Συνεχης ενημερωση

    Δευτέρα, 30-Αυγ-2021 00:21

    Αφγανιστάν: Νέες ισορροπίες σε κυοφορία

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Νικήτα Σίμου 

    Η Παγκόσμια κοινή γνώμη και ιδιαίτερα η Δυτική παρακολουθεί με αγωνία την ολοκλήρωση της Αμερικανικής απόσυρσης από το Αφγανιστάν και τον καταθλιπτικό έλεγχο της χώρας από τους Ταλιμπάν. Πολλοί εύχονται μία εξωτερική δυναμική επέμβαση, η οποία θα εξισορροπούσε ίσως την κατάσταση και θα διασφάλιζε τον δυστυχή πληθυσμό από την επιβολή της ωμής βίας των ανταρτών που αποτελούν το νέο καθεστώς.                                                 

    Ευρωπαϊκή αδυναμία

    Ο κ. Μπορέλ μίλησε για επιθυμητή Ευρωπαϊκή task force 50,000 ανδρών, αναφέροντας ότι με τις νέες συνθήκες επεκτείνεται ο ρόλος των Κίνας, Ρωσίας, Τουρκίας, στην περιοχή και ότι η ΕΕ θα πρέπει να συνομιλεί με τους Ταλιμπάν για ανθρωπιστικά προβλήματα.

    Μετά από παλινωδίες ετών, επανέρχεται η ανάγκη χάραξης ευρωπαϊκής αμυντικής  στρατηγικής, η οποία βέβαια θα μπορούσε να απαιτήσει εμπλοκές επώδυνες για σημαντικά μέλη της ΕΕ και μάλιστα τα οικονομικά ισχυρότερα, αν αυτά συναινούσαν σε μία τέτοια ενιαία στρατηγική. Είναι ένα ερωτηματικό κατά πόσον θα ήταν πρόθυμη π.χ η Γερμανία να εμπλακεί σε χώρους αντιπαράθεσης π.χ με την Ρωσία η την Κίνα, χώρες με τις οποίες έχει μεγάλες εμπορικές σχέσεις και επενδυτική δραστηριότητα. Είναι βέβαιο ότι η ανάληψη στρατηγικών υποχρεώσεων από τα μέλη θα μπορούσε να δοκιμάσει και τις αντοχές της συνοχής της ΕΕ,  διότι ναι μεν η διπλωματία δίνει λύσεις αλλά μετά από ένα σημείο όλοι πρέπει να είναι έτοιμοι για όλα, όπως και τα τρέχοντα γεγονότα δείχνουν.

    Συνασπισμός ΗΠΑ- Ευρώπης εναντίον συνασπισμού Κίνας- Ρωσίας- Πακιστάν           

    Σύμφωνα με την κρατούσα Αμερικανική γεωπολιτική σκέψη,( π.χ Brezinski, Stratfor, Vilkesson) η ανάδυση μιας δύναμης η οποία θα κυριαρχούσε στην εδαφική μάζα της Ευρασίας θα ήταν κύριος αντίπαλος της κυριαρχίας των ΗΠΑ. Αυτή θα μπορούσε να είναι η Κίνα ελέγχοντας το Αφγανιστάν, το οποίο με την κεντρική γεωγραφική θέση του, είναι ζωτικό για την επιτυχία του χερσαίου σκέλους του κινεζικού προγράμματος "Μια Ζώνη- Ένας Δρόμος" προς την Ευρώπη. Το θαλάσσιο σκέλος του προγράμματος φθάνει στην Μεσόγειο, μέσω Ινδικού ωκεανού, Ερυθράς και Σουέζ.

    Μία προβολή των σημερινών δεδομένων δεν θα απέκλειε την οικονομική κυριαρχική θέση της Κίνας τόσο στην Ασία όσο και στην Ευρώπη, με εφεκτική την Ρωσία, αν δεν υπάρξει αντίδραση. Η αμερικανική στρατηγική διαβλέπει ένα συνασπισμό ΗΠΑ- Ευρώπης εναντίον ενός συνασπισμού Κίνας- Ρωσίας- Πακιστάν. Όσο κι’ αν αυτή είναι θέση  ιεράκων δεν στερείται προοπτικής.                   

    Κεντρική θέση του Αφγανιστάν

    Μια ματιά στον χάρτη πείθει για την κεντρική θέση του Αφγανιστάν το οποίο οι Ινδοί αποκαλούν ¨ Κέντρο του κόσμου ¨. Στα βόρεια συνορεύει με τις δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, Τατζικιστάν, Ουζμπεκιστάν και Τουρκμενιστάν, στα ανατολικά-νοτιοανατολικά με το Πακιστάν και μέσα από ένα στενό διάδρομο με την Κίνα, στα δυτικά-νοτιοδυτικά με το Ιράν.                                                                       

    Ένα στοιχείο σχετικό με την ιδιαίτερης σημασίας γεωγραφική θέση του Αφγανιστάν, είναι η εγγύτητά του στα αποθέματα υδρογονανθράκων της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας, τα οποία εκτιμώνται σε 48 δις βαρέλια πετρελαίου και 8.7 τρις κυβικά μέτρα αερίου. Αυτά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτα επειδή η πρώην Σοβιετική Ρωσία έδωσε προτεραιότητα στην εκμετάλλευση των αποθεμάτων του δικού της υπεδάφους.                                                                               

    Καλλιέργεια παπαρούνας και Σπάνιες γαίες                                                        

    Το Αφγανιστάν είναι γεωργική χώρα με παραγωγή δημητριακών, ξηρών καρπών, φρούτων κ.α, ενώ κυριαρχεί η παραδοσιακή καλλιέργεια της παπαρούνας η οποία χρησιμεύει για την παραγωγή σκληρών ναρκωτικών. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ το Αφγανιστάν είναι ο κορυφαίος παραγωγός οπίου στον κόσμο, ετήσιας αξίας 400 εκατομ. δολλαρίων, (2019) ποσό το οποίο καλύπτει περίπου το 60% των δαπανών των Ταλιμπάν σύμφωνα με το BBC.  Και βέβαια πρέπει να τονισθεί ότι αυτή η χώρα εκτός από τα πλούσια αποθέματά της σε σίδηρο, χαλκό και χρυσό, διαθέτει μεγάλα αποθέματα λιθίου του σπάνιου αλλά απαραίτητου  για τους ηλεκτροσυσσωρευτές στοιχείου, αλλά και άλλων σπάνιων γαιών αξίας πάνω από 1 τρις δολλάρια, οι οποίες χρησιμοποιούνται στην ηλεκτρονική βιομηχανία αιχμής, λέϊζερ κ.α.

    Η Κίνα ως η μεγαλύτερη παραγωγός σπανίων γαιών στον κόσμο,  καλύπτει το 85%-95% της παγκόσμιας παραγωγής (2019) καταναλώνοντας το 35% της παγκόσμιας κατανάλωσης για την ηλεκτρονική βιομηχανία της. Χαρακτηριστικό είναι το ότι οι, ΗΠΑ, ΕΕ, ΙΑΠΩΝΙΑ, έχουν καταφύγει δύο φορές τα τελευταία χρόνια στον Διεθνή Οργανισμό Εμπορίου, διότι η Κίνα έχει επανειλημμένα μειώσει δραστικά τις εξαγωγές της σπανίων γαιών. Ο παλιός Κινέζος πολιτικός Ντεγκ Ξιάο Πινγκ είχε πεί: " Η Μέση Ανατολή έχει το πετρέλαιο, η Κίνα τις σπάνιες γαίες".Με αυτή την οπτική η ασιατική υπερδύναμη έχει κάθε λόγο να ελέγξει και την παραγωγική δυνατότητα του Αφγανιστάν, προκειμένου να διατηρήσει την μονοπωλιακή θέση της στη διάθεση σπανίων γαιών.                       

    Θρησκευτικές και Εθνοτικές συγκρούσεις

    Είναι ιδιαίτερης σημασίας η εκτίμηση, ότι η σχέση της Κίνας με το Αφγανιστάν θα μπορούσε να είναι πρώτιστα πολιτική και κατόπιν οικονομική, προκειμένου να ελεγχθούν οι σουνίτες Ουϊγούροι μαχητές, οι οποίοι είχαν συμπολεμήσει με τον ISIS στην Συρία και οι οποίοι συγκεντρώνονται στο Αφγανιστάν απειλώντας την βορειο- δυτική ουϊγουρική επαρχία της Κίνας, Σιν-Γκιάνγκ , όπου υπάρχει ισχυρό μουσουλμανικό στοιχείο αντιπροσωπεύοντας το 58% επί πληθυσμού 26 εκατομ.     

    Είναι ιδιαίτερη πηγή προβληματισμού για την Κίνα η ενδεχόμενη μεταφορά των συγκρούσεων σουνιτών-σιιτών από την Μ. Ανατολή στο Αφγανιστάν και στην Κεντρική Ασία. Αυτό θα μπορούσε να συμβεί, διότι σημαντική εθνότητα στο Αφγανιστάν είναι οι σιίτες Χάζαροι, οι οποίοι επίσης πολέμησαν στην Συρία και υποστηρίζονται από το Ιράν. Μια σύγκρουση σουνιτών-σιιτών εντός του Αφγανιστάν, στην οποία θα μπορούσαν να εμπλακούν στοιχεία και των σουνιτικών ISIS και Al-Qaeda, θα επιρρέαζε αρνητικά την ολοκλήρωση του ζωτικής σημασίας για την κινεζική στρατηγική προγράμματος "Μία Ζώνη-Ένας Δρόμος".

    Οι φόβοι αυτοί δεν είναι αβάσιμοι, δεδομένης της απελευθέρωσης από τις φυλακές χιλιάδων κρατουμένων οπαδών και των δύο αυτών τρομοκρατικών οργανώσεων, οι οποίοι εκρατούντο από την προηγούμενη κυβέρνηση. Έτσι, η συνεργασία Ταλιμπάν, ISIS  και Al- Qaeda προβάλλει σαν ισχυρή δυνατότητα.

    Είναι όμως και  οι εσωτερικές εθνοτικές διαφορές οι οποίες επιτείνουν το ενδεχόμενο ενός νέου αφγανικού εμφυλίου όπως στην περίοδο 1992-2001, μετα την σοβιετική κατοχή, όταν ειδικά στην περίοδο 1996-2001 αναδύθηκε η Βόρεια Συμμαχία ( Τατζίκοι, Ουζμπέκοι και άλλες εθνότητες) ως αντίπαλος των Ταλιμπάν, η οποία δραστηριοποιείται εκ νέου, με βάση τα βόρεια σύνορα με τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες.

    Ultima ratio regis ( Έσχατο επιχείρημα των βασιλέων)                                                     

    O Richelieu, αν και οπαδός της διπλωματίας είχε ζητήσει να αναγραφεί στα γαλλικά κανόνια το παραπάνω λατινικό ρητό.                                          

    Ρώσοι στρατηγικοί αναλυτές ( RIAC)  εκτιμούν ότι υπάρχει ακόμη σημαντική απειλή από εξτρεμιστικά στοιχεία στα βόρεια σύνορα του Αφγανιστάν και γενικότερα στην Κεντρική Ασία καθώς επιστρέφοντες μαχητές από την Συρία δείχνουν αυξανόμενο ενδιαφέρον για την περιοχή. Είναι σχετικά πρόσφατη η εμπλοκή της Al-Qaeda στους πολέμους μεταξύ Ρώσων και Τσετσένων αυτονομιστών. Στο πλαίσιο αυτών των φόβων, η Ρωσία λειτουργώντας προληπτικά για τον χώρο της παρέχει επιδοτούμενο η δωρεάν εξοπλισμό στις δημοκρατίες του Κιργιστάν και του Τατζικιστάν, όπου διατηρεί στρατιωτικές βάσεις μεταξύ των οποίων και αεροπορική, δημιουργώντας στην πράξη ένα ¨ανάχωμα¨ μεταξύ των νότιων ρωσικών εδαφών και του Αφγανιστάν. Δεν είναι τυχαίο ότι πρόσφατα, 5-10 Αυγούστου 2021, διεξήχθησαν κοινές ασκήσεις Ρωσίας-Τατζικιστάν- Ουζμπεκιστάν 20 χιλιομ. από τα σύνορα Αφγανιστάν- Τατζικιστάν, οι οποίες θα επαναληφθούν στις αρχές Σεπτεμβρίου. Η Ρωσία με άμεσα συμφέροντα στην περιοχή λειτουργεί ως ο αμυντικός πυλώνας ο οποίος διασφαλίζει την ισορροπία.

    Οι άλλες Δυνάμεις                                                                                                                  

    Το Πακιστάν είναι η ουσιαστικά κερδισμένη χώρα από αυτήν την τροπή των πραγμάτων έχοντας στηρίξει τους Ταλιμπάν και διατηρώντας μαζί τους καλές σχέσεις, με αποτέλεσμα την απόκτηση στρατηγικού βάθους προς τα δυτικά, αν και υπάρχει μια εδαφική εκκρεμότητα προς επίλυση. Η Ισλαμαμπάντ όμως θα πρέπει να σταθμίσει την υποστήριξη της προς εξτρεμιστές με τα οφέλη από το κινεζικό πρόγραμμα ¨Μια Ζώνη- Ένας Δρόμος¨, καθώς μέχρι στιγμής είναι από τους μείζονες ωφελημένους αυτής της κινεζικής πρωτοβουλίας.                                       

    Η Ινδία είναι ο μεγάλος χαμένος, καθώς υποστήριξε το προηγούμενο καθεστώς τόσο πολιτικά όσο και οικονομικά με σημαντικές επενδύσεις, ενώ φοβάται μήπως η διαμφισβητούμενη με το Πακιστάν περιοχή του Κασμίρ γίνει χώρος εξαγωγής εξτρεμιστών.

    Το Ιράν, το οποίο το οποίο έχει πρόσφατα (3/21) συνάψει 25ετή συμφωνία συνεργασίας με την Κίνα, έχει 900 χιλιομ. σύνορα με το Αφγανιστάν και φιλοξενεί πολλές χιλιάδες Αφγανών εργατών, λόγω της υπογεννητικότητας των Ιρανών. Θα ασκήσει και αυτό την επιρροή του στα νέα πράγματα μέσω των σιιτών Χαζάρων του Αφγανιστάν τους οποίους ελέγχει.                                                                                   

    Η Τουρκία έχει εθνοτικές συγγένειες στη περιοχή τόσο με το Τουρκμενιστάν όσο και με τους Ουϊγούρους τους οποίους προαναφέραμε. Αν και η πρώτη επικοινωνία της με τους Ταλιμπάν είχε στοιχεία φιλικά,  είναι πλέον προβληματική η παραμονή μικρής δύναμής της στην Καμπούλ για προστασία του αεροδρομίου όπως επιθυμούσε, πράγμα το οποίο παρατηρεί και η Ρωσία με ιδιαίτερη ψυχρότητα μετά τον ανταγωνισμό τους στο Ναγκόρνο Καραμπάχ.

    Έχει μεγάλη σημασία και είναι προς διερεύνηση αν η Τουρκία θα ενεργήσει διαμεσολαβητικά μεταξύ των διαφόρων σουνιτικών εθνοτικών ομάδων κεφαλαιοποιώντας και τις άριστες σχέσεις της με το Κατάρ, η θα θεωρηθεί, ως η μόνη δύναμη στην περιοχή η οποία θα είναι φίλα προσκείμενη στο ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ, εξισορροπώντας τις πιέσεις των άλλων δυνάμεων και αποκομίζοντας από την Δύση αντίστοιχα οφέλη. 

    Από την προηγούμενη ανάλυση γίνεται εναργές το πυκνά σύνθετο γεωπολιτικό τοπίο του Αφγανιστάν από το οποίο οι ΗΠΑ αποχωρούν στρατιωτικά στις 31 Αυγούστου εγκαταλείποντας σημαντικό οπλισμό στα χέρια των Ταλιμπάν και δημιουργώντας ένα κενό ισχύος και ασφάλειας, αφού επιβάρυναν το ήδη υψηλό δημόσιο χρέος τους με περισσότερο από 1 τρις δολάρια για τον πόλεμο στο Αφγανιστάν και συνολικά με 2 τρις δολάρια, αν προστεθεί η χρηματοδότηση και του πολέμου στο Ιράκ.                                                                                                  

    Πέρα όμως από το κενό ισχύος το οποίο δημιουργείται παύει και ο επί του πεδίου έλεγχος τον οποίο ασκούσαν οι αμερικανικές δυνάμεις με τον συνεργαζόμενο αφγανικό στρατό. Αυτό το γεγονός μπορεί να διευκολύνει συσπειρώσεις εξτρεμιστικών στοιχείων με αποσταθεροποιητικές τάσεις στο Αφγανιστάν και διάχυσή τους στην ευρύτερη περιοχή, εξέλιξη η οποία θα προκαλέσει εμπλοκή περιφερειακών δυνάμεων                                                                                      

    Μένει να δοθούν τα πρώτα δείγματα της πολιτικής των ΗΠΑ, μετά την αποχώρησή τους,  με ανοικτή την δυνατότητα εμπλοκής τους στο διεθνές πολιτικό επίπεδο και επιρροής τους στην νέα ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή . 

    Εξ ίσου ενδιαφέρον είναι αν θα υπάρξει συντονισμένη πολιτική των ΗΠΑ με τους Ευρωπαίους  ειδικά απέναντι στην Κίνα. Στο ενδεχόμενο αυτό η Ελλάδα θα κληθεί να επιδείξει έντονα διπλωματικά αντανακλαστικά, πέραν της διαχείρισης αφγανικών προσφυγικών κυμάτων, δεδομένου του ιδιάζοντος ρόλου της στην  ευρωπαϊκή κινεζική στρατηγική με το λιμάνι του Πειραιά.
                                                                                                                                   

    Σύμφωνα με το καλό σενάριο η Κίνα θα προσπαθήσει να συμβάλει στην τοπική ειρήνευση με σημαντικές επενδύσεις και επιδοτήσεις στο Αφγανιστάν, σε συνεργασία με την Ρωσία, η οποία παρέχει την αμυντική κάλυψη. Ήδη λειτουργεί κινεζικό consortium εκμετάλλευσης κοιτασμάτων χαλκού με 30ετή σύμβαση στο Mes- Aynak, όπου βρίσκεται το δεύτερο μεγαλύτερο ορυχείο στον κόσμο.                 

    Η Κίνα επιθυμεί ένα ελεγχόμενο αφγανικό περιβάλλον, καθώς προωθεί την εφαρμογή του προγράμματός του νέου δρόμου του μεταξιού με μεγάλα αναπτυξιακά οφέλη για όλη την υπο-Καυκάσια ζώνη και την Κεντρική Ασία. Οι υπόλοιπες δυνάμεις, με συμφέροντα στο κινεζικό έργο, θα είχαν κάθε λόγο να απομονώσουν τα εξτρεμιστικά στοιχεία, τα οποία θα προσπαθήσουν να κάνουν την παρουσία τους αισθητή με τρομοκρατικές ενέργειες                                                         

    Το κακό σενάριο είναι να δημιουργηθεί ένα ιρανικού τύπου αλλά σουνιτικό επαναστατικό καθεστώς, οδηγώντας  προς μια νέα ισορροπία του τρόμου και ενδεχόμενη ανάφλεξη της περιοχής με εδαφικές κατατμήσεις για το Αφγανιστάν, όπως στην περίπτωση της Συρίας ή του Ιράκ, με ανάλογες παρουσίες ξένων δυνάμεων.                                                                                                                        

    Για πολλοστή φορά, κανείς δεν εγγυάται την επικράτηση της κοινής λογικής στην διεθνή πολιτική σκηνή.      

    * Ο κ. Νικήτας Σίμος είναι οικονομολόγος, γεωπολιτικός αναλυτής 

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ