Συνεχης ενημερωση

    Παρασκευή, 13-Σεπ-2019 00:02

    Ας είμαστε αισιόδοξοι...

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Κώστα Στούπα 

    Για να καταλάβουμε τις κοινωνικές συμπεριφορές αλλά και τις πολιτικές εξελίξεις θα πρέπει να αντιλαμβανόμαστε καλά τις οικονομικές διεργασίες. Για όλα αυτά όμως δεν μπορούμε να έχουμε μια καλή εικόνα αν δεν γνωρίζουμε τα βασικά κίνητρα των ανθρώπων είτε αυτά είναι βιολογικά είτε πολιτισμικά...

    Μια ιδιαίτερα περιεκτική περιγραφή δίνει ο Steven Pinker στο βιβλίο του "The Better Angels of Our Nature: A History of Violence and Humanity”:

    "Οι άνθρωποι πολεμούν για κυριαρχία και την ανάγκη να ανήκουν κάπου. Το κάνουν αυτό, γιατί με βάση τους όρους εξέλιξης, αυτοί είναι οι ασφαλέστεροι τρόποι προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωση και την αναπαραγωγή τους. 

    Καταστάσεις οι οποίες υποδηλώνουν μια θέση στην ιεραρχία βοηθούν τους ανθρώπους να εξασφαλίσουν σεξουαλικό ταίρι υψηλότερης ποιότητας, καλύτερους οικονομικούς  πόρους και έλεγχο των άλλων. 

    Για αυτά πολεμάμε. Οι άνθρωποι θέλουν να ανήκουν κάπου, προκειμένου να προστατευτούν από την βία των άλλων. Οι άνθρωποι χτίζουν μεγαλύτερες κοινωνικές ομάδες, γιατί αυτές είναι γενικά ασφαλέστερες και λιγότερο επιρρεπείς στην εσωτερική επιθετικότητα…" 

    Υπό αυτή την οπτική γωνία γίνεται αντιληπτό γιατί κάποιοι έχουν ανάγκη να στολίζονται, να πλουτίζουν, να επιδεικνύουν ακριβά αυτοκίνητα, να εξοπλίζονται, να σπουδάζουν ή να γράφουν ποίηση κλπ. Για τους ίδιους ή παρόμοιους λόγους που τα φυτά ανθίζουν ή ευωδιάζουν και τα εξημερωμένα αρπακτικά όπως οι κατοικίδιοι σκύλοι να οριοθετούν την επικράτεια με τα ούρα τους… 

    Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τα σόγια, τις κοινωνικές τάξεις, τις τοπικές κοινότητες, τις εθνικές κοινότητες, τις θρησκευτικές κοινότητες κλπ.

    Οι άνθρωποι προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωση ανακάλυψαν το κυνήγι, τη γεωργία, τις θρησκείες, τα έθνη, τον πλούτο, τη δημοκρατία κλπ και όλο πιο πολύπλοκους τρόπους να συνυπάρχουν, να συναλλάσσονται μεταξύ τους και να αποθηκεύουν το περίσσευμα του σήμερα για το πιθανό έλλειμμα του αύριο...

    Ένας βασικός κανόνας σ’ αυτήν την πορεία εξασφάλισης των αναγκαίων πόρων για τις όσο δυνατόν καλύτερες συνθήκες αναπαραγωγής, είναι η σχέση μεταξύ ρίσκου και απόδοσης.

    Η εξασφάλιση ενός λαγού π.χ. εμπεριείχε πάντα λιγότερους κινδύνους από το κυνήγι μιας αρκούδας ή ενός ελέφαντα. Αλλά οι θερμίδες που εξασφάλιζε ένας λαγός επαρκούσαν για τις ανάγκες 1-2 ημερών ενώ με τον ελέφαντα μια κοινότητα περνούσε ένα μήνα…

    Ο κυνηγός ή η ομάδα κυνηγών που κατάφερνε να  θηρεύει ελέφαντες με τις λιγότερες δυνατές απώλειες, λογικά θα ήταν αυτή που θα εξασφάλιζε τις καλύτερες συνθήκες επιβίωσης και αναπαραγωγής.

    Αν αντιστρεφόταν η σχέση ρίσκου απόδοσης του κυνηγιού μεταξύ λαγού και ελέφαντα, ο κόσμος δεν θα ήταν όπως τον ξέρουμε σήμερα. Αρχικά θα πολλαπλασιάζονταν οι λιγότερο ταλαντούχοι κυνηγοί και μόλις εξαντλούνταν οι λαγοί, γιατί κανένας φυσικός πόρος δεν είναι απεριόριστος, το είδος θα εξαφανιζόταν γιατί δεν θα γνώριζε να θηρεύει ελέφαντες ή γιατί η ανεξέλεγκτη αύξηση του πληθυσμού των ελεφάντων θα εξαφάνιζε τη χλωρίδα για την τροφή των λαγών...

    Ο σύγχρονος κόσμος μοιάζει μια περίπλοκη αντιγραφή του πρωτόγονου. Γι’ αυτό όταν ακούτε για επιτόκια, χρέος και παράγωγα "γυμνής" αντιστάθμισης κινδύνου, μην πανικοβάλλεστε. Για μηχανισμούς όπως οι θηλιές που παγιδεύουν λαγούς και τα τόξα και ακόντια που θηρεύουν ελέφαντες πρόκειται. 

    Όπως ακριβώς το κυνήγι του λαγού εμπεριέχει μικρότερους κινδύνους αλλά και μικρότερες ανταμοιβές έτσι και στο σύγχρονο περίπλοκο κόσμο μια απλή τραπεζική κατάθεση, εμπεριέχει μικρότερο ρίσκο αλλά και μικρότερη ανταμοιβή από ένα βραχυπρόθεσμο κρατικό ομόλογο.

    Ένα βραχυπρόθεσμο κρατικό ομόλογο πρέπει να εμπεριέχει μικρότερο ρίσκο και άρα μικρότερη ανταμοιβή από ένα μακροπρόθεσμο ομόλογο. Τούτο συμβαίνει γιατί είναι πιο εύκολο να προβλέψουμε αν ο δανειζόμενος σε 6 μήνες θα είναι σε θέση να μας επιστρέψει το δάνειο απ’ ό,τι να προβλέψουν αν θα είναι σε θέση να πληρώσει  σε 6 ή 60 χρόνια. Έτσι υψηλότερο ρίσκο απαιτεί και υψηλότερη ανταμοιβή.

    Κατά συνέπεια και οι μετοχές πρέπει να δίνουν μεγαλύτερες αποδόσεις γιατί παρουσιάζουν μεγαλύτερους κινδύνους και διακυμάνσεις από τα παραπάνω. 

    Όταν λοιπόν συμβαίνει τα βραχυπρόθεσμα ομόλογα να δίνουν μεγαλύτερες αποδόσεις από τα μακροπρόθεσμα (αρνητική καμπύλη απόδοσης) κάτι πάει στραβά... όπως κάτι θα πήγαινε στραβά αν ο λαγός περιείχε περισσότερες θερμίδες από μια αρκούδα ή έναν ελέφαντα.

    Και όταν σε ένα οικοσύστημα κάτι πάει στραβά είναι θέμα χρόνου το οικοσύστημα να καταρρεύσει και να ανασυσταθεί από την αρχή με τις φυσιολογικότερες  ροές ενέργειας σε σχέση με το ρίσκο και τις ανταμοιβές. 

    Υποθέστε επίσης  πως  έχουμε ένα οικοσύστημα όπου ο αριθμός των λαγών (ή ελεφάντων ή αλεπούδων) έχει αυξηθεί υπερβολικά, η χλωρίδα με την οποία τρέφονται θα μειωθεί δραστικά. Αν οι λαγοί διέθεταν Τραπεζικό σύστημα και Κεντρική Τράπεζα θα είχαν βρει τρόπο να καταναλώνουν σήμερα και τη μελλοντική παραγωγή του οικοσυστήματος. Τούτο όμως θα μπορούσε μόνο να μεταθέσει την κατάρρευση του οικοσυστήματος αλλά και να πολλαπλασιάσει την καταστροφική της ισχύ...

    Αυτά σαν μια εισαγωγική γενική επισκόπηση...

    Τα "καλύτερα" έπονται...

    Πότε θα λάβει χώρα το επόμενο διεθνές  κραχ  στις αγορές είναι απίθανο να το προσδιορίσει κάποιος με ακρίβεια. Αυτό που θα μπορούσε να προβλέψει όμως με σχετική ακρίβεια είναι πως θα είναι το ισχυρότερο όσων έχουν ζήσει οι γενιές που βρίσκονται εν ζωή...

    Η ακρίβεια αυτής της τελευταίας εκτίμησης προκύπτει από την ποσότητα του  "εκρηκτικού" υλικού που έχει συσσωρευτεί στα θεμέλια της παγκόσμιας οικονομίας. 

    Τούτο "εκρηκτικό υλικό" το συνιστούν:

    α) Το χρέος...

    Το παγκόσμιο χρέος πλησιάζει πλέον τα 250 τρισ. δολάρια όταν το παγκόσμιο ΑΕΠ είναι περί τα 85 τρισ. δολ. 

    pin

    Σύμφωνα με μια πρόσφατη ανάλυση της Bank of America Merrill Lynch, όπου εκτιμούσαν πως το χάος στις αγορές θα έρθει το 2020 και όχι το 2019, το παγκόσμιο χρέος από 105 τρισ. δολάρια το 2008 έφθασε σε 247 τρισ. δολάρια το 2019. 

    Κατά την ίδια χρονική περίοδο το παγκόσμιο ΑΕΠ έχει ανέβει από τα 63,6 τρισ. δολ. στα 85,8 τρισ. δολ. Η μεταβολή μεταξύ των δυο μεγεθών είναι 135,2% και 34,9%.

    Με απλά λόγια κάθε δολάριο νέου χρέους παρήγαγε 0,25 δολάρια εισοδήματος. Η απόδοση αυτή είναι φθίνουσα μετά τη δεκαετία του ’80 με τη μεγαλύτερη επιτάχυνση την τελευταία δεκαετία. Μεταξύ 1950 και 1980 το χρέος αυξανόταν με μικρότερο ρυθμό από ότι το ΑΕΠ.

    Όπως ένα αγρότης δεν μπορεί να ελπίζει πολλά όταν σπέρνει 1 κιλό καλαμπόκι για να θερίσει 250 γραμμάρια έτσι και αυτή η κατάσταση είναι προβληματική.

    Όταν στο οικοσύστημα η πανίδα αυξάνεται ταχύτερα από τη χλωρίδα, η κατάρρευση του οικοσυστήματος και η μείωση του πληθυσμού είναι θέμα χρόνου.

    β) Η καμπύλη των αποδόσεων είναι αρνητική

    Συνήθως όταν η καμπύλη των μακροπρόθεσμων έναντι των  βραχυπρόθεσμων αποδόσεων είναι αρνητική, σημαίνει πως σύντομα ακολουθεί μια πτώση στις αγορές και ύφεση στην οικονομία. 

    Αυτό όμως σε συνδυασμό με μια "φούσκα" χρέους και "φούσκα" στις αποτιμήσεις των χρηματιστηρίων μπορεί να δημιουργήσει ένα εκρηκτικό μείγμα με πολιτικές, γεωπολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις...

    γ) Η παγίδα του Θουκυδίδη...

    Όταν υπάρχει μια υπερδύναμη που είναι κυρίαρχη για χρόνια αυτή έχει τον πρώτο λόγο στην κατανομή των φυσικών πόρων μιας περιοχής ή του πλανήτη. Όταν αναδύεται μια ανταγωνιστική δύναμη, οι επιλογές είναι δύο: Είτε να την αφήσει και να μοιραστεί τους "πόρους" του πλανήτη αύριο, είτε να την εξοντώσει πριν γίνει αρκετά ισχυρή και το επιχειρήσει αυτή. Η διαπάλη αυτή για τους πόρους συνήθως ενδύεται ιδεολογικούς ή θρησκευτικούς μανδύες. 

    Το γ) σε συνδυασμό με το β) και το α) κάνουν το μείγμα των εξελίξεων ακόμη πιο εκρηκτικό...


    δ) Η "φούσκα" των αγορών...

    Αρκετοί πιστεύουν πως οι χρηματιστηριακές αγορές δεν πληρούν τις προϋποθέσεις "φούσκας". Σαν βασικό επιχείρημα φέρνουν τα υψηλά κέρδη των επιχειρήσεων. 

    Πράγματι τα κέρδη ανά μετοχή του S&P 500 που είναι ο δείκτης με τις μεγαλύτερες εταιρείες του κόσμου είναι στα 134 δολ. με τον δείκτη σήμερα κοντά στις 3.000 μονάδες.

    pin

    Στην κορυφή του 2008 και του 2000 τα κέρδη ήταν 85 και 55 δολ. αντίστοιχα με τον δείκτη στις 1550-1.600 περίπου.

    Το ερώτημα είναι πόσο είναι το μερίδιο των κερδών που αντιστοιχεί στην "φούσκα" της αύξησης του χρέους μεταξύ 2000, 2008 και 2019 χωρίς αντίστοιχη βελτίωση της οικονομικής δραστηριότητας (του ΑΕΠ). Πόσο αντιστοιχεί δηλ. στη "φούσκα" της κατανάλωσης.

    Χρέος σημαίνει πως καταναλώνουμε σήμερα αυτά που θα κερδίσουμε αύριο. Άρα, η "φούσκα" χρέους συνεπάγεται "φούσκα" κατανάλωσης και αυτή "φούσκα" στα κέρδη...

    ε) Χάσμα Πλούτου...

    Τα μηδενικά επιτόκια σε συνδυασμό με την "φούσκα" στις τιμές των μετοχών και των ακινήτων έχουν αυξήσει το χάσμα μεταξύ αυτών που διαθέτουν ακίνητα και μετοχές και των συνήθως νεότερων που ζουν από την εργασία τους. 

    Αυτό δημιουργεί κλίμα δυσαρέσκειας και πολιτική και κοινωνική πόλωση. Αποτέλεσμα είναι η ανάδειξη λαϊκιστών στην εξουσία και η ενίσχυση των πολιτικών άκρων. Τούτο αυξάνει τον κίνδυνο μιας παγκόσμιας γεωπολιτικής αναμέτρησης από την οποία όλοι θα ζημιωθούν...

    Οι κοινωνίες του μέτρου αναδεικνύουν στην εξουσία ανθρώπους του μέτρου οι οποίοι όταν λαμβάνουν αποφάσεις ζυγίζουν προσεκτικά τα κόστη και τα οφέλη. Οι κοινωνίες των άκρων αναδεικνύουν ανθρώπους των άκρων οι οποίοι άγονται και φέρονται από ψευδαισθήσεις και τις μη πραγματοποιήσιμες υποσχέσεις που έχουν δώσει.

    Τελευταία η ανάδειξη ανόητων και ακραίων  στην εξουσία έχει γίνει μόδα...

    ζ) Μετανάστευση...

    Η δημογραφική γήρανση της Δύσης σε συνδυασμό με τη δημογραφική έκρηξη των υπανάπτυκτων περιοχών δημιουργούν για τις επόμενες δεκαετίες  ένα κύμα μεταναστευτικών ροών  εκατοντάδων εκατ. ανθρώπων προς τις ανεπτυγμένες χώρες. 

    Τούτο απειλεί τις ανεπτυγμένες χώρες με εισβολή βαρβάρων ανάλογη με αυτή που οδήγησε τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία στην πτώση και την ανθρωπότητα το μεσαίωνα.  

    η) Τεχνολογία

    Οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν φτάσει σε ένα σημείο με δραματικές συνέπειες στην απασχόληση. Ο ανθρώπινος πολιτισμός μέχρι σήμερα στηριζόταν στην "εκμετάλλευση" του ανθρώπου από άνθρωπο με ή χωρίς αμοιβαίο όφελος.  

    Τώρα φαίνεται πως οι "εκμεταλλευτές" όλο και πιο συχνά δεν χρειάζονται τους "εκμεταλλευόμενους" και αυτό φέρνει τους δεύτερους σε πολύ χειρότερη θέση στην εξέλιξη της ιστορίας, του είδους και της ζωής...

    Το επόμενο κραχ...

    Κάθε μια δεκαετία περίπου τα τελευταία χρόνια έχουμε ένα κραχ στις αγορές όπου ο πρόεδρος των ΗΠΑ μαζεύει τους G8 ή G20 και συντονισμένα λαμβάνουν κάποια μέτρα και έτσι οι επιπτώσεις περιορίζονται σε μια πρόσκαιρη πτώση των αγορών μεταξύ 50-70%, στην ύφεση και την αύξηση της ανεργίας για μερικούς μήνες, τη χρεοκοπία κάποιων επιχειρήσεων και περιφερειακών χωρών κλπ.

    Σε δυο τρία χρόνια τα πάντα επανέρχονταν σε ισορροπία και αποκτούσαν νέα ισχυρότερη δυναμική.

    Η συγκυρία των παραπάνω στοιχείων α, β, γ, δ και ε (τα ζ και η ίσως αφορούν περισσότερο την 20ετία 2020-2040) συγκλίνουν πως η επόμενη φορά δεν θα μοιάζει με αυτό που συμβαίνει μια φορά κάθε 10 χρόνια αλλά με αυτό που συμβαίνει μια φορά κάθε 100 χρόνια, τουλάχιστον.

    Τούτο αναμένεται να αλλάξει τα δεδομένα και τις συνήθειες των τελευταίων δεκαετιών...

    Το καλό σενάριο είναι δανείζοντες και δανειζόμενοι να βρουν ένα τρόπο να διευθετήσουν τις διαφορές τους γιατί αν δεν τον  βρουν, αμφότεροι θα χάσουν περισσότερα. Επίσης το καλό σενάριο είναι ΗΠΑ και Κίνα να λύσουν τις διαφορές μέσω του ΟΗΕ και του ΠΟΕ... ή να ορίσουν ειρηνικά τις ζώνες επιρροής της κάθε πλευράς στον πλανήτη.

    Και το ένα και το άλλο όμως σπάνια έχει συμβεί στο παρελθόν όταν είχαν δημιουργηθεί ανάλογες συνθήκες. Τα σπάνια δεν σημαίνει ποτέ.

    Ας είμαστε αισιόδοξοι λοιπόν...

    kostas.stoupas@capital.gr 

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων