Της Βίκυς Δ. Κεφαλά*

Η εξαγγελία της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula von der Leyen, στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός για τη δημιουργία ενός ενιαίου ευρωπαϊκού εταιρικού καθεστώτος – του λεγόμενου EU-Inc ή "28ου καθεστώτος" – πέρασε σχετικά χαμηλά στα πρωτοσέλιδα. Κι όμως, πρόκειται πιθανότατα για μία από τις πιο κρίσιμες θεσμικές παρεμβάσεις των τελευταίων δεκαετιών για τη δομή και τη διεθνή θέση της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Το EU-Inc δεν υπόσχεται νέες επιδοτήσεις ούτε ακόμη ένα χρηματοδοτικό πρόγραμμα. Υπόσχεται κάτι πιο δύσκολο και ταυτόχρονα πιο ουσιαστικό: να αλλάξει τους θεσμικούς όρους μέσα στους οποίους ιδρύονται, χρηματοδοτούνται και παραμένουν στην Ευρώπη οι επιχειρήσεις.

Σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ενιαία αγορά, κοινό νόμισμα, κοινή νομισματική πολιτική και μια ολόκληρη αρχιτεκτονική ευρωπαϊκών επενδυτικών εργαλείων – από το InvestEU και το EIC Fund μέχρι την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Αυτό που δεν διαθέτει είναι μια ενιαία εταιρική νομική υπόσταση. Κάθε επιχείρηση παραμένει, τελικά, "εθνική", ακόμη κι αν δραστηριοποιείται σε όλη την ήπειρο. Η αντίφαση είναι προφανής: έχουμε ευρωπαϊκή στρατηγική χρηματοδότησης, αλλά εθνική εταιρική ταυτότητα.

Στην πράξη, όποιος επιχειρεί να αναπτύξει μια εταιρεία σε περισσότερες από μία χώρες της ΕΕ έρχεται αντιμέτωπος με 27 διαφορετικά εταιρικά δίκαια, διαφορετικά μητρώα, διαφορετικές διαδικασίες, διαφορετικά κόστη και διαφορετικές νομικές ερμηνείες. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς γραφειοκρατικό κόστος. Είναι νομική αβεβαιότητα, επενδυτική επιφυλακτικότητα και καθυστερήσεις στην κλιμάκωση. Όπως επισημαίνεται σε πρόσφατη θεσμική έκθεση του γαλλικού Υπουργείου Οικονομικών, το 69% των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων θεωρεί τη νομική πολυπλοκότητα το βασικότερο εμπόδιο για ουσιαστική δραστηριοποίηση στην ενιαία αγορά.

Αυτός είναι και ένας από τους βασικούς λόγους που πολλές από τις πιο επιτυχημένες ευρωπαϊκές εταιρείες, μόλις φτάσουν σε κρίσιμο στάδιο ανάπτυξης, μεταφέρουν την έδρα τους στις Ηνωμένες Πολιτείες ή επιλέγουν αγγλοσαξονικά νομικά σχήματα. Όχι επειδή πληρώνουν λιγότερους φόρους, αλλά επειδή αποκτούν σαφές εταιρικό πλαίσιο, απλούστερη πρόσβαση σε κεφάλαια και προβλέψιμο νομικό περιβάλλον.

Με άλλα λόγια, η Ευρώπη συχνά χρηματοδοτεί την καινοτομία, αλλά δυσκολεύεται να κρατήσει τις καινοτόμες επιχειρήσεις όταν αυτές αποκτούν κλίμακα.

Το EU-Inc έρχεται να καλύψει ακριβώς αυτό το θεσμικό κενό. Στόχος είναι η δημιουργία μιας ενιαίας ευρωπαϊκής εταιρικής μορφής, η οποία θα μπορεί να συσταθεί ψηφιακά, να αναγνωρίζεται αυτομάτως σε όλα τα κράτη-μέλη και να λειτουργεί με κοινά βασικά πρότυπα εταιρικής διακυβέρνησης, επενδυτικών συμβάσεων και δικαιωμάτων μετόχων.

Δεν πρόκειται για εργαλείο αποκλειστικά για startups. Αν υλοποιηθεί σωστά, μπορεί να αποτελέσει τη νομική υποδομή των ευρωπαϊκών κεφαλαιαγορών. Για πρώτη φορά, τα ευρωπαϊκά funds, οι θεσμικοί επενδυτές και οι τράπεζες θα μπορούν να επενδύουν σε εταιρείες που είναι πραγματικά ευρωπαϊκές όχι μόνο στη στρατηγική τους, αλλά και στη νομική τους ταυτότητα. Η ίδια έκθεση τονίζει ότι ακόμη και οι υφιστάμενες ευρωπαϊκές νομικές μορφές, όπως η Societas Europaea, λειτουργούν "ως ένα λουκάνικο με 27 διαφορετικές γεμίσεις": ευρωπαϊκές στο όνομα, αλλά εθνικές στην πράξη.

Σήμερα, οι ευρωπαϊκοί χρηματοδοτικοί μηχανισμοί καλούνται να στηρίξουν διασυνοριακά έργα, αλλά τελικά επενδύουν σε εθνικές εταιρικές μορφές με διαφορετικά ρίσκα, διαφορετικά δικαιώματα μετόχων και διαφορετικές δυνατότητες εξόδου. Το EU-Inc μπορεί να μειώσει δραστικά αυτή τη θεσμική τριβή και να ενισχύσει την πραγματική ολοκλήρωση της Ένωσης Κεφαλαιαγορών.

Το πιο συχνό ερώτημα που προκύπτει είναι φορολογικό: ποιος θα εισπράττει τους φόρους των εταιρειών EU-Inc;

Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: τα κράτη-μέλη. Το EU-Inc δεν δημιουργεί ευρωπαϊκή εφορία ούτε μεταφέρει φορολογική κυριαρχία στις Βρυξέλλες. Οι εταιρείες θα φορολογούνται εκεί όπου έχουν πραγματική οικονομική δραστηριότητα: όπου απασχολούν προσωπικό, όπου επενδύουν κεφάλαια και όπου παράγεται αξία.

Η διαφορά δεν βρίσκεται στο ποιος φορολογεί, αλλά στο πώς οργανώνεται η επιχειρηματική υπόσταση. Το EU-Inc αλλάζει τη νομική αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής οικονομίας, όχι τη δημοσιονομική της βάση.

Γι’ αυτό και το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι δημοσιονομικό. Είναι γεωοικονομικό και στρατηγικό. Το ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη χρειάζεται άλλη μία νομική μορφή, αλλά αν μπορεί να συνεχίσει να μιλά για στρατηγική αυτονομία, βιομηχανική πολιτική και παγκόσμια ανταγωνιστικότητα, χωρίς να διαθέτει θεσμικά εργαλεία για να δημιουργεί και να διατηρεί ευρωπαϊκές εταιρείες παγκόσμιας κλίμακας.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, με ισχυρό ανθρώπινο κεφάλαιο αλλά μικρή εσωτερική αγορά, το EU-Inc θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μοχλός εξωστρέφειας χωρίς θεσμική μετανάστευση. Θα επέτρεπε σε ελληνικές ομάδες να σχεδιάζουν εξ αρχής ευρωπαϊκά, χωρίς να εγκλωβίζονται σε εθνικά νομικά όρια.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένεται να καταθέσει την επίσημη νομοθετική της πρόταση για το EU-Inc εντός του πρώτου τριμήνου του 2026, ενώ στη συνέχεια θα ακολουθήσει η διαπραγμάτευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο των κρατών-μελών, με ορίζοντα εφαρμογής –εφόσον υπάρξει πολιτική σύγκλιση– από το 2027 και μετά.

Το EU-Inc δεν είναι απλώς μία τεχνική μεταρρύθμιση. Είναι μία από τις ελάχιστες πρωτοβουλίες που αγγίζουν τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ισχύος: τη δυνατότητα της Ένωσης να παράγει όχι μόνο ιδέες και πολιτικές, αλλά εταιρείες που παραμένουν ευρωπαϊκές όταν γίνονται μεγάλες.

*Η Βίκυ Δ. Κεφαλά είναι Οικονομολόγος, Μέλος της Επενδυτικής Επιτροπής του Ταμείου της ΕΕ,  InvestEU, Μέλος του Δ.Σ. της Lavipharm A.E. και Μέλος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Καινοτομίας & Τεχνολογίας (EIΤ)