Συνεχης ενημερωση

    Τετάρτη, 21-Οκτ-2020 00:15

    Η μεταφυσική της ουτοπίας

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Τσαρδάκη

    Οι ρίζες της ουτοπικής σκέψης ανάγονται ήδη στην Πολιτεία του Πλάτωνα και στον κόσμο των ιδεών. Από τον Πλάτωνα, τον Λουκιανό, τον Thomas More, τον Hegel, τον Karl Mannheim, τον Marx υπήρξαν πολλές ουτοπίες, τις οποίες θα μπορούσε κανείς να χρεώσει τόσο στις φιλοσοφίες του ιδεαλισμού όσο και στις φιλοσοφίες του ιστορικού υλισμού.

    Η μαρξική ουτοπία της αταξικής κοινωνίας, φερ’ ειπείν, ανήκει στο ίδιο επίπεδο ανάλυσης της πραγματικότητας. Συχνά, στον κόσμο των ιδεών, τα πράγματα περιγράφονται  χαρμόσυνα και αισιόδοξα, για την έλευση ενός καινούργιου κόσμου, της δικαιοσύνης και της ισότητας για όλους τους ανθρώπους. Το όραμα  ενός καινούργιου κόσμου που θα προκύψει από τη σύγκρουση με τον παλιό,  συχνά αναγγέλλεται με τυμπανοκρουσίες και θεάματα. Τίποτε δεν μπορεί να συμβεί στην κοινωνία, αν οι άνθρωποι δεν ενστερνίζονται τις καινούργιες ιδέες και τα οράματα. Συνακόλουθα, αν οι ιδέες κυβερνούν αυτό τον κόσμο, τότε οι υλικές συνθήκες ύπαρξης του ανθρώπου είναι μόνον η αρχή, η αφετηρία για έναν αγώνα υπερ-προσωπικό, που θα οδηγήσει ‘’νομοτελειακά’’ στην εγκαθίδρυση της ποθητής ουτοπίας του ‘’χαμένου παραδείσου’’ και την επιστροφή στην εποχή της κοινοκτημοσύνης.

    Το στοιχειωμένο σύνδρομο του ‘’χαμένου παραδείσου’’ του παρελθόντος είναι η διαφυγή του ανθρώπου από το ίδιο το πεδίο εγκλεισμού του.  Έτσι η ουτοπία, ως μη –ακόμη- πραγματικός χώρος του συμβολικού-φαντασιακού, εκκρεμεί αμετάκλητα στην απροσδιοριστία της. Κάθε ουτοπία (χιλιαστική, φιλελεύθερη, συντηρητική, σοσιαλιστική) έχει διπλή ψυχολογική λειτουργία και ανάγνωση : η ουτοπική σκέψη είναι μία, κατ΄ αρχήν, επαναστατική και δημιουργική σκέψη, δεδομένου ότι κινητοποιεί όλες τις ανθρώπινες εσωτερικές δυνάμεις για έναν καλύτερο κόσμο, ενώ συγχρόνως είναι και μία  καθησυχαστική και καταπραϋντική σκέψη, η οποία βοηθά τον άνθρωπο να υποφέρει αγόγγυστα την δυστυχία αυτού του άδικου και κατατρεγμένου κόσμου, περιμένοντας την τελική του λύτρωση. Για τον ίδιο λόγο, η ουτοπία παραμένει πάντοτε ελκυστική, κρυμμένη στο βάθος της ψυχής του ανθρώπου και περιμένει την κατάλληλη στιγμή για να πετάξει -όπως ο   αετός- ψηλά και να απελευθερώσει τον κόσμο από την σκλαβιά του. 

    Από την πλευρά της ψυχολογίας, η ουτοπία είναι μία φαντασιακή προβολή της ακαταμάχητης επιθυμίας του ανθρώπου, να εγκαθιδρύσει έναν νέο κόσμο απαλλαγμένο από την δυστυχία και τον πόνο. Από  κοινωνιολογική και ανθρωπολογική άποψη, εκφράζει την επαναστατικότητα του ανθρώπου -και την επιθυμία του να ανατρέψει την υπάρχουσα κατάσταση πραγμάτων και  να εγκαθιδρύσει μία νέα κοινωνία της ισότητας και της δικαιοσύνης για όλους τους ανθρώπους. Ένα παράδειγμα της ετερόκλητης ουτοπικής και ελευθεριακής σκέψης, είναι η ομάδα των γερμανο-εβραίων διανοητών και φιλοσόφων, οι οποίοι κάνουν την εμφάνισή τους  κατά το τελευταίο τέταρτο του  19ου αιώνα και τις αρχές του 20ου αιώνα στην κεντρική Ευρώπη (Γερμανία και Αυστροουγγαρία). Στην ομάδα αυτή των ελευθεριακών, αναρχο-αυτόνομων διανοητών ανήκουν οι Gustav Landauer, Martin Buber, Franz Rosenzweig, Gershom Scholem, Leo Loewenthal, Walter Benjamin και Erich Fromm. Όλοι τους είναι επηρεασμένοι από τον μαρξισμό-μολονότι αργότερα διαφοροποιήθηκαν-   και ενώ στο σύνολό τους συγκροτούν μία ετερόκλητη ομάδα διανοητών, όλοι τους κινούνται ανάμεσα στον εβραϊκό μεσσιανισμό  και στην ελευθεριακή ριζοσπαστική ουτοπία. Με την έννοια αυτή, ως προς τον ιδεολογικό τους προσανατολισμό, τους διακρίνει μία εκλεκτική συγγένεια. 

    Στην εβραϊκή παράδοση τα ελευθεριακά κινήματα αντανακλούν την μεσσιανική ανάγνωση της ιστορίας και την ακατανίκητη προσδοκία για την οριστική απελευθέρωση των Εβραίων, καθώς και την επικράτηση  μιας αδελφικής συμμαχίας ανθρώπων, σε ένα βασίλειο  οικουμενικής ειρήνης, το βασίλειο της ελευθερίας.  Η ίδια η ιστορία περιέχει την  λύτρωση του ανθρώπου από τα δεσμά της σκλαβιάς και η λύτρωση αυτή δεν μπορεί παρά να προέλθει μόνον μέσα   από την επαναστατική ρήξη του ανθρώπου με την ‘’κατεστημένη’’ τάξη πραγμάτων. Αυτή η ριζοσπαστική επαναστατική σκέψη περιέχεται κυρίως στα  κείμενα των Gustav Landauer ,  του Walter Benjamin, και της Rosa Luxembourg,  όπως είναι το κείμενο ‘’για την έννοια της Ιστορίας’’ και ‘’έκκληση για τον σοσιαλισμό’’.  Και οι  τρεις –ο καθένας με τον τρόπο του- έδωσαν τη ζωή τους για να διαδώσουν, κυρίως μέσα από τα γραπτά τους,  την ουτοπική ελευθεριακή-επαναστατική  σκέψη, που θα σημάνει και το  τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, όπως είναι η Ιστορία και η Ιδεολογία. Μία αναφορά στην συμβολή του καθενός από τους παραπάνω διανοητές είναι προϋπόθεση για να κατανοήσει κανείς τον ρόλο που διαδραμάτισαν στην εποχή τους. 

    * Ο κ. Δημήτρης Τσαρδάκης είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας και ομότιμος καθηγητής του  Πανεπιστημίου Πατρών. 

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ