Του Κώστα Ράπτη
Τα καλά νέα για την Τουρκία είναι ότι ο ρυθμός ανάπτυξης της οικονομίας κατά το τρίτο τρίμηνο του 2015 έφθασε το 5,7%. Τα κακά νέα είναι όλα τα υπόλοιπα...
Η πολιτική αβεβαιότητα που προκλήθηκε από την αποπομπή του Τούρκου πρωθυπουργού Ahmet Davutoğlu είχε άμεσα παρατηρήσιμο κόστος, με απώλειες της τάξης του 8% μέσα σε μία εβδομάδα για το Χρηματιστήριο της Κωνσταντινούπολης, άνοδο των τουρκικών CDS κατά 3% την πρώτη εβδομάδα του μήνα και υποχώρηση του νομίσματος από 2,8 λίρες ανά δολάριο την 4η Μαϊου σε 2,97 την επομένη. Το κυριότερο όμως είναι ότι οι εξελίξεις φρενάρουν μεσοπρόθεσμα τις διαρθρωτικές αλλαγές που θα επιθυμούσαν να δουν οι επενδυτές για να ξεπεράσουν την επιφύλαξή τους απέναντι στην τουρκική αγορά.
Οι αλλεπάλληλοι πολιτικοί κλυδωνισμοί της τελευταίας τριετίας (διαδηλώσεις του Πάρκου Gezi, σκάνδαλα διαφθοράς κυβερνητικών στελεχών, σύγκρουση ερντογανιστών-γκιουλενιστών, δημοτικές και προεδρικές εκλογές το 2014, διπλή προσφυγή στις κάλπες για την ανάδειξη νέου κοινοβουλίου το 2015, αναζωπύρωση της ένοπλης σύγκρουσης με το ΡΚΚ από το περασμένο καλοκαίρι, αντιπαράθεση με τη Ρωσία, τρομοκρατικές επιθέσεις, τριβές με την Ε.Ε. για το θέμα της βίζας κ.ο.κ.) συμβαδίζουν με την ανάδειξη των ορίων μιας οικονομικής στρατηγικής βασισμένης στην εγχώρια κατανάλωση με δανεικά, τις χαμηλές αποταμιεύσεις, την εισροή τοποθετήσεων χαρτοφυλακίου από τον Περσικό Κόλπο και την κυριαρχία του (στενά διαπεπλεγμένου με το κυβερνών κόμμα) κατασκευαστικού τομέα.
Ο μέσος ρυθμός ανάπτυξης διαμορφώνεται την τελευταία τριετία στο 3%, έναντι 4,5% για την προηγούμενη πεντηκονταετία, ενώ η ανεργία ξεπερνά το 11% και τα νοικοκυριά δαπανούν ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για την αποπληρωμή δανείων.
Ο Davutoğlu που υποσχόταν να μεταρρυθμίσει τις εργασιακές σχέσεις, το ασφαλιστικό σύστημα και την αγορά κεφαλαίων βρίσκεται εκτός παιδιάς – ενώ και ο αρμόδιος για την οικονομική πολιτική αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Mehmet Şimşek, που εξέπεμπε καθησυχαστικά προς τους επενδυτές μηνύματα, είναι αμφίβολο αν θα συμμετέχει στο υπουργικό συμβούλιο το οποίο θα προκύψει μετά τις 22 Μαϊου. Η χάραξη οικονομικής στρατηγικής φαίνεται να περνά αποκλειστικά στα χέρια μιας στενής ομάδας συμβούλων του προέδρου Erdoğan, για τον οποίο η κύρια προτεραιότητα η τόνωση των ρυθμών ανάπτυξης μέσω της εξασφάλισης χαμηλών επιτοκίων – μολονότι τα πραγματικά επιτόκια, με τον πληθωρισμό στο 6,57% τον Απρίλιο, δεν ξεπερνούν το 2%.
Η αχίλλειος πτέρνα αυτής της πολιτικής είναι εμφανής: κάθε άνοδος των ρυθμών ανάπτυξης, χωρίς αντιμετώπιση των διαρθρωτικών προβλημάτων, απλώς οδηγεί σε νέο άνοιγμα το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, ενώ επιχειρήσεις και νοικοκυριά μπορούν σε οποιοδήποτε εξωτερικό σοκ (λ.χ. νέα αύξηση των αμερικανικών επιτοκίων) να πέσουν θύματα της μόχλευσής τους. Η Özlem Özüner, επικεφαλής της ασφαλιστικής Euler Hermes Turkey, δήλωσε προς το πρακτορείο Reuters ότι αναμένει χρεωκοπία 14.800 επιχειρήσεων το 2016 (ετήσια αύξηση κατά 8%), επικαλούμενη κυρίως τις χαμηλές τιμές εμπορευμάτων.
Αλλά για το επιτελείο Erdoğan οι προτεραιότητες είναι άλλες: μετατροπή του πολιτεύματος σε προεδρικό (ενδεχομένως και με νέες βουλευτικές εκλογές για την εξασφάλιση υπερπλειοψηφίας, αφού ολοκληρωθούν οι διαδικασίες άρσης της ασυλίας των βουλευτών του φιλοκουρδικού κόμματος HDP). Και στο βάθος προβάλλουν οι δημοτικές, βουλευτικές και προεδρικές εκλογές του 2019.
Σε αυτό το τοπίο, η Τουρκία καλείται να αντιμετωπίσει και το κόστος φιλοξενίας των Σύρων προσφύγων, το οποίο βαίνει αυξανόμενο. Μέχρι τον Ιούλιο 2015 είχαν δαπανηθεί συνολικά 6 δισ. δολάρια για τις ανάγκες στέγασης, σίτισης και εκπαίδευσης των προσφύγων. Το Οκτώβριο του ίδιου έτους το ποσό είχε φθάσει κατά τον Tayyip Erdoğan στα 7,5 δισ. δολάρια. Έκτοτε το κόστος παραμένει, σύμφωνα με την τουρκική υπηρεσία αντιμετώπισης εκτάκτων καταστάσεων (AFAD), περί τα 500 εκατ. δολάρια μηνιαίως – ήτοι οδεύει προς τα 6 δισ. ετησίως, έναντι 1,8 δισ. την πρώτη πενταετία της συριακής κρίσης.
Η εκτίναξη του κόστους αποδίδεται στην αύξηση του αριθμού των Σύρων της Τουρκίας στα 2,75 εκατομμύρια (αν και ο αριθμός αυτός δεν συνυπολογίζει παραδόξως τις περίπου 800.000 ανθρώπων που πέρασαν σε ευρωπαϊκό έδαφος από το περασμένο καλοκαίρι). Ενδέχεται, ωστόσο (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα πρέπει να υποτιμηθούν οι πραγματικές ανάγκες) οι υπολογισμοί να έχουν χαρακτήρα διαπραγματευτικό απέναντι στην Ε.Ε. Σε κάθε περίπτωση, η συντριπτική πλειονότητα των Σύρων προσφύγων δεν ζει σε καταυλισμούς, αλλά στα τουρκικά αστικά κέντρα, όπου συγκροτεί ένα νέο προλεταριάτο της άτυπης εργασίας.
Προσπαθώντας να χαλιναγωγήσουν την ήδη διαδεδομένη άτυπη απασχόληση, οι τουρκικές αρχές επιτρέπουν από τον περασμένο Ιανουάριο, με την ενθάρρυνση και της Ε.Ε., την πρόσληψη Σύρων που έχουν συμπληρώσει εξάμηνο παραμονής στη χώρα, σε ποσοστό 10% του συνολικού προσωπικού κάθε επιχείρησης, με τον κατώτατο μισθό.
Η άλλη όψη είναι των τμήμα των Σύρων προσφύγων που διέθεταν τις αποταμιεύσεις για να κάνουν στη γείτονα μία νέα αρχή. Δημοσίευμα των Financial Times αναφέρεται στους Σύρους επιχειρηματίες που "δίνουν ώθηση στην τουρκική οικονομία”, επισημαίνοντας ότι από το 2011 έχουν ιδρυθεί 4.000 νέες επιχειρήσεις από πρόσφυγες με ή χωρίς Τούρκους συνεταίρους.
Ο οίκος αξιολόγησης Standard & Poor's υπολογίζει τη δυνάμει συμβολή των Σύρων στην ανάπτυξη του τουρκικού ΑΕΠ σε 0,2-0,3% ετησίως. Ολοένα και περισσότεροι αναλυτές, πάντως, αναδεικνύουν το στοχείο της "ευκαιρίας” και όχι της "επιβάρυνσης” από την παρουσία των προσφύγων στην γείτονα. (Προφανώς ο λόγος γίνεται περί της εμφανούς οικονομίας - αν και η εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών των παραλίων στη διακίνηση ανθρώπων υπήρξε, τουλάχιστον μέχρι τη σύναψη της ευρωτουρκικής συμφωνίας, ένας καλός τρόπος για να αναπληρωθεί η απώλεια ρωσικού τουριστικού συναλλάγματος...)
Πολλά, ανάμεσά τους και ο ρυθμός μετακίνησης προσφύγων προς την Ευρώπη, θα κριθούν από το πώς η Τουρκία θα ενσωματώσει τους νέους αυτούς πληθυσμούς, που δεν αντιλαμβάνονται πλέον απαραιτήτως την διαμονή τους εκτός Συρίας ως προσωρινή. Υπάρχει, όμως, ένα στοιχείο ενσωμάτωσης το οποίο κατεξοχήν ενδιαφέρει το κυβερνών κόμμα της Τουρκίας: η απόδοση υπηκοότητας και εκλογικών δικαιωμάτων σε όσους έχουν συμπληρώσει πενταετία παραμονής στην χώρα. Η πενταετία από την έναρξη της συριακής κρίσης έχει πλέον συμπληρωθεί και το 2019 1,9 εκατ. Σύροι θα πληρούν τις προϋποθέσεις να εκδηλώσουν την "ευγνωμοσύνη” τους προς τους κυβερνώντες, δίνοντας παράλληλα μια δημογραφική ένεση στο μη κουρδικό στοιχείο του εκλογικού σώματος...
