Του Νίκου Κασκαβέλη 

Παγωμένη η υφήλιος παρακολουθεί τα τεκταινόμενα στην Ουκρανία. Την παράνομη και αυθαίρετη εισβολή μιας ξένης χώρας στο έδαφός της. Όσο και αν υποτίθεται ότι μπορεί να βρεθούν "αιτίες" βασισμένες στη γεωπολιτική και στην όποια "κρύα" ανάλυση συμφερόντων. Στο διεθνές δίκαιο και στην Ηθική, στην απλή λογική των ανθρώπων όπου γης, νομιμοποίηση δεν μπορεί να σταθεί. Ο πόλεμος αυτός, γιατί περί αυτού πρόκειται, μέσα σε ευρωπαϊκό έδαφος, μας φέρνει αντιμέτωπους με μια σειρά από συνειδητοποιήσεις. 

Καταρχάς, σκέψεις περί της ίδιας της ύπαρξης αυτού του φαινομένου. Πολλοί, πιθανότατα αφελώς, είχαν πιστέψει πως δεν υπήρχε ρεαλιστική πιθανότητα να βιώσουμε ξανά, τουλάχιστον σε αυτά τα μήκη και πλάτη, έναν πόλεμο. "Αυτά, στον 21ο αιώνα δεν γίνονται", έλεγαν. Γιατί; Ίσως μια υφέρπουσα πεποίθηση πως "προοδεύουμε" κι έχουμε βάλει μυαλό, μια πίστη στις ειρηνευτικές μεσολαβήσεις άλλων δυνάμεων ή απλά μια θεώρηση βασισμένη στη λογική. Στην υπόθεση του ορθολογικού παίκτη. Μια τέτοια κίνηση δεν φαίνεται να έχει λογικά οφέλη, το κόστος είναι πολύ μεγαλύτερο. Άρα, ένας ορθολογικός παίκτης, δεν θα την έκανε. Η ζωή όμως και η Ιστορία έχει αποδείξει πως δεν κινείται σε αυτήν την κατεύθυνση. Δεν ήταν λίγες οι φορές που συνέβησαν γεγονότα και καταστροφές, ακριβώς αντίθετα σε αυτή τη μέση λογική. 

Οι δρώντες της Ιστορίας, άνθρωποι με ελαττώματα, αδυναμίες και πάθη, κάθε άλλο παρά δρουν συνήθως με το καθαρό μυαλό της "rational choic etheory" των διεθνών σχέσεων. Και ο Πρόεδρος Πούτιν, παρά τα τεχνηέντως θρυλούμενα, έχει δώσει αφορμές για να αμφισβητείται η "αεροστεγής" ψυχική του συγκρότηση. Βλέπουμε τις μέρες αυτές στο διεθνή τύπο ενδιαφέρουσες αναλύσεις για το θέμα. Με κεντρικό αντικείμενο την πιθανή αποκοπή του από την πραγματικότητα, λόγω της μακρόχρονης παραμονής του σε ένα απομονωμένο σύστημα (απόλυτης) εξουσίας. Η θέαση της πραγματικότητας μέσα από ένα πρίσμα επιθυμιών και πεποιθήσεων, δεν του επιτρέπει ίσως να αντιληφθεί τις πραγματικές διαστάσεις των θεμάτων. 

Κι έτσι πχ υποτιμά τις αντιδράσεις των "από ‘κει", είτε πρόκειται για τον λαό της Ουκρανίας, αυτόν που κατ’ εκείνον δεν θα έπρεπε καν να υπάρχει στην Ιστορία, είτε πρόκειται για τη Δύση εν γένει. Το αποπροσανατολισμένο ως χθες ΝΑΤΟ και τη διστακτική και άβουλη σε τέτοια θέματα Ε.Ε. Υποτιμά αυτούς και υπερτιμά τις δικές του δυνάμεις, ανάγοντάς της σε άλλες εποχές, με άλλα συμφραζόμενα. Η εποχή όμως των Αυτοκρατοριών, με την κλασσική τους μορφή, έχει παρέλθει. Για τους επίδοξους συνεχιστές, χρειάζεται οπωσδήποτε εξέλιξη στα αναλυτικά εργαλεία και στα μέσα, αλλιώς η πιο πιθανή τους κατάληξη είναι σαν του Ιουλιανού του Παραβάτη. Όχι μόνο η ήττα, μα και η χλεύη. 

Έτσι λοιπόν, ο πόλεμος αυτός, πρώτα απ’ όλα μας προσγειώνει επώδυνα. Μας δείχνει, όπως πρώτος και απόλυτα έδειξε ο Θουκυδίδης, πως οι άνθρωποι συνεχίζουν να δρουν με παρόμοιο τρόπο. Μέχρι η φύση του ανθρώπου να είναι η ίδια, είχε πει ο μέγας ιστορικός... Φαίνεται λοιπόν δεν άλλαξε ακόμα η φύση μας αυτή και συνεχίζουμε να επιλέγουμε τον πόλεμο, ίσως ως συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα (Κλαούσεβιτς). Η συνειδητοποίηση αυτή, οδυνηρή για ρομαντικούς, συντρίβει τα ασταθή επιχειρήματα για τη δήθεν μη αναγκαία αμυντική πολιτική εξοπλισμών, ιδίως σε περιοχές με ιστορικό εντάσεων. Σε αυτά τα πεδία η πολιτική παραμένει λίγο πολύ σταθερή από την εποχή του Θουκυδίδη και του…Σουν Τσου. 

Άλλη υπενθύμιση που συμβαίνει σχετίζεται με την καταλυτική επίδραση του πολέμου στα γεγονότα και στην εξέλιξη της Ιστορίας. Έχει λεχθεί για εκείνον  πως είναι η "μαμή της Ιστορίας" (Μαρξ), μπορεί να είναι κι έτσι, δυστυχώς. Πάντως είναι βέβαιο πως λειτουργεί επιταχυντικά για πλήθος εξελίξεων. Το σοκ ίσως από την ωμότητα της απόλυτης βίας, της αδιαπραγμάτευτης και τελειωτικής, σαν ένα άλλο ξυπνητήρι, φέρνει όλους ενώπιον των ευθυνών τους με τρόπο που δεν παίρνει αναβολή. Ο χρόνος πυκνώνει και αποφάσεις που λίμναζαν για δεκαετίες, λαμβάνονται σε λίγες μόνο μέρες. Έτσι, η Δύση εμφανίζει τις μέρες αυτές μια σπάνια σύμπνοια και λαμβάνει σκληρές, απροσδόκητες ίσως, αποφάσεις για κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας. 

Η Ε.Ε., λόγω κυρίως των παραδοσιακών επιφυλάξεων της Γερμανίας (που κι αυτή εξοπλίζεται πρωτοφανώς μετά τον Πόλεμο) που την ήθελαν υποτονική,  κινείται στο ίδιο κλίμα, συμπλέοντας με την ομόθυμη επιθυμία των λαών της Ευρώπης που συμπαρατάσσονται με το δράμα του γενναίου ουκρανικού λαού. Και προχωρά σε ισχυρές κυρώσεις, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα τις συνέπειες στη δική της οικονομία. Ίσως στις κινήσεις αυτές να βρούμε αργότερα τα σπέρματα για την ουσιαστική απαρχή της όποιας ενιαίας αμυντικής πολιτικής, αλλά και της ενεργειακής αυτονομίας της Ευρώπης. 

Άλλη μια συνέπεια του πολέμου αυτού, η εν τω γίγνεσθαι μαρτυρία της σφυρηλάτησης μιας εθνικής αφήγησης και αυτοπεποίθησης, εκ μέρους της Ουκρανίας. Ηγέτες έως χθες μειωμένου κύρους και αποδοχής, ευθυγραμμίζονται με την Ιστορία, εμφανίζονται αντάξιοί της και σαν έτοιμοι από καιρό, αποκτούν διεθνές μέγεθος και συμβολισμό. Και ο λαός, ενωμένος στην απόφασή του, αταλάντευτος, χτίζει εθνικό αφήγημα, βασισμένο σε ηρωικές πράξεις και αυτοθυσία. Σε αγώνα ενός Δαβίδ, εναντίον του εν αδίκω Γολιάθ. Οι πράξεις των ημερών αυτών, ασχέτως έκβασης των μαχών, είναι βέβαιο πως δίνουν ιστορική προοπτική στη χώρα, για απροσδιόριστο χρόνο. 

Και για τη Ρωσία, αλλά και τον ηγέτη της, τι να πρωτοπούμε; Πρώτα απ’ όλα είναι προφανές πως δεν υπάρχει κάποιο γενικό "αντιρωσικό" μένος. Δεν θα είχε λογική, για έναν τόσο ιστορικό και όμορφο λαό, στη θυσία του οποίου έχει βασιστεί και η οικοδόμηση της σύγχρονης Ευρώπης. Η ομόθυμη καταδίκη εστιάζει στην αυταρχικότητα με την οποία εκφράζεται ένα αντιδημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης. Ένα καθεστώς αμετροεπές, που μπορεί μεν να "χωνέψει" δυσανάλογα πολλές πιέσεις από τις επιλογές του, στην οικονομία, στην κοινωνική πίεση, λόγω της ανυπαρξίας αντιλόγου και αντιπολίτευσης, δεν μπορεί όμως να το κάνει επ’ αόριστον. Κι όσο και αν κάποιοι, στο πέρασμα των ετών, είχαν χτίσει μια εκτίμηση στην ηγετικότητα του Προέδρου Πούτιν, στην αποτελεσματικότητά του, στη φάση που βρισκόμαστε τι αλήθεια μπορεί κανείς να θαυμάσει; 

Τον αυταρχισμό, τη μυστικοπάθεια, την αναλγησία, την αλαζονεία και ματαιοδοξία ή την αποκοπή από την πραγματικότητα, την οποία τελικά πληρώνει ο λαός του, η περιοχή, η ανθρωπότητα; Μια χώρα με άφθονους φυσικούς πόρους, μα με περιορισμένες διεξόδους σε χρηστικά προϊόντα, τελικά μια χώρα, που όπως όλες οι άλλες, έχει και αυτή ανάγκη τη διεθνή κοινότητα, τη συνεργασία, για να επιβιώσει αξιοπρεπώς και να προκόψει. Η απομόνωση ποτέ και πουθενά δεν βοήθησε κανέναν. Αλλά πολύ πιθανόν, οι εσωτερικές διαδικασίες που θα ακολουθήσουν κι εκεί, ενδοσκόπησης και αυτοκάθαρσης ενδεχομένως να οδηγήσουν μακροπρόθεσμα σε κάτι υγιέστερο. 

Πέρα από το "μεγάλο παιχνίδι" της διεθνούς πολιτικής, μακρινό από την καθημερινότητα του καθένα μας, ακατανόητο ίσως για το πεπερασμένο του βίου μας και για τις απλές μας ανάγκες, που είναι τελικά κοινές, την τιμή της ανθρωπότητας, σώζουν ως συνήθως οι λεγόμενες ανθρωπιστικές πρωτοβουλίες. Γιατί πάνω απ’ όλα το ανθρώπινο δράμα που παρακολουθούμε στις οθόνες μας από μακριά, ο ξεριζωμός, η ταλαιπωρία και βέβαια ο θάνατος μικρών παιδιών, ηλικιωμένων και αδύναμων, στα "καλά καθούμενα", είναι αυτό που στοιχειώνει τα υπόλοιπα. Κι ευτυχώς, φορείς με πανανθρώπινη προσφορά και άνθρωποι με αυταπάρνηση, δοσμένοι στο καθήκον, είναι και εκεί, για να απαλύνουν τον πόνο. Αρκετοί και από τη δική μας πατρίδα, πράγμα που τους τιμά. 

Ο μήνας αυτός είναι ο μήνας ο αφιερωμένος στον Άρη, το θεό του πολέμου. Έτσι ξεκίνησε τουλάχιστον. Ελπίζουμε να μην τελειώσει με τον ίδιο τρόπο. Σύντομα όλα αυτά να είναι παρελθόν και να εισέλθουμε σε μεγαλύτερη ισορροπία. Το βέβαιο είναι πως έχουν επέλθει ριζικές μεταβολές που θα βιώνουμε για καιρό αργότερα. Ευρύτερες, αλλά πιθανόν και για την περιοχή μας, για τις οποίες θα επανέλθουμε. Βλέποντας όμως όλη αυτήν την καταστροφή, τη μη εδραζόμενη σε λογική, αναφωνούμε κι εμείς το καταληκτικό επιφώνημα του αριστουργήματος της Διδώς Σωτηρίου "Τα Ματωμένα Χώματα": Ανάθεμα στους αίτιους!

* Ο κ. Νίκος Κασκαβέλης είναι δικηγόρος (ΜΔΕ, MSc)