Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 10-Ιουν-2021 00:04

    Δημοκρατία, κοινωνικό κεφάλαιο και διαχείριση της πανδημίας: Μια συγκριτική ματιά

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Χ. Κατσίκα

    Από τις αρχές του 2020, η διαχείριση της πανδημίας αποτελεί το βασικό κριτήριο αξιολόγησης κάθε κυβέρνησης στον πλανήτη. Καθώς οι αντιδράσεις των κρατών όλο αυτό το διάστημα εμφανίζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις, έχει ενδιαφέρον να εξετάσει κανείς τη διαχείριση της πανδημίας από μια συγκριτική σκοπιά. Εδώ εστιάζουμε σε μια συγκεκριμένη διάσταση, την ποιότητα της δημοκρατίας, η οποία έχει αναδειχθεί από αρκετές μελέτες, ως μια σημαντική παράμετρος που επηρέασε την ταχύτητα και το είδος της αντίδρασης των κυβερνώντων σε διαφορετικές χώρες.

    Η ανάγκη επιβολής μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης κατά τη διάρκεια της πανδημίας αποτελεί πρόκληση για τις κυβερνήσεις, ιδίως σε δημοκρατικές κοινωνίες, καθώς αναπόφευκτα οδηγεί σε περιορισμό των ατομικών ελευθεριών. Μια σειρά μελετών που εξέτασαν τις αρχικές αντιδράσεις διαφορετικών κρατών στο ξέσπασμα της κρίσης, έδειξαν ότι τα αυταρχικά καθεστώτα κινήθηκαν πιο γρήγορα και αποτελεσματικά στην επιβολή περιοριστικών μέτρων σε σχέση με τις δημοκρατίες. Αυτό είναι βέβαια αναμενόμενο για χώρες όπου η εκτελεστική εξουσία έχει απεριόριστη ισχύ, το κράτος δικαίου λειτουργεί ελλειμματικά και ο σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι περιορισμένος και δεν μπορεί να αποτελέσει οδηγό για τις πολιτικές διαχείρισης κρίσεων σε δημοκρατικές κοινωνίες.

    Αυτό που είναι πιο ενδιαφέρον για εμάς είναι κατά πόσο οι διαφορές στην ποιότητα της δημοκρατίας στις ανεπτυγμένες, δημοκρατικές κοινωνίες μπορούν να εξηγήσουν τις διαφορετικές αντιδράσεις τους στην πανδημία. Ήδη σε δύο προηγούμενες αναρτήσεις σχετικής στήλης στο ΕΛΙΑΜΕΠ, εξετάσαμε κάποιες διαστάσεις του ζητήματος. Πιο κάτω αναπαράγω το γράφημα της τελευταίας ανάρτησης. Στο γράφημα αντιπαραβάλλονται τα τελευταία δεδομένα του δείκτη δημοκρατίας του Economist Intelligence Unit για το έτος 2020 (οριζόντιος άξονας), με το επίπεδο αυστηρότητας των μέτρων κατά του Covid-19 για το ίδιο έτος, που αντλήθηκαν από το Coronavirus Government Response Tracker του πανεπιστημίου της Οξφόρδης (κάθετος άξονας).Αμφότεροι οι δείκτες παίρνουν τιμές από 0 έως 100.

    Είναι προφανές ότι δεν υπάρχει ευθεία συσχέτιση μεταξύ της αυστηρότητας των μέτρων και της ποιότητας της δημοκρατίας. Οι χώρες με χαμηλό δείκτη δημοκρατίας φαίνεται να έλαβαν συνολικά πιο χαλαρά μέτρα. Στα κράτη με μέτριες τιμές του δείκτη δημοκρατίας δεν παρατηρείται κάποια ξεκάθαρη συσχέτιση με τον δείκτη αυστηρότητας των μέτρων που ελήφθησαν, ενώ οι χώρες με υψηλή ποιότητα δημοκρατίας, επίσης προτίμησαν να μην λάβουν αυστηρά μέτρα.

    Chart, scatter chart
Description automatically generated

    Τα στοιχεία αυτά οδηγούν σε ένα φαινομενικά παράδοξο αποτέλεσμα, καθώς (με κάποιες εξαιρέσεις) τόσο οι χώρες με χαμηλή ποιότητα δημοκρατίας όσο και εκείνες με υψηλή, φαίνεται να μην υιοθετούν αυστηρά μέτρα περιορισμού. Φυσικά οι λόγοι είναι διαφορετικοί. Για τις χώρες με χαμηλή ποιότητα δημοκρατίας η περιορισμένη υποχρέωση λογοδοσίας επέτρεψε στους κυβερνώντες να δώσουν μεγαλύτερη έμφαση στην οικονομία σε σχέση με τη δημόσια υγεία. Επίσης, τα περιοριστικά μέτρα μπορεί να χαρακτηριστούν ως αχρείαστα, στο πλαίσιο λαϊκιστικών αφηγημάτων που συχνά υιοθετούν οι κυβερνήσεις των κρατών αυτών, με στόχο να δείξουν πόσο καλύτερα τα πηγαίνουν από όλους τους άλλους. Η μη λήψη μέτρων σε αυτό το πλαίσιο δεν συνεπάγεται απαραίτητα διατήρηση των δημοκρατικών κεκτημένων· αντιθέτως, μελέτες που αναλύουν πιο συστηματικά τις ενέργειες των κυβερνήσεων αυτών, δείχνουν ότι με αφορμή την πανδημία υπήρξε περαιτέρω συγκέντρωση εξουσιών στα χέρια τους. Με άλλα λόγια, στις χώρες αυτές μπορεί η αυστηρότητα των μέτρων για τον κορονοϊό να ήταν σε γενικές γραμμές πιο ήπια, αλλά αυτό δεν εμπόδισε την επιδείνωση της δημοκρατίας τους κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

    Για τα κράτη με υψηλή ποιότητα δημοκρατίας υπάρχουν δύο ερμηνείες που λειτουργούν συμπληρωματικά. Πρώτον, στις κοινωνίες αυτές υπάρχουν ισχυροί νομοθετικοί, συνταγματικοί και άλλοι θεσμικοί περιορισμοί που εμποδίζουν τις κυβερνήσεις να περιορίσουν σημαντικά τις ελευθερίες των πολιτών τους ή/και να αυξήσουν την ισχύ της εκτελεστικής εξουσίας, ακόμα και σε συνθήκες πανδημίας. Επίσης, οι κοινωνίες με υψηλή ποιότητα δημοκρατίας, χαρακτηρίζονται από υψηλότερα επίπεδα του λεγόμενου "κοινωνικού κεφαλαίου", βασικό συστατικό του οποίου είναι η εμπιστοσύνη των πολιτών τόσο προς τις κυβερνήσεις τους, όσο και προς τους άλλους πολίτες. Αυτό είναι σημαντικό στο πλαίσιο αντιμετώπισης της πανδημίας γιατί μεταφράζεται σε αυξημένη συμμόρφωση με τις οδηγίες της κυβέρνησης χωρίς να είναι αναγκαία η επιβολή αυστηρών περιορισμών.

    Όπως είναι φανερό από τα παραπάνω, τα στοιχεία θα πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή. Για παράδειγμα, η απροθυμία ή/ και αδυναμία περισσότερο δημοκρατικών κοινωνιών να πάρουν άμεσα περιοριστικά μέτρα δεν θα πρέπει να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι οι πιο δημοκρατικές κοινωνίες είναι λιγότερο αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση υγειονομικών κρίσεων. Τα συμπεράσματα των περισσότερων μελετών που είναι διαθέσιμες αυτή τη στιγμή αφορούν κατά κύριο λόγο την πρώτη φάση της πανδημίας. Είναι πολύ πιθανόν, οι ίδιοι παράγοντες που φαίνεται να περιόρισαν ή επιβράδυναν τις αντιδράσεις των περισσότερο δημοκρατικών κοινωνιών στην αρχή της πανδημίας, να αποδειχτούν κρίσιμες για την επιτυχημένη αντιμετώπισή της μακροπρόθεσμα.

    Όπως έχουμε ήδη δει και στην Ελλάδα, τα αυστηρά περιοριστικά μέτρα έχουν σχετικά σύντομη ημερομηνία λήξης· από ένα σημείο και μετά χάνουν την αποτελεσματικότητά τους. Κατά συνέπεια, στο μακροπρόθεσμο διάστημα, κοινωνίες οι οποίες χαρακτηρίζονται από υψηλότερα επίπεδα κοινωνικού κεφαλαίου, μπορεί να αντιμετωπίσουν καλύτερα την πανδημία λόγω της αυξημένης οικειοθελούς συμμόρφωσης των πολιτών στις κρατικές οδηγίες. Αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο για τους εμβολιασμούς, που αποτελούν το ύστατο όπλο κατά της πανδημίας, αφού σε κοινωνίες με αυξημένα επίπεδα εμπιστοσύνης η συμμετοχή στα εμβολιαστικά προγράμματα αναμένεται να είναι υψηλότερη.

    * Ο κ. Δημήτρης Χ. Κατσίκας είναι Επικεφαλής του Παρατηρητηρίου για την Ελληνική και Ευρωπαϊκή Οικονομία του ΕΛΙΑΜΕΠ και Επίκουρος Καθηγητής Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ