Συνεχης ενημερωση

    Τετάρτη, 24-Μαρ-2021 00:04

    Ρήγας - Φιλοδοξίες και ιδανικό Όραμα

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Νικήτα Σίμου

    Βουκουρέστι

    Ίσως δεν είναι τυχαίο για την δράση του Ρήγα, το ότι είχε στενούς δεσμούς με τους Φαναριώτες. 

    Υπήρξε ιδιαίτερος γραμματέας του Αλεξάνδρου Υψηλάντη, πάππου του αρχηγού της Επανάστασης του 1821, ηγεμόνα της Βλαχίας, κατά την περίοδο 1782-1785, όταν ήταν περίπου 25-28 ετών. Την ίδια εποχή δίδασκε στο Βουκουρέστι, ο λόγιος διαφωτιστής Δ. Καταρτζής, μαθητής του οποίου φέρεται ο Ρήγας. Το περιβάλλον αυτό, πολύγλωσσο από τον χαρακτήρα του, έδωσε στον νεαρό Θεσσαλό τη δυνατότητα να διδαχθεί ξένες γλώσσες, γερμανικά, ιταλικά και ιδιαίτερα γαλλικά. Κατά τον Ρεϋμπώ, μιλούσε και έγραφε γαλλικά άπταιστα.

    Είναι όμως σημαντικό να αναφερθούν, για την καλύτερη κατανόηση της επιρροής που δέχτηκε ο Ρήγας από τον Α. Υψηλάντη, ορισμένες ενέργειες του τελευταίου, οι οποίες δείχνουν το όραμα και τις επιδιώξεις του.

    Μεταξύ των μέτρων τα οποία εφάρμοσε αυτός ο ηγεμόνας, ήταν και η δημιουργία 60 στρατιωτικών λόχων, από τους οποίους 2 αποτελούντο από Σέρβους και Βουλγάρους και οι υπόλοιποι από Έλληνες. Απώτερος σκοπός, ήταν η χρησιμοποίηση της δύναμης αυτής, ως πυρήνα, για απελευθερωτικές ενέργειες στα Βαλκάνια, σε δέοντα χρόνο. Όμως άστοχες ενέργειες των γιων του Α. Υψηλάντη, αυτούς μεν ανάγκασαν να φύγουν από τη Βλαχία, τον δε Αλέξανδρο να παραιτηθεί από την ηγεμονία. 

    Είναι όμως ακόμη χαρακτηριστικότερο για τις προθέσεις του ηγεμόνα Α. Υψηλάντη, το ότι όταν πληροφορήθηκε, γύρω στο 1785, τις μυστικές επαφές της Αικατερίνης Β΄ και του Ιωσήφ Β, για το ελληνικό σχέδιο της πρώτης, τους υπέβαλε υπόμνημα, για την ανεξαρτησία της Ελλάδας και των άλλων υπόδουλων χωρών.

    Ο Ρήγας μετά την περίοδο κοντά στον Α. Υψηλάντη, αφού για μικρό διάστημα λειτούργησε ως γραμματέας του Μπρανκοβεάνου, ενός ιδιαίτερα σημαντικού βογιάρου άρχοντα στο Βουκουρέστι, ανάλαβε στο Ιάσιο το 1786, τη θέση του επίσημου γραμματέα του ηγεμόνα Νικολαου Μαυρογένη. Αυτές οι θέσεις επέτρεψαν στον Ρήγα να παρουσιασθεί σαν μία αξιόλογη προσωπικότητα στις Ηγεμονίες.

    Στις αρχές του ρωσο-αυστρο-τουρκικού, πολέμου, δημιουργήθηκε μία ιδιότυπη κατάσταση, όταν ο μεν Α. Μαυροκορδάτος κατέφυγε στη Ρωσία, ο δε Ν. Μαυρογένης ανέλαβε ηγεμόνας όλης της Μολδοβλαχίας, πιστός στον Σουλτάνο. Τότε ως λέγεται διόρισε τον Ρήγα, έπαρχο Κραϊόβας δεύτερης πόλης μετά το Βουκουρέστι.

    Εκεί γνώρισε και τον τοπάρχη πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου, τον αργότερα αποστάτη, τον οποίο βοήθησε να αποφύγει την εκεί σύλληψη του, γεγονός το οποίο τον έκανε ευγνώμονα φίλο του Ρήγα. Στον Πασβάνογλου, ο Ρήγας αφιέρωσε στίχους του Θούριου, που ίσως σήμαινε μία προσδοκία από τον φίλο του κατά την κρίσιμη ώρα.

    Βιέννη

    Το Βουκουρέστι κατελήφθη από τους Αυστριακούς το 1789 και το επόμενο διάστημα ο Ρήγας βρέθηκε στην υπηρεσία του μεγάλου σερδάρη, στρατιωτικού άρχοντα, της Ουγγροβλαχίας, Χρ. Κίρλιαν, τον οποίο ακολούθησε στη Βιέννη, το καλοκαίρι του 1790.

    Εκεί μάλιστα του αφιέρωσε και το βιβλίο του "Φυσικής Απάνθισμα". 

    Εκείνο το καλοκαίρι, δόθηκε στον Κίρλιαν από τον αυτοκράτορα, ο τίτλος του βαρόνου Λάγκενφελντ για τις υπηρεσίες του στην τροφοδοσία των αυστριακών στρατευμάτων κατοχής στις Ηγεμονίες και για "σπουδαιότατες" πληροφορίες" τις οποίες έδωσε για τις θέσεις του εχθρού, σύμφωνα με την εισήγηση για την απονομή του τίτλου.

    Ο Κίρλιαν ήταν ίσως ελληνικής καταγωγής, κατά Ρουμάνους ιστορικούς και κατάσκοπος ολκής στην υπηρεσία των Αυστριακών κατά των Οθωμανών, όπως αναφέρει ο Πολυχ. Ενεπεκίδης. 

    Ο Ρήγας, στην υπηρεσία του Κίρλιαν, έμεινε στη Βιέννη μέχρι τις αρχές του 1791. Σ’ αυτό το σύντομο διάστημα ασχολήθηκε με τις εκδόσεις βιβλίων του, και την προετοιμασία της μετάφρασης του "Πνεύματος των Νόμων" του Μοντεσκιέ, που όμως δεν πρόλαβε να εκδώσει. 

    Τον ίδιο χρόνο επανήλθε στο Βουκουρέστι, όπου, φέρεται να είχε σημαντική κτηματική περιουσία και όπου εθεωρείτο σημαντικό πρόσωπο. Παρέμεινε εκεί μέχρι το καλοκαίρι του 1796 και για κάποιο διάστημα κατά την περίοδο αυτή, λειτούργησε ως επίσημος μεταφραστής του εκεί γαλλικού προξενείου.

    Αυτή μπορεί να χαρακτηρισθεί η εποχή κατά την οποία ο Ρήγας, ενώ αναγνώριζε τη δυνατότητα πολιτικής λύσης των Βαλκανίων από τους Αυστριακούς και τους Ρώσους, δημιουργούσε ένα ιδεολόγημα το οποίο ενεπνέετο από τον Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση. Τότε ανέβαινε και το άστρο του νεαρού στρατηγού Ναπολέοντα, από τον οποίο ο Ρήγας περίμενε πολλά οφέλη για τους υπόδουλους.

    Ο Ρήγας επέστρεψε στη Βιέννη το καλοκαίρι του 1796, ενώ ο Αυστριακός πρόξενος στο Βουκουρέστι ειδοποιούσε την υπηρεσία του, ότι ο Ρήγας ήταν "ύποπτο πρόσωπο" και ότι είχε πολλές επαφές με τους Γάλλους.

    Την επόμενη χρονιά, 1797, όταν δημοσίευσε τα επαναστατικά έργα του και προετοίμασε την αναχώρηση για την Ελλάδα (Δεκέμβριο 1797), ο Ναπολέοντας κατακτούσε την Ιταλία και με τη συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο (Οκτώβριος 1797) καταλάμβανε τα Ιόνια νησιά. Ένα μήνα νωρίτερα, τον Σεπτέμβριο του 1797, είχε μεταβεί στο Παρίσι ο Ι. Μαυρογένης ανιψιός του ηγεμόνα, συνεργάτης του Ρήγα και κατόπιν Φιλικός.

    Ήταν μία εποχή ραγδαίων γεγονότων, προπαγάνδας και προσδοκιών, όπου τέμνονταν η διαίσθηση με το τυχαίο.

    Χάρτα και Επαναστατική Προκήρυξη

    Στη Βιέννη, o Ρήγας τύπωσε αρχικά, τη "Νέα Χάρτα της Βλαχίας", με την εικόνα του ηγεμόνα Α, Υψηλάντη (γ΄ περίοδος, 1796-1797) και τη "Γενική Χάρτα της Μολδαβίας" με την εικόνα του ηγεμόνα Α. Καλλιμάχη (1795-1799). Ακολούθησε ο μεγίστων διαστάσεων 12φυλλος Χάρτης της Ελληνικής Ανατολής, (12 φύλλα 60Χ70 εκ. πάνω σε λινό) γνωστός ως "Μεγάλη Χάρτα" διανθισμένος πρωτότυπα με πολλά ελληνικά εγκυκλοπαιδικά στοιχεία (Ήρωες, ιστορικά γεγονότα, νίκες, αυτοκράτορες, νομίσματα, επιγράμματα κ.α.). 

    Ο Ρήγας δήλωνε, ότι: "σκοπός της Χάρτας ήταν να συντείνει εις την κατανόησιν (της μετάφρασης) του Νέου Αναχάρσιδος". Έτσι, το έργο του Ρήγα μπορούσε κάλλιστα να κυκλοφορήσει, σε εγκυκλοπαιδική βάση, χωρίς να δημιουργεί κάποιες υποψίες στη λογοκρισία.

    Η κατάληψη των Ιονίων από τους Γάλλους και οι διακηρύξεις τους, ώθησαν τον Ρήγα με ενθουσιασμό να συντάξει και να εκδώσει το "Πολίτευμα". 

    Εκεί ο Ρήγας ομιλούσε για κράτος δικαίου, όπου οι νόμοι θα ήταν "...ο μόνος οδηγός και της πατρίδος ο ένα αρχηγός". Το σύστημα του ήταν ημι-αντιπροσωπευτικό, οι βουλευτές θα εκλέγονταν με καθολική ψηφοφορία από τον λαό (απολύτως ισότιμες εθνότητες), παρείχετο υποχρεωτική δωρεάν παιδεία, κατηργείτο η δουλεία κ.α., γλώσσα θα ήταν η ελληνική. 

    Η α-θρησκεία την οποία εισήγαγε στην Επαναστατική Προκήρυξή του, λίγο πριν το τέλος του 1797, "υπό τον Οθωμανικό δεσποτισμό, όμοια Χριστιανούς και Τούρκους χωρίς καμμιά διάκριση θρησκείας..." και η έλλειψη αναφοράς στην εκκλησία, είχε σαφή επιρροή από τη γαλλική επανάσταση και ήταν και αυτό στοιχείο ισότητας. 

    Η απελευθέρωση θα ήταν έργο του ίδιου του λαού χωρίς να μνημονεύονται ξένοι. Είχε πλέον ωριμάσει η συνείδηση ότι, αφού όσες φορές οι Έλληνες είχαν υποκινηθεί από τρίτους είχαν εγκαταλειφθεί, θα έπρεπε πλέον οι ίδιοι να πάρουν την πρωτοβουλία και να αποφασίσουν για τις τύχες τους.

    Οι χάρτες του Ρήγα εντυπωσίασαν κριτικούς και ιστορικούς της εποχής. Ο ιστορικός Γιόχαν Ένγκελ (1770-1814), έγραφε "…Ο άνθρωπος αυτός ευρίσκεται τώρα εις τη Βιέννην... Είναι εφοδιασμένος με φιλολογικάς και πολιτικάς γνώσεις, γνωρίζων εκτός της γλώσσης του τύπου – της γερμανικής – τη γαλλικήν και ιταλικήν. Εταξίδευσεν επί εξ έτη εις τας τουρκικάς επαρχίας με την πρόθεσιν να μας δώσει καλυτέρους χάρτας από τους υπάρχοντας – π.χ. του Σουαζέλ – μαζί με μίαν γεωγραφίαν των χωρών όπου περιώδευσεν..." Όσοι χάρτες του Ρήγα ήταν έτοιμοι επωλούντο από τους αδελφούς Πούλιου, με τιμή 2 φιορίνια ο καθένας. Η ελεύθερη πώληση των χαρτών του Ρήγα επέτρεψε να υπάρχουν σήμερα, ελάχιστα αντίτυπά τους.

    Δεν είναι γνωστό, αν ο Ρήγας για τη σύνταξη της Χάρτας περιόδευσε επί τούτου, είναι όμως βέβαιο ότι είχε ίδια αντίληψη της γεωγραφίας της Μολδοβλαχίας και των γειτονικών περιοχών, πρόσβαση στα αρχεία των ηγεμονιών λόγω των εκεί θέσεων του ως επίσημου γραμματέα και πρόσβαση στα αρχεία και τις γνώσεις του Κίρλιαν, ο οποίος είχε δώσει εξαιρετικές πληροφορίες στους Αυστριακούς για θέσεις στρατιωτικής σημασίας, όπως προαναφέραμε.

    Ενδεχομένως στη συλλογή των πληροφοριών για τη χάραξη των χαρτών του, που έγινε στη Βιέννη, να τον υποστήριζε κάποια ομάδα ικανών εμπίστων, όχι μόνο για τις μεταφράσεις.

    Σχέδια Επανάστασης

    Υπάρχει πάντα κάποιο ερώτημα, αν ο Ρήγας είχε συστήσει μυστική οργάνωση με σκοπούς απελευθερωτικούς, ή απλά είχε κάποιους αφοσιωμένους φίλους και συνεργάτες γύρω του. Αυτό δεν έχει εξακριβωθεί. Κατά τον Ενεπεκίδη, θα μπορούσε να είχε δημιουργήσει μία οργάνωση με πατριωτικούς σκοπούς, ίσως μία τεκτονική στοά στο Βουκουρέστι, όχι όμως μία επαναστατική εταιρεία.

    Ο Ενεπεκίδης, αναπτύσσει το ενδιαφέρον σκεπτικό, ότι η Χάρτα, πέραν των εγκυκλοπαιδικών στοιχείων φρονηματικού χαρακτήρα τα οποία περιείχε, είχε και χαρακτήρα στρατιωτικό. Τούτο, λαμβάνοντας υπόψη του, επεξηγηματικές αναφορές, όπως "Πόλις με τείχη", "ξέρα", "παλαιά οχυρώματα", "τρέξιμο νερού" κ.α. οι οποίες σημειώνονται με αντίστοιχες απεικονίσεις σε σημεία της Χάρτας. 

    Σε επέκταση του σκεπτικού του, ο Ενεπεκίδης συνδυάζει τη Χάρτα, με το Στρατιωτικό Εγκόλπιο, όλα τα ελληνικά αντίτυπα του οποίου, καταστράφηκαν από την αυστριακή αστυνομία.

    Για το έντυπο αυτό γίνεται αναφορά από τους Αυστριακούς ανακριτές του Ρήγα, οι οποίοι συμβατικά το τιτλοφόρησαν "Στρατάρχης Κέρχενφύλλερ", από το όνομα δημοφιλέστατου αυστριακού στρατάρχη (1683-1744). 

    Το περιεχόμενό του, περιελάμβανε κεφάλαια όπως: "Πολεμικοί κανονισμοί δι’ ανοικτόν πεδίον ως και οχυρά", "Πολιορκία ενός εχθρικού οχυρού", "Πολιορκία των ιδίων δυνάμεων" κ.α. 

    Έτσι, η συνδυασμένη χρήση του Στρατιωτικού εγκολπίου και της Χάρτας, με τα δώδεκα ευμεγέθη φύλλα, θα μπορούσε να διευκολύνει τους σχεδιασμούς ενός κεντρικούστρατιωτικού οργάνου , τον οποίο θα συγκροτούσε ο Ρήγας με την άφιξή του στην Ελλάδα, όπως υποθέτει ο Π. Ενεπεκίδης.

    Αν και ο σχεδιασμός των χαρτών είναι υποτυπώδης για τα σημερινά δεδομένα, δεν υπολείπεται καθόλου του σχεδιασμού των χαρτών, μεγάλων χαρτογράφων της εποχής. Επιπλέον, το έργο του Ρήγα θα πρέπει να αξιολογείται από την οπτική της άμεσης εκλαϊκευμένης ουσιαστικής επικοινωνίας, την οποία κατείχε άριστα, ώστε να πετυχαίνει το στόχο της λαϊκής διαφώτισης και να μην χάνεται σε ανούσιες λεπτομέρειες. 

    Απήχηση στους Βαλκανικούς λαούς

    Έχει όμως ενδιαφέρον να εκτιμηθεί και η απήχηση της πρόσκλησης του Ρήγα και στους μη ελληνικούς βαλκανικούς λαούς.

    Μάλλον δεν είναι τυχαίο, το ότι στη Χάρτα του συμπεριελάμβανε όλη τη Βαλκανική χερσόνησο με τα νησιά και τη δυτική Μικρά Ασία, χώρο που απηχούσε φαναριώτικες φιλοδοξίες και μια μνήμη ανασύστασης του Βυζάντιου, ειδικά με την αναφορά των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Επίσης στην Επαναστατική Διακήρυξη του το 1797, απευθυνόταν προς:

    "...Τον Λαό που κατάγεται από τους Έλληνες και που κατοικεί στη Ρούμελη, στη Μ. Ασία, στα Νησιά του Αρχιπελάγους, στην Βλαχομπογδανία... και όλους εκείνους που στενάζουν...υπό τον Οθωμανικό δεσποτισμό." 

    Η εξουσία θα απηχούσε τον λαό ασκούμενη με δημοκρατικούς θεσμούς. Παρά όμως την επιμονή του στη ισότητα όλων των εθνοτήτων, ο βασικά ελληνικός χαρακτήρας του νέου αυτού κράτους ήταν διάχυτος, με ενδεικτικό στοιχείο το ότι επίσημη γλώσσα θα ήταν τα ελληνικά.

    Η απήχηση των ιδεών αυτών ήταν μάλλον μικρή στους άλλους βαλκανικούς λαούς και ο Ρήγας θεωρήθηκε, από αυτούς, Έλληνας εθνικιστής. 

    Ήταν η εποχή γέννησης και ζύμωσης των εθνικών συνειδήσεων.

    Ήδη, πριν τον Ρήγα, το 1762, ο προγεννήτορας του Βουλγαρικού εθνικισμού ΠαΐσιοςΧιλεντάρσκι (IstoriiaSlavenobolgarkaia), ασκούσε έντονη κριτική στην αναδυομένη βουλγαρική αστική τάξη, για την Γραικοφιλία της οποίας έγραφε: "...Υπάρχουν εκείνοι που δεν ενδιαφέρονται για το Βουλγαρικό έθνος τους και στρέφονται σε ξένους τρόπους και ξένες γλώσσες. Δεν ενδιαφέρονται για την βουλγαρική γλώσσα τους, αλλά προσπαθούν να διαβάσουν και να μιλήσουν ελληνικά και ντρέπονται να αποκαλέσουν τους εαυτούς τους Βούλγαρους." . 

    Το ευρύ όραμα του Ρήγα προπορευόταν της εποχής του και ο επαναστατισμός του κρίθηκε ιδιαίτερα επικίνδυνος. Η αναταραχή την οποία προκάλεσε στα ανώτατα κυβερνητικά κλιμάκια των Αυστριακών ήταν μεγάλη. Η δραστηριότητα του αναφέρθηκε κατευθείαν στον Αυτοκράτορα Φραγκίσκο Β΄ και η άμεση σύλληψη (Τεργέστη 1797) και παράδοση του στους Οθωμανούς, δείχνει την ένταση των φόβων των Αυστριακών, για την ασταθή ισορροπία των Βαλκανίων. 

    Ο Ρήγας και οι συνεργάτες τους στραγγαλίσθηκαν στο Βελιγράδι, τον Ιούνιο του 1798 και από τότε τους τύλιξε ο θρύλος.

    * Ο κ. Νικήτας Σίμος είναι οικονομολόγος, γεωπολιτικός αναλυτής 

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ