Συνεχης ενημερωση

    Δευτέρα, 12-Οκτ-2020 00:04

    Ατομικισμός νς κολλεκτιβισμός

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Τσαρδάκη 

    Οι έννοιες "ατομικισμός" και "κολλεκτιβισμός" ανάγονται σε δύο διαφορετικά επίπεδα σύλληψης και ανάγνωσης της κοινωνικής πραγματικότητας και προτείνουν δύο διαφορετικά μοντέλα ανάλυσης και κατανόησης των ανθρώπινων σχέσεων.

    Συγχρόνως, αντανακλούν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την οργάνωση και τη λειτουργία ενός κοινωνικού μορφώματος (όπως είναι μία πολιτική κοινότητα), όπου οι άνθρωποι διαγκωνίζονται, άλλοτε ως άτομα για τα δικά τους "ατομικά συμφέροντα" και άλλοτε ως "ομάδες ή σύνολα ατόμων", για τα δικά τους "συλλογικά συμφέροντα".

    Έτσι, προκύπτει το ερώτημα ποια είναι η σχέση ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνία ή ανάμεσα στο ατομικό και στο συλλογικό καλό. Η προσπάθεια να ορίσει κάποιος εννοιολογικά την πρωτοκαθεδρία του ατομικισμού έναντι του κολλεκτιβισμού (ή και το αντίστροφο), προσκρούει σε μια ανεξάντλητη επιχειρηματολογία περί της διαπάλης ανάμεσα στο "ατομικό καλό" και στο "συλλογικό καλό", ανάμεσα στην ιδιωτικότητα και στη συλλογικότητα. Έκτοτε, το "καλό" και το "κακό΄΄ στοιχειώνουν στην ανθρώπινη ιστορία και αυτός είναι ένας σοβαρός λόγος να μην το αναζητούμε έξω από τις ανθρώπινες σχέσεις και την ηθική παράσταση του κόσμου. Έτσι, κατά τον Hobbes, "καλό και κακό είναι ονόματα δηλωτικά των ορέξεων και των αποστροφών μας, οι οποίες διαφέρουν ανάλογα με τις διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες, τα έθιμα και τα δόγματα των ανθρώπων".

    Ο ατομικισμός συνήθως συνδέεται με την φιλελεύθερη αντίληψη και τον ανθρώπινο εγωισμό, ο οποίος οπλίζει τα άτομα έναντι άλλων ατόμων ή ομάδων κα τα εγκλωβίζει μέσα στο δικό τους στενό και ιδιοτελές περιβάλλον. Ο εγωισμός και η ιδιοτέλεια κατασυκοφαντήθηκαν συχνά στο παρελθόν από τους σοσιαλιστές, ότι αποτελούν τις αρνητικές αρετές του  ανθρώπου. Αντίθετα, ο Nietzsche σε πολλά γραπτά του προσπάθησε να δείξει ότι "δεν μπορεί να υπάρχει τίποτε άλλο από τον εγωισμό και ότι ο εγωισμός ανήκει στην ουσία της ευγενούς ψυχής", δεδομένου ότι στους ανθρώπους που το εγώ είναι αδύναμο και ισχνό, είναι αδύναμη κα η θέλησή τους για ζωή". Την άποψη αυτή ενισχύει και ο βιολόγος Richard Dawkins,  o οποίος στο βιβλίο του Το εγωιστικό γονίδιο παρατηρεί, ότι ακόμη και στα γονίδια υπάρχει ένας χρήσιμος ανταγωνισμός σε μικροκλίμακες.        

    Εν τέλει, στο επίπεδο της οικονομικής οργάνωσης ο ατομικισμός συνδέθηκε με την φιλελεύθερη και κτητική οικονομία της αγοράς του 17ου αιώνα στην Αγγλία του Tomas Hobbes και του John Locke.

    Στο ηθικό και φιλοσοφικό επίπεδο ανάλυσης της φιλελεύθερης αντίληψης της οικονομίας όλες οι κοινωνικές και ηθικές αξίες (ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη) ξεκινούν από το άτομο και επιστρέφουν και πάλι στο άτομο, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στις διεκδικήσεις του για την ύπαρξή του και την οικονομική του αυτάρκεια. Η ατομική χειραφέτηση του πολίτη αποτελεί βασική προϋπόθεση για την κατάκτηση της ευδαιμονίας, που πρέπει να είναι και ο τελικός σκοπός μιας πολιτικής κοινωνίας (Αριστοτέλης). Σε αντίθεση με τον φιλελεύθερο ατομικισμό ο σοσιαλιστικός κολλεκτιβισμός δίνει έμφαση στις οργανωμένες ομάδες και στα μαζικά κινήματα. Το άτομο-πολίτης υπάρχει μόνον ως μέλος της πολιτικής κοινότητας. Η συλλογικότητα βρίσκεται πάνω από το άτομο. Επί της ουσίας, το άτομο υπάρχει επειδή υπάρχουν οι οργανωμένες κοινωνικές ομάδες και οι ομάδες υπάρχουν επειδή υπάρχουν τα άτομα. Συνεπώς, το άτομο και η κοινωνία βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση και μία πρωτοκαθεδρία του ενός ή του άλλου θα ήταν ένα ψευτοδίλημμα… 

    * Ο κ. Δημήτρης Τσαρδάκης είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας και ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Πατρών (βλέπε και σχετική μελέτη "Ο κόσμος από την ανάποδη" σε εκδόσεις Παπαζήση και Dawkins "To εγωιστικό γονίδιο").
        ’

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Διαβάστε το ΚΕΦΑΛΑΙΟ
    και ηλεκτρονικά στο

    ReadPoint
    Kυκλοφορεί μαζί με το
    FORBES ΟΚΤ 2020