Συνεχης ενημερωση

    Τρίτη, 11-Ιαν-2022 00:03

    Ένα ταξίδι στη μετα-covid εποχή

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Των Ιωάννη Λεβεντίδη, Ευάγγελου Μελά, Κωνσταντίνου Πούλιου 

    "Η αλήθεια απελευθερώνει". Η εμφάνιση της βιοπολιτικής σαν νέος τρόπος διακυβέρνησης. Ο περιορισμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και συνταγματικών ελευθεριών βασισμένος σε υγειονομικά και ανθρωπιστικά επιχειρήματα.  Η επιταχυνόμενη ανάπτυξη της τεχνολογίας και η παράλληλη όξυνση των ανισοτήτων. Η πρωτοεμφανιζόμενη έννοια της "κοινωνικής αποστασιοποίησης" και η υγειονομική εφαρμογή της σε πλανητική κλίμακα, ο ψηφιακός έλεγχος και η τεχνητή νοημοσύνη, όλα ως προπομποί ενός νέου οργουελικού κόσμου.  Χωρίς αμφιβολία η πανδημία COVID-19 είναι η σημαντικότερη ιστορική περίοδος του 21ου αιώνα. 

    Ο εικοστός και ο εικοστός πρώτος αιώνας είναι γεμάτοι από ιστορικές στιγμές. Δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, η μεγάλη ύφεση του 1929, η οικονομική κρίση του 2008, ο ψυχρός πόλεμος, ο ανταγωνισμός των δύο υπερδυνάμεων (ΗΠΑ και ΕΣΣΔ), η ισπανική γρίπη, η Οκτωβριανή επανάσταση, το τείχος του Βερολίνου, οι Δίδυμοι πύργοι, η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα ταξίδια στο διάστημα, η ταχεία ανάπτυξη όλων των επιστημών, η είσοδος των υπολογιστών στη ζωή μας είναι μερικά μόνο από τα γεγονότα που άφησαν ανεξίτηλο το σημάδι τους και καθόρισαν εν πολλοίς τη ζωή και τη μοίρα του ανθρώπινου είδους στον πλανήτη Γη.

    Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι ιστορικές στιγμές βρίσκονται προ των πυλών, χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Επιπλέον, ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι ότι όσοι ζούνε αυτά τα γεγονότα, ακόμη και αν αναγνωρίσουν και συνειδητοποιήσουν τη σπουδαιότητά τους, είναι πολύ δύσκολο να προβλέψουν τις συνέπειες και τις αλλαγές που θα φέρουν στο μέλλον της ανθρωπότητας. Συνήθως, χρειάζεται να περάσουν αρκετά χρόνια για να έρθουν κάποιοι εκ των υστέρων και, γνωρίζοντας πλέον την τροπή που πήραν τα πράγματα, να επιχειρήσουν μια ανάλυση των γεγονότων και να προσπαθήσουν να εξηγήσουν τις εξελίξεις. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η δουλειά αυτών των ατόμων είναι εύκολη.

    Προς τα τέλη του 2019 και στις αρχές του 2020 άρχισαν να έρχονται τα πρώτα νέα για μια καινούρια ασθένεια που εξαπλωνόταν σε κάποια (άγνωστη για τους περισσότερους) επαρχία της Κίνας ονόματι Γιουχάν. Η πανδημία COVID-19 είναι ένα γεγονός που ανάλογό του δεν έχει υπάρξει στην παγκόσμια ιστορία. Σε σχέση με προηγούμενες πανδημίες και καταστροφές υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές. Κατά συνέπεια, του αξίζει να του αποδοθεί ο χαρακτηρισμός ως ιστορικό.

    Πόσοι ήταν σε θέση να προβλέψουν την εξέλιξη των πραγμάτων; Σίγουρα κάποιοι είχαν αυτή τη δυνατότητα. Πανδημίες μικρότερης κλίμακας είχαν υπάρξει και τα προηγούμενα χρόνια (έμπολα, SARS) και επιστήμονες προειδοποιούσαν για την πιθανότητα μιας μεγαλύτερης πανδημίας, η οποία μάλιστα πιθανότητα αυξανόταν με την καταστροφή του περιβάλλοντος. Το θέμα της πανδημίας αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και για ορισμένες κινηματογραφικές ταινίες, μερικές από τις οποίες είχαν ένα αισιόδοξο τέλος: μετά από ένα σύντομο χρονικό διάστημα, ο ιός αντιμετωπιζόταν και η ανθρωπότητα επέστρεφε στην κανονικότητα. Δυστυχώς, η πραγματικότητα είναι λίγο διαφορετική. Το τέλος της COVID-19 δεν έχει έρθει και κανείς δεν ξέρει ποιο ακριβώς θα είναι αυτό. Ένα από τα σενάρια με τις περισσότερες πιθανότητες είναι ότι ο κορονοϊός ήρθε για να μείνει και ελπίζουμε ότι οι νέες μεταλλάξεις θα είναι λιγότερο μεταδοτικές και επικίνδυνες και θα μετατραπεί σε ένα είδος εποχικής γρίπης, για την οποία οι ευάλωτες ομάδες θα πρέπει να κάνουν σε τακτά διαστήματα εμβόλιο.

    Αν αφήσουμε στην άκρη τα σενάρια για το τέλος της πανδημίας, το αμέσως επόμενο ερώτημα που φυσιολογικά γεννιέται είναι το εξής: Ποιο είναι το μέλλον της ανθρωπότητας και πώς θα είναι η ζωή στον πλανήτη μας όταν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η πανδημία περιοριστεί; Ενδεχομένως αυτό το ερώτημα να φαίνεται σε ορισμένους κάπως πρόωρο. Όμως, οι εξελίξεις τρέχουν γρήγορα, οι συνέπειες μιας πανδημίας, όπως έχουν αποδείξει και άλλες περιπτώσεις, μας επηρεάζουν για πολλά χρόνια, ακόμη και μετά το τέλος της, και το προηγούμενο ερώτημα αναμένεται να είναι επίκαιρο σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο.

    Στη συνέχεια θα προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε κάποιο βασικό περίγραμμα, το οποίο εικάζουμε ότι θα χαρακτηρίσει την πορεία της ανθρωπότητας τα αμέσως επόμενα χρόνια. Μια τέτοια απόπειρα απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί ως απλή υπόθεση. Οι βασικοί λόγοι είναι οι εξής. Πρώτον, ο κόσμος όπως τον γνωρίζαμε στις αρχές του 2020 αποτελεί πλέον παρελθόν και η έννοια της "κανονικότητας" πρέπει να αναπροσαρμοστεί σε νέα δεδομένα. Η πανδημία έχει φέρει αλλαγές σε πολλαπλά μέτωπα και οι επιπτώσεις της θα μας απασχολούν για πολλά χρόνια ακόμη. Δεύτερον, οι συνέπειες της πανδημίας δεν είναι κατ’ ανάγκη "καλές – κακές" ή "άσπρο - μαύρο". Σε κάποιες περιπτώσεις, η πανδημία απλώς επιτάχυνε κάποιες αλλαγές που είχαν αρχίσει ήδη να συμβαίνουν και σε άλλες περιπτώσεις επέβαλε τους δικούς της κανόνες. Κάποιες συνέπειες έχουν ταυτόχρονα και θετική και αρνητική πλευρά και πολλά επίσης θα εξαρτηθούν από τη δική μας στάση απέναντι στις προκλήσεις και από τις δικές μας αποφάσεις. Τρίτον, οι συνέπειες της πανδημίας είναι τόσο χαοτικές, ώστε είναι πολύ δύσκολο να κάνουμε προβλέψεις. Μια μικρή αλλαγή στα δεδομένα ή τις αποφάσεις μπορεί να προκαλέσει μια τεράστια αλλαγή στα αποτελέσματα.

    Κάποιος θα μπορούσε φυσικά να μελετήσει τα δεδομένα προηγούμενων καταστροφών και να επιχειρήσει να προβλέψει τα αποτελέσματα της πρόσφατης πανδημίας. Σίγουρα θα προκύψουν χρήσιμα συμπεράσματα. Θα διαπιστώσει όμως ότι η COVID-19 παρουσιάζει ουσιώδεις διαφορές με τις υπόλοιπες περιπτώσεις. Ενώ αναμένεται ότι θα προκαλέσει λιγότερες απώλειες σε σχέση με άλλες πανδημίες ή πολέμους και δεν θα οδηγήσει σε μετακινήσεις πληθυσμών, οι συνέπειές της αναμένεται να είναι πολύ πιο σημαντικές και βαθιές από τις υπόλοιπες καταστροφές.

    Οικονομία. Σε προηγούμενες πανδημίες, οι πιο γνωστές είναι η μεσαιωνική πανώλη και η ισπανική γρίπη στις αρχές του περασμένου αιώνα, το οικονομικό μοντέλο των περισσότερων χωρών βασιζόταν στη γεωργία και την κτηνοτροφία και οι διεθνείς εμπορικές συναλλαγές ήταν σαφώς πιο περιορισμένες. Η επικοινωνία και η αλληλεξάρτηση μεταξύ των κρατών δεν ήταν ποτέ τόσο μεγάλες όσο στην αρχή του εικοστού πρώτου αιώνα. Κατά συνέπεια, ο δρόμος για την οικονομική ανάκαμψη ήταν σαφώς καθορισμένος. Οι οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας θα μπορούσαν να συγκριθούν με αυτές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, και εδώ υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές. Στη διάρκεια ενός πολέμου, καταστρέφονται υποδομές και το κεφάλαιο και αυτό οδηγεί τελικά σε έλλειψη ρευστότητας και υψηλά επιτόκια. Αντίθετα, σε μια πανδημία, το κεφάλαιο και οι υποδομές δεν καταστρέφονται αλλά μένουν αναξιοποίητα. 

    Από τις πιο βασικές διαφορές σε σχέση με άλλες καταστροφές είναι επίσης η ταχύτητα με την οποία εκτυλίσσονται οι αλλαγές στην εποχή της COVID-19. Εξαιτίας της επιβολής καραντίνας και του κλεισίματος της οικονομίας, το παγκόσμιο ΑΕΠ πραγματοποίησε βουτιά πολλών ποσοστιαίων μονάδων μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες, η ανεργία ανέβηκε, η προσφορά και η ζήτηση υποχώρησαν σε αξιομνημόνευτο βαθμό. Αυτό ήταν κάτι πρωτοφανές για τα ιστορικά δεδομένα.

    Τα χρόνια που θα ακολουθήσουν μετά την πανδημία, οι περισσότερες χώρες είναι υποχρεωμένες να ζήσουν με μικρότερο ΑΕΠ. Μπορεί η ανάπτυξη να φαίνεται μεγάλη, όπως και στην περίπτωση της Ελλάδας, ωστόσο αυτό συμβαίνει επειδή ξεκινάμε από μια χαμηλή βάση. Θα χρειαστούν αρκετά χρόνια μέχρι το ΑΕΠ να φτάσει σε προ-πανδημίας επίπεδα.

    Το βασικότερο ερώτημα όμως δεν είναι πότε θα επανακάμψει το ΑΕΠ, αλλά με ποιον τρόπο θα γίνει η επιστροφή. Στις αναπτυγμένες χώρες, ένα μεγάλο μέρος του οικονομικού κύκλου προερχόταν από την παροχή υπηρεσιών. Αυτό συνέβαινε και στην Ελλάδα, όπου ο τουρισμός και η εστίαση έπαιζαν σημαντικό ρόλο στο οικονομικό μας μοντέλο. Αυτή η περίοδος από ό,τι φαίνεται έχει περάσει ανεπιστρεπτί. 

    Μια ανάκαμψη αυτών των κλάδων είναι σίγουρο ότι θα παρατηρηθεί μετά τον περιορισμό της πανδημίας. Ωστόσο, η επιστροφή στα προ-πανδημίας επίπεδα θα καθυστερήσει (αν δεν είναι τελείως ανέφικτη). Οι χώρες που θα αποκτήσουν πλεονέκτημα είναι εκείνες που δεν θα προσπαθήσουν να ξαναγεννήσουν το παλιό μοντέλο οικονομίας, αλλά θα προχωρήσουν με όραμα επενδύοντας στην καινοτομία, τις νέες τεχνολογίες, ψηφιακές βιομηχανίες και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ο δεύτερος δρόμος απαιτεί πιο μακρόπνοο σχεδιασμό, επενδύσεις και κατάλληλη εκπαίδευση. Δυστυχώς, η χώρα μας δεν φαίνεται έτοιμη να ακολουθήσει αυτήν την πορεία. 

    Διεύρυνση των ανισοτήτων. Μπορεί κανείς να ισχυριστεί, και είναι σωστό, ότι ο κορoνοϊός δεν κάνει διακρίσεις και μπορεί να χτυπήσει όλους ανεξαιρέτως. Είναι επίσης αληθές το γεγονός ότι η πανδημία έχει πλήξει κυρίως χώρες που ανήκουν στις λεγόμενες αναπτυγμένες (π.χ. ΗΠΑ, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο). (Αν και αυτό οφείλεται κυρίως στον τρόπο ζωής των κατοίκων, στις μεγαλουπόλεις και στις συχνές μετακινήσεις και κοινωνικές επαφές.) Παρόλα αυτά, η τρέχουσα πανδημία, όπως και οι προηγούμενες καταστροφές, αναμένεται να αναδείξει και να οξύνει τις ανισότητες μεταξύ χωρών καθώς επίσης και μεταξύ κοινωνικών ομάδων μέσα σε κάθε χώρα.

    Χαρακτηριστικό της κατάστασης που επικρατεί είναι το γεγονός ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες δεν έχουν ωφεληθεί όσον αφορά τη διανομή των εμβολίων. Η ελπίδα ήταν ότι μια τέτοια πολιτική θα ευνοήσει τη δημιουργία μεταλλάξεων σε μη εμβολιασμένους πληθυσμούς και θα "υποχρεώσει" τις αναπτυγμένες χώρες να μεριμνήσουν για την παροχή εμβολίων σε όλη την ανθρωπότητα. Δυστυχώς αυτή η ελπίδα φαίνεται να διαψεύδεται. Επίσης, πρέπει μάλλον να θεωρείται δεδομένη μια ταχύτερη ανάκαμψη των αναπτυγμένων χωρών στο μέτωπο της ανάπτυξης. Οι χώρες αυτές έχουν πιο εύκολη πρόσβαση σε κεφάλαια και ενεργειακούς πόρους και καλύτερες υποδομές για επανεκκινήσεις των οικονομιών τους. 

    Ακόμη όμως και μέσα σε μια κοινωνία, η πανδημία έχει οδηγήσει σε διεύρυνση της ψαλίδας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, στις ΗΠΑ το μεγαλύτερο ποσοστό θανάτων από COVID-19 αφορά σε Αφροαμερικανούς πολίτες, οι οποίοι δεν έχουν την ίδια πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας. Επίσης, από την άνοδο της ανεργίας σε όλες τις χώρες έχουν πληγεί κυρίως οι χαμηλόμισθοι, οι οποίοι είδαν τις δουλειές τους να χάνονται. Η μεσαία και η ανώτερη κοινωνική τάξη είχαν τη δυνατότητα για τηλεργασία και επίσης είχαν τη δυνατότητα για τηλεκπαίδευση των παιδιών τους. Συνεπώς, η πανδημία επέφερε μια αύξηση των ανισοτήτων η οποία αναμένεται να συνεχιστεί και τα επόμενα χρόνια.

    Γεωπολιτική 1. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, οι επαφές μεταξύ των κρατών περιορίστηκαν. Πολύ δε περισσότερο, η κάθε χώρα ακολούθησε δική της πολιτική όσον αφορά την αντιμετώπιση του κινδύνου. Σε συνδυασμό με άλλα γεγονότα (κοινωνική αναταραχή, οικονομική ύφεση, έλλειψη εμπιστοσύνης σε πολιτικούς), μπορεί να οδηγηθούμε σε άνοδο του εθνικισμού σε διάφορες χώρες και αντιστροφή της παγκοσμιοποίησης (αλλά όχι πλήρη περιορισμό της, λόγω οικονομικών συναλλαγών). 

    Επίσης, λόγω της οικονομικής ύφεσης θα υπάρξει έντονη διαμάχη για φυσικούς πόρους (κάτι που πρέπει να απασχολήσει πολύ τη χώρα μας και τις σχέσεις με τους γείτονες). Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω είναι να τεθούν σε αμφισβήτηση συμμαχίες και ενώσεις, μεταξύ των οποίων πολύ πιθανό και η Ευρωπαϊκή ένωση. Ωστόσο, οι οικονομικοί δεσμοί μεταξύ των χωρών της ΕΕ είναι πολύ στενοί και δεν νομίζουμε ότι θα καταλήξουμε σε μια ολική διάλυση της ΕΕ. 

    Πρέπει ακόμη να επισημάνουμε ότι στη σύγχρονη εποχή είναι δύσκολο για μια χώρα να σταθεί μόνη της στο οικονομικό στερέωμα. Συνεπώς, η αντιστροφή της παγκοσμιοποίησης θα οδηγήσει σε μια περιφεριοποίηση, όπου κάθε χώρα θα έχει στενές επαφές με κάποιους συμμάχους με τους οποίους μοιράζεται κοινά συμφέροντα. 

    Γεωπολιτική 2. Μια από τις μεγαλύτερες διακρατικές διαμάχες που ήρθαν στην επιφάνεια με την πανδημία είναι η διαμάχη ΗΠΑ-Κίνας. Η διαμάχη αυτή προϋπήρχε και απλώς η πανδημία την έκανε να έρθει στην επιφάνεια πιο γρήγορα και ίσως με μεγαλύτερη ένταση. Μια πρόβλεψη για το ποιος τελικά θα επικρατήσει και αν θα οδηγηθούμε σε μια νέα αμερικάνικη ηγεμονία ή σε μια κινεζική ηγεμονία είναι σίγουρα παρακινδυνευμένη και πιθανόν να στερείται νοήματος. Τα δεδομένα έχουν ως εξής. Σίγουρα, οι ΗΠΑ παραμένουν το πιο ισχυρό κράτος τόσο οικονομικά όσο και στρατιωτικά. Ωστόσο, δεν φαίνεται να έχουν την ίδια επιρροή και αίγλη όπως προηγούμενες δεκαετίες. Από την άλλη πλευρά, η Κίνα έχει κάνει αλματώδη πρόοδο τα τελευταία χρόνια και έχει πάρει σημαντικό μερίδιο κυρίως όσον αφορά το εμπορικό κομμάτι. Δεν έχει καταφέρει ακόμη να πιάσει τα νούμερα των ΗΠΑ, ωστόσο ένα σημαντικό πλεονέκτημά της είναι η μικρότερη γήρανση του πληθυσμού.

    Τα επόμενα χρόνια, όπως όλα δείχνουν θα υπάρξει ένας ανελέητος ανταγωνισμός μεταξύ των δύο μεγάλων χωρών όσον αφορά το εμπόριο και την κυριαρχία σε φυσικούς πόρους και ενεργειακά κοιτάσματα. Λογικά, δεν αναμένεται κάποιο θερμό επεισόδιο ανάμεσα στις δύο χώρες, αφού θα πρυτανεύσει η λογική του "το χάος που θα προκύψει θα είναι πολύ μεγάλο, οπότε καλύτερα να το αποφύγουμε". Επίσης, θα παίξει ρόλο και η στάση την οποία θα τηρήσουν και οι υπόλοιπες χώρες. Οι περισσότερες από αυτές θα προσπαθήσουν να μην έχουν ιδιαίτερη ανάμιξη στη διαμάχη μεταξύ των δύο γιγάντων και να τηρήσουν καλές σχέσεις και με τους δύο. Ωστόσο, ίσως και μην είναι στο χέρι τους. Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο, οι ΗΠΑ ή/και η Κίνα να απαιτήσουν από χώρες που παραδοσιακά θεωρούν συμμάχους να επιλέξουν στρατόπεδο και να εναρμονιστούν με τις δικές τους θέσεις και πολιτικές.

    Ανάπτυξη της τεχνολογίας. Η τεχνολογική εξέλιξη στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα και στις αρχές του 21ου υπήρξε ραγδαία όσο ποτέ άλλοτε. Η πανδημία ήρθε για να επιταχύνει την εξέλιξη αυτή. Μπήκαν απότομα στη ζωή μας νέες συνήθεις με πρώτο συνθετικό το "τηλε" (τηλεργασία, τηλεκπαίδευση, τηλεσυναντήσεις) ή το ηλεκτρονικός (ηλεκτρονικές παραγγελίες, ηλεκτρονική τάξη κτλ). Οι επιχειρήσεις και τα κράτη προσαρμόστηκαν πολύ γρήγορα μετατρέποντας ένα μεγάλο μέρος των υπηρεσιών τους σε "εξ αποστάσεως". Η τεχνητή νοημοσύνη έχει έρθει για να μείνει και να κάνει πιο αισθητή την εμφάνισή της. Είναι πάρα πολύ πιθανό τα αμέσως επόμενα χρόνια να δούμε τις παραγγελίες μας να παραδίδονται ανέπαφα μέσω drones, να μας σερβίρει ένα ρομπότ ή να μας εξυπηρετεί ένας αυτόματος υπάλληλος.

    Το τίμημα της τεχνολογικής ανάπτυξης: η ιδιωτικότητα. Η τεχνολογική ανάπτυξη έρχεται σε συνδυασμό με κάποιο τίμημα που είναι ο περιορισμός της ιδιωτικότητας του ατόμου. Δεν αναφερόμαστε σε χιουμοριστικές ειδήσεις όπου κάποια μέλη της οικογένειας εμφανίστηκαν γυμνά ή ημίγυμνα τη στιγμή που κάποιοι άλλοι συμμετείχαν σε τηλεδιάσκεψη. Στην αρχή της πανδημίας, κάποιες χώρες εφάρμοσαν την ψηφιακή ιχνηλάτηση των επαφών ενός ατόμου, με σκοπό τον περιορισμό της ασθένειας. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, τέτοιου είδους εφαρμογές σε κινητά τηλέφωνα δεν προχώρησαν, λόγω της μικρής συμμετοχής και των νομικών θεμάτων που προέκυψαν. Στις μέρες μας είναι τεχνολογικά εφικτή η παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο, προκειμένου να διαπιστωθεί αν ένα άτομο έχει μολυνθεί από τον ιό. Δεν αποκλείεται η επιτήρηση σε χώρους εργασίας να αυξηθεί, προκειμένου να διαπιστωθεί αν τηρείται η απόσταση ασφαλείας, ή, ακόμη, να δούμε θερμικές κάμερες για την παρακολούθηση της θερμοκρασίας των παρευρισκομένων ή ειδικά βραχιόλια για όσους επιθυμούν να μεταβούν ως τουρισμό από μια χώρα σε κάποια άλλη.

    Είναι μάλλον σίγουρο ότι στο όνομα της δημόσιας υγείας θα θυσιάσουμε ένα μέρος της ιδιωτικότητας, όπως ακριβώς έγινε μετά την πτώση των Δίδυμων Πύργων και την επιβολή μέτρων για τον περιορισμό της τρομοκρατίας. Ωστόσο, είναι στο χέρι των κυβερνήσεων και καθενός από εμάς ατομικά να διαφυλάξουμε τις αξίες και τις ελευθερίες μας και να μην οδηγηθούμε σε ένα Οργουελικό 2084.

    Κοινωνική αποστασιοποίηση: μια ιστορικά πρωτοεμφανιζόμενη έννοια. Το πρώτο μέτρο που εφαρμόστηκε για τον περιορισμό της πανδημίας (και το μόνο διαθέσιμο εκείνη την περίοδο) ήταν ο περιορισμός των κοινωνικών επαφών και η κοινωνική αποστασιοποίηση. Μέσα σε λίγες μόνο ημέρες περάσαμε από την πλήρη κοινωνικοποίηση και την αλληλεπίδραση με άλλους σε συνθήκες καραντίνας. 

    Στην αρχή της πανδημίας παρατηρήσαμε, κυρίως από τα μέσα ενημέρωσης, στιγμές ισχυρής κοινωνικής αλληλεγγύης και ενισχύθηκε το αίσθημα ότι όλοι πρέπει να φροντίζουμε για το κοινό καλό.

    Δυστυχώς, όπως έχουν δείξει και άλλες περιπτώσεις, όταν οι καταστροφές διαρκούν περισσότερο, τα αισθήματα αυτά ξεχνιούνται πιο γρήγορα από όλα τα υπόλοιπα και το ατομικό συμφέρον μπαίνει πάλι σε πρώτο πλάνο. 

    Έλλειψη εμπιστοσύνης στην πολιτική. Η εμπιστοσύνη μιας μερίδας πολιτών προς τις κυβερνήσεις τους υπήρχε και πριν τον κορονοϊό. Η πανδημία αναμένεται να ενισχύσει τέτοιου είδους συμπεριφορές, ειδικά σε μια μερίδα ανθρώπων που αντιλαμβάνονται τα μέτρα τύπου καραντίνας ως προσπάθεια περιορισμού των ατομικών τους ελευθεριών. Ενδεχομένως, οι κυβερνώντες να κατηγορηθούν από τους πολίτες για έλλειψη οργάνωσης και προετοιμασίας. Επιπλέον, όταν παίρνονται μέτρα, τότε τα αποτελέσματα δεν είναι ορατά (η πανδημία απλώς δεν εξαπλώνεται) ενώ η μη έγκυρη εφαρμογή των μέτρων σημαίνει αύξηση των κρουσμάτων και των θανάτων. Όλα αυτά σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση και την ανεργία θα οδηγήσουν σε αμφισβήτηση της πολιτικής και σε κοινωνική αναταραχή.

    Ο κίνδυνος της άρνησης της επιστήμης. Είναι σίγουρο ότι με την πανδημία μάθαμε καινούριους όρους κυρίως για ασθένειες, εμβόλια, φάρμακα, DNA, RNA, MRNA κτλ. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πολύ πιο ενημερωμένος και μορφωμένος σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν. Επιπλέον, η επιστήμη μας έχει προσφέρει πάρα πολλά μέχρι σήμερα και θα συνεχίσει να μας προσφέρει. Το ερώτημα είναι: Έχουμε το δικαίωμα να αμφισβητούμε την επιστήμη;

    Πιστεύουμε πως η απάντηση είναι ναι. Η επιστήμη περιλαμβάνει μια σειρά παρατηρήσεων, δοκιμών, πειραμάτων και αποτυχιών μέχρι να βρεθεί η σωστή λύση. Άρα, έχουμε κάθε δικαίωμα να αμφισβητήσουμε την επιστήμη, να μην παίρνουμε τίποτε ως δεδομένο, να είμαστε σκεπτικοί, να ζητάμε αποδείξεις. 

    Ταυτόχρονα όμως έχουμε και μια πολύ βασική υποχρέωση. Η υποχρέωσή μας είναι να έχουμε αναπτύξει την κριτική μας σκέψη και να μπορούμε να ξεχωρίσουμε τις αποδείξεις όταν μας δίνονται. Η πράξη αποδεικνύει ότι δεν έχουμε εύκολο έργο. Καθημερινά, δεχόμαστε έναν ορυμαγδό πληροφόρησης και αληθοφανών θεωριών, τις οποίες πρέπει να εξετάσουμε και να φιλτράρουμε. 

    Κλιματική αλλαγή. Τις πρώτες ημέρες της καραντίνας είδαμε από τα Μέσα Ενημέρωσης εικόνες για ζώα τα οποία εμφανίστηκαν σε περιοχές που είχαν εγκαταλείψει λόγω της ανθρώπινης παρουσίας. Αυτό αποδεικνύει ότι η φύση έχει μεγάλη δύναμη αναζωογόνησης αν εκλείψει ό,τι την καταστρέφει. Δυστυχώς, η στάση μας απέναντι στην κλιματική αλλαγή δεν φαίνεται να έχει αλλάξει. Αυτό αποδείχθηκε και στην πρόσφατη διάσκεψη της Γλασκώβης όπου οι συμμετέχοντες σκεπτόμενοι πάλι την οικονομία έλαβαν δεσμεύσεις λιγότερες από αυτές που απαιτούνταν. Συνεπώς, οι επιπτώσεις στο περιβάλλον και το κλίμα θα συνεχίσουν να αυξάνονται, εκτός αν παρατηρηθεί μια σημαντική στροφή των ατόμων και των κυβερνήσεων προς πιο πράσινες και φιλικές στο περιβάλλον μορφές ανάπτυξης.

    Αναμφίβολα ο δυτικός κόσμος έχει ζήσει την πιο υπέροχη εποχή που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα από πολλές απόψεις: υγεία, πλούτος, ταξίδια, μετακινήσεις, εργασία. Η πανδημία ήρθε να ταράξει αυτόν τον κόσμο και να μας οδηγήσει σε μια νέα κανονικότητα η οποία θα έχει σίγουρα θετικές και αρνητικές πτυχές.

    Εκτός από τα διλήμματα που είναι δύσκολο να απαντηθούν, υπάρχουν και αυτά που είναι ψευδή ή με άλλα λόγια, ενώ τίθενται ως διλήμματα στην πραγματικότητα τα δυο σκέλη τους είναι το ίδιο δυσμενή, ανεπιθύμητα ή αδιάφορα. Είναι αναγκαία λοιπόν η ανάπτυξη ενός ειδικού τρόπου σκέψης ή προσέγγισης που εξετάζει κριτικά επιλέγει, προσαρμόζεται και όταν χρειαστεί αντιδρά.

    Η νέα εποχή που ανατέλλει δεν μπορεί να είναι κατ’ ανάγκη δυστοπική. Αποδεικνύεται ότι το ιστορικό γεγονός δεν είναι η πανδημία από μόνη της αλλά ό,τι έχει προκύψει από αυτήν, δηλαδή είναι μια σπάνια περίπτωση, αν όχι η μοναδική, στην ιστορία της ανθρωπότητας που χρειάστηκε η συμμετοχή όλων σε ένα κοινό σκοπό.  Στο τέλος της κρίσης, η ανάγκη αυτή όχι απλώς δεν έχει μειωθεί, αλλά γίνεται ακόμη πιο επιτακτική. 

    * Ιωάννης Λεβεντίδης,  Ευάγγελος Μελάς, Κωνσταντίνος Πούλιος - Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα  Οικονομικών Επιστημών

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ