότε,  μάλλον η κατάσταση θα "σέρνεται" για πολύ καιρό ακόμη, η ανεργία θα θεριεύει και η οικονομική ανισότητα θα μεγαλώνει μέχρι να γίνει κάποιος "μεγάλος" πόλεμος ή να συμβεί κάτι με ανάλογες επιπτώσεις. 

Η απαισιόδοξη άποψη (πχ., Ζακ Αταλί) είναι ότι "βαδίζουμε προς περίοδο γενικευμένης αναρχίας, μεγάλων ανισοτήτων και πιθανώς πολέμων", και ότι "η ανθρωπότητα θα διανύει κύκλους ανοίγματος -όπως η παγκοσμιοποίηση- και εγκλεισμού". Η αισιόδοξη νομίζει ότι "η αντικατάσταση εργατών από ρομπότ θα οδηγήσει σε περισσότερο ελεύθερο χρόνο για διακοπές και αναψυχή". Όμως, το ίδιο προέβλεπε και ο Τζέρεμι Ρίφκιν,  ήδη, την δεκαετία του 1980.  Στα επόμενα 30-40 χρόνια,  "εκτίμησε" τότε, οι ώρες εργασίας θα πρέπει να μειωθούν στις 20 με 25 την εβδομάδα! 

Αλλά, για να μειωθούν οι ώρες εργασίας από 70-80 την εβδομάδα,  που ήταν πριν τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, χρειάστηκε ένας Β' Παγκόσμιος Πόλεμος  για να καθαρίσει το τοπίο, για να "σβήσει το παλιό" (όπως κάνουν οι πόλεμοι) και να δώσει τη δυνατότητα σε κάτι νέο να γεννηθεί. Το νέο που γεννήθηκε ήταν η εκρηκτική αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας και των αποδοχών της: 35-40 ώρες εργασίας εξασφάλιζαν καλύτερο βιοτικό επίπεδο από εκείνο που εξασφάλιζαν οι 70-80. Νέα προϊόντα, νέες "ανάγκες", αύξηση της ΖΗΤΗΣΗΣ! Όμως αυτό συνέβαινε και συμβαίνει ΜΟΝΟ στις ανεπτυγμένες οικονομίες. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν ολόκληροι λαοί που υποσιτίζονται. Πώς, λοιπόν, θα διασφαλίσουμε στον Ευρωπαίο ή Αμερικανό εργαζόμενο και μειωμένο ωράριο και "ικανοποιητική" αμοιβή όταν πχ., ο Ινδός (που έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα ικανός στην πληροφορική!)  συμβιβάζεται με πολύ λιγότερα; Επομένως, δεν θεωρώ ρεαλιστική μια τέτοια εξέλιξη.

Μία άλλη πιθανή εξέλιξη είναι "να μπει ο κομμουνισμός από το παράθυρο", όπως το έθεσε φίλος μου, διανοούμενος οικονομολόγος. Κι αυτή η εξέλιξη δεν μου φαίνεται ρεαλιστική. Τόσο ο μη υπάρξας όσο και ο τέως υπαρκτός σοσιαλισμός απαιτούν από τους ανθρώπους να ενεργούν κόντρα στην ανθρώπινη φύση τους. Γι αυτό και ο μεν πρώτος δεν υπήρξε ο δε δεύτερος έγινε οριστικά και αμετάκλητα "τέως". Επί πλέον, υπάρχουν άπειρες "τεχνικές" δυσκολίες για να γίνει κάτι τέτοιο.  (Για τους σπουδαστές Οικονομικών αναφέρω μία μόνο: Και να κρατικοποιηθούν τα ρομπότ -όλα τα μέσα παραγωγής- θα ήταν δώρον άδωρον, εκτός κι αν γίνονταν σε μία οικονομία ΑΥΤΑΡΚΗ και ΚΛΕΙΣΤΗ, ή από μία "Παγκόσμια Κυβέρνηση". Γι αυτό ο Αταλί προβλέπει "κύκλους ανοίγματος και εγκλεισμού") 

Η ιστορία διδάσκει ότι ο άνθρωπος εξελίσσεται,  έστω με τον τρόπο που γνωρίζουμε ότι εξελίσσεται! Όπως το έθεσε ο Γάλλος στοχαστής Πασκάλ Μπρινκέρ: "... έχει γεννήσει τέρατα, [...] όμως ταυτόχρονα γέννησε και τις θεωρίες που μας βοηθούν να σκεφτόμαστε και να τα καταστρέφουμε" . 

Σε τελική ανάλυση, το ερώτημα, κατά την ταπεινή μου άποψη, ΔΕΝ είναι αν υπάρχουν στο καπιταλιστικό σύστημα "οι εξισορροπητικές δυνάμεις ...". Γνωρίζουμε ότι ΔΕΝ υπάρχουν, έχουμε επανειλημμένα επιβεβαιώσει ότι η ανισότητα μεγαλώνει και ότι οι κρίσεις επαναλαμβάνονται . Όμως το καπιταλιστικό σύστημα είναι δημιούργημα του ανθρώπου, του ίδιου ανθρώπου που έχει γεννήσει και τα τέρατα και τις θεωρίες  για  να τα καταστρέφει. Επομένως, το τελικό ερώτημα είναι:  Μπορεί οι εξελίξεις και οι καταστάσεις που θα προκύψουν στην εποχή μετά την "ρομποτική επανάσταση" να αποτελέσουν ΚΙΝΗΤΡΑ, ώστε ο Άνθρωπος να βοηθηθεί να σκεφτεί και να... εξημερώσει το "τέρας" του καπιταλισμού; Αυτό θα προσπαθήσουμε να ερευνήσουμε στο δεύτερο μέρος του άρθρου, την επόμενη εβδομάδα. 

* Ο κ. Συμεών Ρωμύλος είναι οικονομολόγος, πρώην ανώτατο στέλεχος επιχειρήσεων