Του Γιώργου Καλαφατάκη*

Το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός δεν είναι απλώς μια ετήσια συνάντηση ισχυρών. Είναι ένας καθρέφτης των παγκόσμιων τάσεων, και φέτος, ο καθρέφτης αυτός έδειξε μια Ευρώπη που βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι. Οι παρεμβάσεις του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, οι αιχμές του Ντόναλντ Τραμπ, οι προειδοποιήσεις του Φρίντριχ Μερτς και οι τοποθετήσεις άλλων ηγετών συνέθεσαν ένα κοινό μήνυμα: 

Η ΕΕ δεν μπορεί πλέον να πορεύεται όπως πριν. Η εποχή της άνετης γεωπολιτικής ουδετερότητας και της αργής γραφειοκρατίας έχει τελειώσει και καλείται να αποφασίσει αν θα γίνει δύναμη ή θα μείνει θεατής. 

Η Ευρώπη σήμερα δεν είναι η πρώτη μεγάλη πολιτική οντότητα που βρίσκεται μπροστά σε μια στιγμή όπου πρέπει να αποφασίσει αν θα μεταμορφωθεί ή θα παρακμάσει. 

Η ιστορία προσφέρει παραδείγματα που φωτίζουν το παρόν, όχι επειδή επαναλαμβάνεται μηχανικά, αλλά επειδή οι δομικές προκλήσεις μοιάζουν εντυπωσιακά. 

Η ίδια η Ευρώπη της δεκαετίας του 1950 είναι ένα τέτοιο παράδειγμα, ήταν η στιγμή της δημιουργίας. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ευρώπη βρέθηκε μπροστά σε μια υπαρξιακή κρίση. Η απάντηση ήταν τολμηρή: ΕΚΑΧ, ΕΟΚ, κοινή αγορά, κοινά θεσμικά όργανα. Ήταν μια εποχή όπου οι ηγέτες είχαν το θάρρος να δημιουργήσουν κάτι νέο. Η Ευρώπη σήμερα χρειάζεται ξανά μια "στιγμή Σουμάν–Αντενάουερ–Σπάακ”. Μια στιγμή όπου η κρίση γίνεται ευκαιρία για άλμα προς τα εμπρός. 

Άλλο παράδειγμα η Γερμανία πριν το 1871, που ήταν μια ένωση κρατιδίων: με κοινή κουλτούρα, κοινή οικονομία, αλλά χωρίς κοινή πολιτική και στρατιωτική δομή. Η ενοποίηση της ήρθε όταν έγινε σαφές ότι ο κατακερματισμός σήμαινε αδυναμία. Η σημερινή Ευρώπη μοιάζει με τη Γερμανική Συνομοσπονδία πριν την ενοποίηση: ισχυρή οικονομικά, αλλά πολιτικά αδύναμη. Η ιστορία δείχνει ότι η οικονομική ολοκλήρωση χωρίς πολιτική ολοκλήρωση δεν είναι βιώσιμη.

Η Ιαπωνία της δεκαετίας του 1990 ήταν οικονομικός γίγαντας αλλά πολιτικός νάνος. 

Η αδυναμία της να μεταρρυθμίσει τις δομές της οδήγησε σε στασιμότητα. Η Ευρώπη κινδυνεύει να γίνει "η νέα Ιαπωνία”: πλούσια, αλλά στάσιμη, γεωπολιτικά αδύναμη και τεχνολογικά πίσω από τις ΗΠΑ και την Κίνα.  

Υπάρχουν και άλλα παραδείγματα, που δείχνουν ξεκάθαρα ότι οι μεγάλες πολιτικές οντότητες επιβιώνουν μόνο όταν προσαρμόζονται γρήγορα. Όταν δεν το κάνουν, παρακμάζουν. 

Η θεσμική αδράνεια είναι πιο επικίνδυνη από τις εξωτερικές απειλές. Οι εξωτερικές πιέσεις απλώς αποκαλύπτουν τις εσωτερικές αδυναμίες. Η ενότητα και η κοινή στρατηγική είναι προϋπόθεση ισχύος. Χωρίς αυτές, ακόμη και οι μεγαλύτερες οικονομίες είναι γεωπολιτικά αδύναμες. Η κρίση είναι πάντα η στιγμή της επιλογής και η Ευρώπη βρίσκεται σήμερα ακριβώς σε αυτή τη στιγμή.

Στο φετινό Νταβός σήμανε για την ΕΕ το καμπανάκι. η Ευρώπη εμφανίζεται αργή, διχασμένη και ευάλωτη. Ο Ζελένσκι μίλησε με σπάνια ευθύτητα: η Ευρώπη, είπε, συζητάει πολύ και πράττει λίγο. Η αδυναμία της να αντιδράσει γρήγορα στη ρωσική επιθετικότητα, η εξάρτηση από τις ΗΠΑ για την ασφάλεια και η αργή λήψη αποφάσεων συνθέτουν μια εικόνα ηπείρου που δεν έχει ακόμη προσαρμοστεί στη νέα εποχή. 

Ο Τραμπ, με τον δικό του τρόπο, ενίσχυσε αυτή την εικόνα. Η στάση του απέναντι στο ΝΑΤΟ και η πίεση προς τους Ευρωπαίους να "αναλάβουν το κόστος της άμυνάς τους” λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η Ουάσιγκτον δεν θα είναι για πάντα ο εγγυητής της ευρωπαϊκής ασφάλειας. 

Ο Μερτς, από την πλευρά του, μίλησε για μια Ευρώπη που πρέπει να γίνει πιο σκληρή, πιο ενωμένη, πιο ανταγωνιστική. Και αυτό δεν είναι απλώς πολιτική ρητορική, όπως τόνισε, αλλά είναι στρατηγική ανάγκη.

Είναι σαφές λοιπόν, ότι η ΕΕ χρειάζεται άμεσα να κάνει θεσμικές αλλαγές. Δεν μπορεί να λειτουργεί με ομοφωνία σε κρίσιμα ζητήματα. Η ομοφωνία ήταν χρήσιμη σε εποχές ειρήνης. Σήμερα είναι τροχοπέδη.

Απαιτούνται λοιπόν σήμερα: 

Περισσότερες αποφάσεις να λαμβάνονται με ειδική πλειοψηφία και να ενισχυθεί η Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως εκτελεστική αρχή αλλά και ενοποίηση πολιτικών σε ενέργεια, άμυνα και τεχνολογία. Χωρίς αυτά, η ΕΕ θα συνεχίσει να αντιδρά καθυστερημένα σε κρίσεις που απαιτούν ταχύτητα. 

Η Ευρώπη πρέπει να αποκτήσει: κοινή αμυντική βιομηχανία, κοινό στρατηγικό δόγμα και δυνατότητες αποτροπής χωρίς απόλυτη εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Η Ρωσία, η Κίνα, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και η αβεβαιότητα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού καθιστούν την ευρωπαϊκή άμυνα ζήτημα επιβίωσης. 

Αλλά η ΕΕ πρέπει να προχωρήσει σύντομα και στην πολιτική ενοποίηση αν θέλει να είναι: παγκόσμια δύναμη και ρυθμιστής των εξελίξεων. Σήμερα δεν έχει ενιαία ταυτότητα και χωρίς ταυτότητα, δεν μπορεί να έχει στρατηγική. 

Όπως πορεύεται σήμερα η ΕΕ μπορεί να μην διακυβεύεται άμεσα η επιβίωση της όμως η οικονομική ανάπτυξη απειλείται από την τεχνολογική υστέρηση έναντι ΗΠΑ–Κίνας. Η ασφάλεια απειλείται από τη Ρωσία και την αποδυνάμωση της αμερικανικής ομπρέλας, η πολιτική της συνοχή απειλείται από εσωτερικές διαιρέσεις και άνοδο ακραίων δυνάμεων και τέλος μπορεί να γίνει γεωπολιτικά ασήμαντη, και αυτό είναι ίσως το χειρότερο.

Οι μεγάλες στρατηγικές αποφάσεις έχουν νόημα μόνο αν αλλάζουν την καθημερινότητα και η πραγματοποίηση των παραπάνω αλλαγών μπορεί να δημιουργήσουν μια "νέα ΕΕ" που θα είναι πιο χρήσιμη για τους πολίτες της γιατί θα σημάνουν: 

Περισσότερη ασφάλεια, με κοινή άμυνα και καλύτερη αποτροπή. Ο πολίτης θα ζει σε μια ήπειρο λιγότερο ευάλωτη σε εξωτερικές απειλές. 

Οικονομική σταθερότητα και τεχνολογική πρόοδο. Μια Ευρώπη που επενδύει σε τεχνολογία, ενέργεια και βιομηχανία δημιουργεί: καλύτερες δουλειές, υψηλότερους μισθούς και λιγότερη εξάρτηση από τρίτους.

Μια Ευρώπη που θα μπορεί να έχει πιο ισχυρή διεθνής φωνή και θα παίρνει ταχύτερες αποφάσεις. Η κατάργηση της ομοφωνίας σημαίνει ότι η ΕΕ θα μπορεί να αντιδρά σε κρίσεις σε εβδομάδες, όχι σε μήνες. 

Μια Ευρώπη που θα έχει ενεργειακή αυτονομία και ο πολίτης δεν θα πληρώνει τις γεωπολιτικές κρίσεις στο λογαριασμό ρεύματος. 

Μια Ευρώπη που θα μιλάει με μία φωνή και θα μπορεί να επηρεάζει: το παγκόσμιο εμπόριο, την τεχνολογική ρύθμιση και τις διεθνείς συμφωνίες. 

Ο πολίτης θα δει μια ΕΕ: πιο διαφανή, πιο αποτελεσματική και πιο κοντά στις ανάγκες του.

Το ανθρώπινο δυναμικό υπάρχει. Η βιομηχανία υπάρχει. Η τεχνολογική βάση υπάρχει. Αυτό που λείπει είναι ηγεσία με όραμα και τόλμη. Η Ευρώπη έχει συχνά τεχνοκράτες, αλλά όχι στρατηγικούς ηγέτες. Και αυτό πρέπει να αλλάξει.

Τώρα είναι η στιγμή που η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει τι θέλει να είναι. Το Νταβός δεν έδωσε απλώς προειδοποιήσεις. Έδωσε καθρέφτη. Και ο καθρέφτης δείχνει μια ήπειρο που έχει όλα τα εργαλεία για να γίνει παγκόσμια δύναμη, αλλά δεν έχει ακόμη αποφασίσει αν θέλει να τα χρησιμοποιήσει. 

Η "νέα ΕΕ" δεν είναι ουτοπία. Είναι αναγκαιότητα. Το ερώτημα είναι αν οι ηγέτες, και φυσικά οι πολίτες, θα τολμήσουν να την οικοδομήσουν.

* Ο Γιώργος Καλαφατάκης είναι οικονομολόγος, πρώην ανώτερο στέλεχος φαρμακευτικών επιχειρήσεων.