Του Άγη Βερούτη

Η διεθνής ειδησεογραφία των τελευταίων ημερών δεν περιγράφει απλώς μια ακόμη κρίση, στο ήδη φορτισμένο γεωπολιτικό περιβάλλον της Μέσης Ανατολής και της Λατινικής Αμερικής. 

Περιγράφει μια ξεκάθαρη αλλαγή φάσης. Μια μετάβαση σε έναν καινούργιο κόσμο όπου η ισχύς ασκείται ξανά χωρίς προσχήματα, χωρίς ρητορικά πέπλα και χωρίς την ψευδαίσθηση ότι οι συγκρούσεις μπορούν να ελεγχθούν μόνο με αποκηρύξεις και διακοινώσεις. Το διεθνές σύστημα φυσικά δεν έγινε ξαφνικά πιο σκληρό. Έγινε απλά πιο ειλικρινές.

Οι ευθείες απειλές για ένοπλη παρέμβαση, του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ προς την κυβέρνηση των Μουλάδων του Ιράν, οι δημόσιες τοποθετήσεις από την Τεχεράνη που φτάνουν μέχρι και σε προσωπική στοχοποίηση του ίδιου του Αμερικανού προέδρου, οι εκκενώσεις στρατιωτικών εγκαταστάσεων στη Μέση Ανατολή και οι άμεσες, σχεδόν νευρικές αντιδράσεις των αγορών ενέργειας και ναυτιλιακών ασφαλίσεων συνθέτουν ένα ενιαίο σήμα. Αυτά δεν είναι αποσπασματικά επεισόδια. Είναι οι εκδηλώσεις ενός νέου διεθνούς περιβάλλοντος που λειτουργεί πλέον με όρους κόστους, ρίσκου και επιβολής.

Η Ουάσιγκτον υπό τον Τραμπ αντιμετωπίζει το Ιράν ως ενεργό παράγοντα αποσταθεροποίησης της Μέσης Ανατολής. Η αμερικανική στάση χαρακτηρίζεται από σαφήνεια και αποφασιστικότητα. Οι κόκκινες γραμμές επανέρχονται στο προσκήνιο και συνοδεύονται από πραγματική ισχύ. Το μήνυμα αυτό δεν αφορά βεβαίως μόνο την ιρανική ηγεσία. Αφορά και τους συμμάχους που αναζητούν σταθερό σημείο αναφοράς, αλλά και τους ανταγωνιστές που αξιολογούν αν οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να λειτουργούν ως πυλώνας διεθνούς ασφάλειας ή συνεχίζουν στην εσωστρέφεια.

Το Ιράν απαντά με γνώριμο τρόπο. Με ρητορική κλιμάκωση, με συμβολικές απειλές και με εργαλεία ασύμμετρης πίεσης. Η ηγεσία της Τεχεράνης γνωρίζει λογικά ότι δεν διαθέτει τη στρατιωτική ισχύ για μια ανοιχτή αναμέτρηση με τις ΗΠΑ. Διαθέτει όμως την μοναδική ικανότητα να δημιουργεί παγκόσμια αβεβαιότητα. Και η αβεβαιότητα αποτελεί εργαλείο της πολιτικής του. Κάθε ένταση στο Ιράν αυξάνει το γεωπολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου. Κάθε του αναφορά στο Στενό του Ορμούζ επηρεάζει τις διεθνείς τιμές ενέργειας. Κάθε επεισόδιο μεταφέρει κόστος σε άλλους και προσδίδει διαπραγματευτική αξία στο ίδιο το καθεστώς των Μουλάδων. Το ιρανικό μοντέλο επιβίωσης βασίζεται στη διαχείριση του φόβου και της αβεβαιότητας που προκαλεί.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι κινήσεις που καταγράφονται στη Μέση Ανατολή: αναδιάταξη ναυτικών δυνάμεων, μετακινήσεις προσωπικού, αυξημένα επίπεδα επιφυλακής. 

Οι στρατιωτικοί σχεδιασμοί αντιλαμβάνονται ως δεδομένο ότι το περιβάλλον είναι ρευστό και ότι οι εξελίξεις μπορούν να επιταχυνθούν απότομα από το 0 στο 100. Οι αποφάσεις αυτές δεν βασίζονται σε κάποια θολή ελπίδα σταθερότητας, αλλά στη διαχείριση των πιθανοτήτων μιας κλιμάκωσης.

Εδώ στα δικά μας, το ελληνικό ενδιαφέρον γίνεται άμεσο και ουσιαστικό. Η Μέση Ανατολή δεν αποτελεί για την Ελλάδα ένα μακρινό γεωπολιτικό σκηνικό. Αποτελεί κρίσιμο παράγοντα της ενεργειακής μας ασφάλειας, της ναυτιλιακής μας δραστηριότητας και της συνολικής οικονομικής μας ισορροπίας. Κάθε σοβαρή ένταση στον Περσικό Κόλπο μεταφέρεται στο κόστος καυσίμων, στα ασφάλιστρα μεταφοράς, στις πιέσεις του εμπορικού ισοζυγίου και στη συμπεριφορά των αγορών. Οι επιπτώσεις αυτές είναι άμεσες και αποτυπώνονται στην καθημερινή λειτουργία της οικονομίας.

Η Ανατολική Μεσόγειος, την οποία η Ελλάδα επιχειρεί τα τελευταία χρόνια να εδραιώσει ως σταθερό ενεργειακό και γεωπολιτικό κόμβο, αποκτά αυξημένη στρατηγική σημασία όσο εντείνεται η αστάθεια σε άλλες πέριξ αυτής περιοχές. Τα ενεργειακά έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη ή σχεδιασμό, όπως οι τερματικοί σταθμοί LNG, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις με την Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική και η αναβάθμιση των δικτύων μεταφοράς, δεν είναι απλώς αναπτυξιακές επιλογές. Είναι εργαλεία γεωπολιτικής ανθεκτικότητας. Διαμορφώνουν ρόλο, αυξάνουν τη σημασία και την αξία της χώρας για τους συμμάχους και εταίρους μας, και δημιουργούν πραγματικό αποτύπωμα ήρεμης αλλά όχι ήπιας ισχύος.

Το ίδιο ισχύει και για τα αμυντικά προγράμματα της Ελλάδας. Οι επενδύσεις στις Ένοπλες Δυνάμεις, η αναβάθμιση των μέσων, του πολεμικού στόλου και της πολεμικής αεροπορίας μας καθώς και η εμβάθυνση των στρατηγικών συνεργασιών με τους συμμάχους μας δεν αποτελούν πολυτέλεια. Αποτελούν την αναγκαία προσαρμογή σε ένα νέο περιβάλλον όπου η αποτροπή επανέρχεται ως βασική συνιστώσα σταθερότητας. Η αμυντική αξιοπιστία συνδέεται φυσικά άμεσα και με την πολιτική και οικονομική αξιοπιστία μιας χώρας.

Η Ελλάδα, ως μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν μπορεί να περιορίζεται στον ρόλο του παθητικού παρατηρητή. Χρειάζεται νηφάλια ανάγνωση του διεθνούς περιβάλλοντος και συνεχή προσαρμογή της στρατηγικής της. Το διεθνές σύστημα εισέρχεται σε περίοδο αυξημένης έντασης, όπου οι ισορροπίες μεταβάλλονται γρήγορα και οι βεβαιότητες συρρικνώνονται. Αυτή η πραγματικότητα επηρεάζει την άμυνα, την ενέργεια, τις επενδύσεις και τελικά το επίπεδο ευημερίας.

Οι αγορές έχουν ήδη ενσωματώσει αυτή τη συνθήκη. Κάθε δήλωση από την Ουάσιγκτον και κάθε αντίδραση από την Τεχεράνη αποτυπώνεται σχεδόν άμεσα στις τιμές του πετρελαίου και στα ασφάλιστρα κινδύνου της ναυτιλίας. Η πρόσκαιρη εκτόνωση δεν αποτελεί επίλυση των θεμάτων. Αντανακλά απλώς μια εύθραυστη ισορροπία που βασίζεται πλέον στην αυτοσυγκράτηση των παικτών και όχι στην αντιμετώπιση των αιτίων της έντασης.

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν αφορά ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Αφορά το αν το διεθνές σύστημα έχει εισέλθει σε μια παρατεταμένη φάση διαρκούς αστάθειας, όπου οι κρίσεις θα είναι συχνές, απρόβλεπτες και οικονομικά επώδυνες. Τα δεδομένα δείχνουν ότι αυτή η φάση ήδη ξεκίνησε.

Σε αυτό το περιβάλλον, ενισχύονται τα κράτη που προσαρμόζονται έγκαιρα και επενδύουν στη γεωπολιτική τους χρησιμότητα, στην ενεργειακή τους ανθεκτικότητα και στη στρατηγική τους σαφήνεια. Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα τα χαρακτηριστικά για να ανήκει σε αυτή την κατηγορία. 

Το ερώτημα είναι αν θα διαβάσει σωστά τη συγκυρία και θα κινηθεί με αυτοπεποίθηση, ή αν θα συνεχίσει να σχεδιάζει με παραδοχές μιας εποχής που έχει ήδη τελειώσει ανεπίστρεπτα.

agissilaos@gmail.com