Συνεχης ενημερωση

    Παρασκευή, 03-Σεπ-2021 00:37

    Πανδημία και δημοκρατικές ελευθερίες στην Ευρώπη

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Απόστολου Φασιανόυ

    Το 2020 ήταν καταστροφικό τόσο για τη δημόσια υγεία όσο και για την οικονομία. Μια διάσταση της πανδημίας που συχνά παραγνωρίζεται, είναι αυτή της δημοκρατίας και των ατομικών ελευθεριών. Όπως σημειώνει ο Economist, το 2020 ήταν καταστροφικό για τη δημοκρατία. Το γεγονός αυτό αποτυπώνεται στην εξέλιξη του Παγκόσμιου Δείκτη Δημοκρατίας ο οποίος σημείωσε δραματική πτώση παγκοσμίως. Ποια είναι η εξέλιξη του δείκτη αυτού για τους πολίτες των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Είναι τα περιοριστικά μέτρα κατά του Covid υπεύθυνα για αυτή την εξέλιξη;

    O σύνθετος δείκτης Παγκόσμιας Δημοκρατίας αντλείται από μία ετήσια δημοσκόπηση, η οποία βαθμολογεί την κατάσταση της δημοκρατίας σε 167 χώρες βάσει πέντε υπό-δεικτών: την εκλογική διαδικασία και την ύπαρξη πλουραλισμού, τη λειτουργία της κυβέρνησης, τη συμμετοχή στην πολιτική, τον δημοκρατικό πολιτισμό και τις πολιτικές ελευθερίες. Το διάγραμμα παρουσιάζει τον σύνθετο δείκτη για τις χώρες της ΕΕ. Στο σύνολο της ΕΕ, ο μέσος όρος του δείκτη για το 2020 έπεσε κατά 0.8 μονάδες.

    Τη μεγαλύτερη πτώση σημείωσε η Βουλγαρία (3,20 μονάδες) και η Λετονία (2,50 μονάδες). Αξίζει να αναφερθεί πως κατά το 2020, τα κοινοβούλια αμφότερων των χωρών κήρυξαν κατάσταση έκτακτης ανάγκης παρέχοντας αυξημένες εξουσίες στις κυβερνήσεις τους. Όπως αναφέρει πρόσφατη μελέτη του Ευρωκοινοβουλίου για την επίπτωση των μέτρων κατά του Covid-19 στη δημοκρατία και την εφαρμογή του νόμου, τα κοινοβούλια της Βουλγαρίας και της Λετονίας ενθάρρυναν τη χρήση της βίας από το στρατό και τις αστυνομικές δυνάμεις προκειμένου να εφαρμοστούν τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης, τουλάχιστον όταν αυτό κρίθηκε απαραίτητο.

    Με μία πρώτη ανάγνωση, λοιπόν, η πτώση του δείκτη δημοκρατίας στην Ευρώπη πρέπει να οφείλεται στα μέτρα για τη συγκράτηση του ιού. Αναλύσεις στο ξεκίνημα της πανδημίας υποστήριξαν πως οι χώρες με περιορισμένες δημοκρατικές ελευθερίες, όπως η Κίνα, τα καταφέρνουν καλύτερα στην εφαρμογή τέτοιου είδους μέτρων. Πόσο ευσταθεί αυτή η υπόθεση για την περίπτωση των χωρών της ΕΕ; Εάν κοιτάξουμε τα δεδομένα θα δούμε πως η σχέση μεταξύ του επιπέδου της δημοκρατίας και της έντασης των περιοριστικών μέτρων δεν είναι τόσο ξεκάθαρη.

    Στο παρακάτω διάγραμμα αντιπαραβάλλουμε τα πιο πρόσφατα δεδομένα του δείκτη δημοκρατίας του Economist (οριζόντιος άξονας), με το επίπεδο αυστηρότητας των μέτρων κατά του Covid-19. Τα μέτρα που αντανακλά ο δείκτης αυστηρότητας αναφέρονται στη διάρκεια και την ένταση των lockdown, αλλά όχι στα μέτρα επιβολής τους όπως η αστυνόμευση ή οι ποινές για τυχόν παραβίαση τους.Και οι δύο οι δείκτες παίρνουν τιμές από 0 έως 100.

    Παρατηρούμε ότι η συσχέτιση μεταξύ του επιπέδου δημοκρατίας και της αυστηρότητας των μέτρων μεταβάλλεται καθώς μεταβαίνουμε σε διαφορετικά επίπεδα δημοκρατίας. Σε χώρες με σχετικά χαμηλό δείκτη δημοκρατίας (Βουλγαρία, Κροατία, Ουγγαρία, Πολωνία, Ρουμανία) υπάρχει θετική συσχέτιση μεταξύ των δύο δεικτών. Με άλλα λόγια, οι λιγότερο δημοκρατικές χώρες έλαβαν λιγότερο αυστηρά μέτρα, ένα εύρημα που έρχεται σε αντίθεση με την υπόθεση των μελετών που προαναφέρθηκαν. Το γεγονός αυτό ενδεχομένως οφείλεται στην περιορισμένη λογοδοσία των κυβερνώντων, οι οποίοι μπορούν να αψηφήσουν την προστασία των ευπαθών ομάδων προκειμένου να περιορίσουν τις επιπτώσεις στην οικονομία. Το ενδιαφέρον ωστόσο είναι ότι η πλειοψηφία των χωρών με χαμηλά επίπεδα δημοκρατίας και χαλαρή αντιμετώπιση του Covid (Βουλγαρία, Λετονία, Σλοβακία, Ουγγαρία) σημείωσαν μεγάλη πτώση στο δείκτη δημοκρατίας. Αυτό φαίνεται να αποδίδεται περισσότερο σε αυθαιρεσίες των κυβερνήσεων με αφορμή τα μέτρα, παρά στην αυστηρή εφαρμογή των ίδιων των μέτρων.

    Στα κράτη με μέτρια προς υψηλά επίπεδα δημοκρατίας (Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Κύπρος, Σλοβενία) δεν παρατηρείται κάποια ξεκάθαρη συσχέτιση με το δείκτη αυστηρότητας των μέτρων που ελήφθησαν. Οι χώρες αυτές έλαβαν σε γενικές γραμμές αυστηρά μέτρα και η απλούστερη εξήγηση είναι πως το έκαναν με πρωταρχικό γνώμονα το επίπεδο έντασης της πανδημίας.

    Τέλος, στις χώρες με αυξημένα επίπεδα δημοκρατίας, όπως οι Σκανδιναβικές χώρες, η Ολλανδία και η Γερμανία, παρατηρούμε αρνητική συσχέτιση του δείκτη με τα μέτρα που ελήφθησαν. Με άλλα λόγια, σε αυτή την κατηγορία χωρών, οι κυβερνήσεις επέλεξαν να μην λάβουν αυστηρά μέτρα. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε να αποδωθεί στη φιλελεύθερη παράδοση των χωρών αυτών, η οποία δεν αφήνει περιθώριο για σημαντικό περιορισμό των ατομικών ελευθεριών, όπως και στα υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης μεταξύ κράτους και κοινωνίας, η οποία οδηγεί τους πολίτες στην εθελοντική σύμπλευση με τις κυβερνητικές συστάσεις χωρίς να υπάρχει η ανάγκη επιβολής αυστηρών απαγορεύσεων. Εξαίρεση ωστόσο αποτελούν η Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο που έλαβαν εξαιρετικά αυστηρά μέτρα σε σχέση με το επίπεδο δημοκρατίας τους.

    Κλείνοντας, στο δημόσιο διάλογο περί εμβολιασμού, οι αρνητές κάνουν συχνά επίκληση στην ατομική ελευθερία και στη δημοκρατία, προκειμένου να δικαιολογήσουν την επιλογή τους. Τα δεδομένα όμως αναδεικνύουν πως οι δημοκρατικές ελευθερίες κινδυνεύουν πρωτίστως από την πανδημία και τα μέτρα περιορισμού της, ειδικά σε χώρες όπου τα επίπεδα δημοκρατίας δεν είναι θεμελιωμένα και οι κυβερνήσεις βρίσκουν αφορμή για αυθαιρεσίες χρησιμοποιώντας την ως αφορμή. Τη δεδομένη στιγμή, η μόνη ορατή πιθανότητα για να μειωθεί η ανάγκη για νέα αυστηρά μέτρα βασίζεται στη διευρυμένη θωράκιση του πληθυσμού μέσω εμβολίων. Στη θωράκιση αυτή βασίζεται και η αισιοδοξία για βελτίωση του δείκτη δημοκρατίας και των ατομικών ελευθεριών.

    * Ο  κ. Απόστολος Φασιανός είναι υπότροφος της Ερευνητικής Έδρας Α.Γ. Λεβέντη στο Παρατηρητήριο για την Ελληνική και Ευρωπαϊκή Οικονομία του ΕΛΙΑΜΕΠ και Λέκτορας Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Brunel του Λονδίνου.

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ