Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 24-Σεπ-2020 00:49

    Η Μεσαία Τάξη: Μεταξύ των άλλων και μια αυτοδίδακτη παιδαγωγός

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Γιώργου Ι. Κωστούλα

    Υπάρχει μια φράση του Θουκυδίδη - κόκκινο πανί για τους απανταχού βολεψιματίες της ήσσονος προσπάθειας, τους πολέμιους της εντατικοποίησης και τους αλλεργικούς στην αριστεία. Ένας ύμνος προς τη μεσαία τάξη και τον φιλελευθερισμό, γενικότερα- στην εργασία και την αποφυγή της φτώχειας ειδικότερα. Την ανέφερα και παλαιότερα απ’ αυτήν εδώ τη στήλη.

    Επανέρχομαι σ’ αυτήν, επ’ ευκαιρία των φετινών πρωθυπουργικών ανακοινώσεων από τη Θεσσαλονίκη. Είναι η πρώτη φορά μετά το 2009, που ευρεία μάζα εκπροσώπων της μεσαίας τάξης θα ελαφρυνθεί από τα οικονομικά βάρη που επωμίσθηκε σε υπέρογκο βαθμό, κατά την περίοδο της δημοσιονομικής προσαρμογής. Αλλά και για να τονίσω, αυτή τη φορά πιο πολύ, τα ποιοτικά στοιχεία-χαρακτηριστικά της σπουδαίας αυτής κοινωνικής τάξης, που η θουκυδίδεια φράση υποδεικνύει.

    Ας θυμηθούμε την τελευταία: "(…) καὶ τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν τινὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ διαφεύγειν ἔργῳ αἴσχιον".

    Κλειδί της παραγγελίας του Θουκυδίδη, η παρουσία στο κείμενο της αυστηρής – απολύτως προστακτικής -δοτικής: "ἔργῳ": "(...) Και το να ομολογεί κανείς  τη φτώχεια του δεν είναι  αισχρό. Το να μην προσπαθεί όμως να την  αποφύγει,  με την εργασία του, είναι  αισχρότερο." 

    Ναι μεν σαφής η ενθάρρυνση για την εξατομικευμένη αποφυγή  της  φτώχειας, αλλά (πώς όμως;): "ἔργῳ" - και μόνον.

    Τα παραπάνω εξηγούν αρκούντως το "μεταξύ άλλων" του τίτλου. Για παράδειγμα, η γνωστή και μόνιμη γενναιόδωρη φορολογική συνεισφορά της μεσαίας τάξης στα κρατικά έσοδα, (πρόσφατη αύξηση της επιβάρυνσης της μεσαίας τάξης, από 39,3% σε 51.0% του συνόλου), αναγνωρίζεται, από όλους. Περίπου σαν την κότα με τα χρυσά αυγά.

    Επείγομαι, όμως, να περάσω στις, εκτάκτως ποιοτικής εντάσεως σημαντικές, ιδιότητες της μεσαίας τάξης.

    Προς τούτο, αποκαθιστώ πλήρως το θουκυδίδειο χωρίο, το οποίο πάντα σχεδόν κυκλοφορεί κουτσουρεμένο: "Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετρ᾽ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας· πλούτῳ τε ἔργου μᾶλλον καιρῷ ἢ λόγου κόμπῳ χρώμεθα, καὶ τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν τινὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ διαφεύγειν ἔργῳ αἴσχιον." 

    Το αποδίδω, χρησιμοποιώντας ένα μείγμα μεταφράσεων: "Είμαστε εραστές του ωραίου, χωρίς σπατάλη και καταγινόμαστε με τα γράμματα χωρίς να καταντούμε μαλθακοί. Ο πλούτος μας χρησιμεύει ως ευκαιρία μάλλον για εκτέλεση έργων, παρά ως ελατήριο κομπορρημοσύνης. Και το να ομολογεί κανείς  τη φτώχεια του δεν είναι  αισχρό. Το να μην προσπαθεί όμως να την αποφύγει, με την εργασία του (*), είναι  αισχρότερο."

    Εστιάζοντας, πλέον, στο πρώτο μέρος του αποσπάσματος, που τόσο επιπόλαια αντιπαρερχόμαστε, αντιλαμβανόμαστε εύκολα, ότι σε αυτά τα λόγια του Θουκυδίδη συμπυκνώνεται  ο θαυμαστός τρόπος ζωής των Αθηναίων του Περικλή, με  εναργώς εμφανή τα ποιοτικά χαρακτηριστικά αυτού του τρόπου.

    Με τα  απανωτά χτυπήματα που δέχτηκε η μεσαία τάξη, από όλες σχεδόν τις κυβερνήσεις, έχει διαγραφεί ο μεγάλος κίνδυνος να αφανισθεί η κρίσιμη μάζα πολιτών που θα μπορούσαν να  αντισταθούν και να κρατήσουν ζωντανό το φιλελεύθερο κράτος δικαίου και την ανοικτή κοινωνία, γιατί αυτά προάγουν τα συμφέροντά τους και τον τρόπο ζωής που θέλουν να έχουν.

    Την ποιοτική συγκρότηση αυτής της κρίσιμης μάζας αναλύει, υποδειγματικά, ο Αρ. Δοξιάδης: "(…) Οι πυλώνες της φιλελεύθερης δημοκρατίας ενδιαφέρουν ιδιαίτερα εκείνους που έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν έως έναν βαθμό πώς θα ζήσουν, που έχουν δηλαδή σημαντική αυτοβουλία (agency), αλλά που δεν είναι τόσο ισχυροί ώστε να είναι υπεράνω του νόμου. Αυτούς που ελπίζουν να ζήσουν καλά από την εργασία τους ή από την περιουσία τους, επειδή οι δικές τους ικανότητες τους είναι επαρκείς και η κοινωνία παρέχει τις ευκαιρίες.

    "Φυσικά και πρόκειται για την κοινωνικοοικονομική τάξη, η οποία δεν εξαρτάται από κρατικά επιδόματα και προνόμια, και γι’ αυτό δεν έχει ισχυρούς λόγους να γίνεται οπαδός και πελάτης του κάθε πολιτικού που υπόσχεται να τη φροντίσει. Άνθρωποι που δεν φανατίζονται εύκολα και πάντως όχι για μεγάλη διάρκεια".

    Ειδικότερα ως προς την μισθωτή εργασία, επιτρέψτε μου να εισφέρω την προσωπική μου άποψη, ιδιαίτερα για τα επικρατούντα στον ιδιωτικό τομέα. Στο πλαίσιο μιας φιλελεύθερης οικονομίας, οι ιδανικές συνθήκες εργοδοσίας από το ένα μέρος και η υψηλή επαγγελματική συγκρότηση των εργαζομένων από το άλλο, συναντώνται στη σπάνια σύμπτωση, ένας εργαζόμενος να μπορεί μεν (να είναι ικανός) εύκολα να αλλάξει δουλειά-εργοδοσία, αλλά να μη θέλει να το κάνει. Προσωπικά μου συνέβη αυτό σε δυο από τις έξι επαγγελματικές μετακινήσεις που μου επεφύλαξε η επαγγελματική μου πορεία.

    Αν, πάλι, οι εργαζόμενοι είναι ελεύθεροι επαγγελματίες ή επιχειρηματίες, μπορούν να προσφέρουν προϊόντα ή υπηρεσίες, με τους όρους που επιλέγουν, χωρίς να κινδυνεύουν από την αυθαιρεσία του κράτους ή από τις αθέμιτες πρακτικές κάποιου ανταγωνιστή που έχει πολιτική προστασία.

    Δεν πρέπει να μας διαφεύγει και μια υπηρεσία που η μεσαία τάξη προσφέρει στο σύνολο, ερήμην της: Με την κρίσιμη μάζα που διαθέτει, μπορεί να παρεμβαίνει ποικιλοτρόπως, κυρίως χαλιναγωγώντας την ωφελιμιστική λαιμαργία της ανώτατης τάξης, μέσω, αν μη τι άλλο, του  δυνητικού εκ μέρους της επηρεασμού του εκλογικού αποτελέσματος.

    Ούτε είναι μικρότερης αξίας η υψηλού επιπέδου πρακτική, άτυπη, διαπαιδαγώγηση που μέλη της μεσαίας τάξης προσφέρουν προς την κατώτερή τους κοινωνική τάξη, με το παράδειγμά τους: "Η επιχείρηση που επενδύει στην ποιότητα, ο εργολάβος που αποθέτει τα μπάζα στη μακρινή επίσημη χωματερή αντί για το διπλανό χωράφι, ο συνεργάτης που δουλεύει σκληρά αντί να λουφάρει σε βάρος της ομάδας, ο επαγγελματίας που δεν φοροδιαφεύγει συνιστούν ένα υψηλού επιπέδου υπόδειγμα συνεργασίας."

    Κι ακόμα ας μην ξεχνάμε, ότι η μεσαία τάξη ήταν πάντα η κυλιόμενη επιδίωξη της κατώτερης τάξης, αφενός ως το επόμενο δικό της κοινωνικό σκαλοπάτι και αφετέρου ως το οραματικό υπόδειγμα ανατροφής και ανέλιξης των παιδιών της. Αν δεν υπήρχε η μεσαία τάξη, με την καθ’ όλα εμπνευστική συγκρότησή της, δεν θα υπήρχε και η λαχτάρα των γονιών της κατώτερης τάξης για μόρφωση των παιδιών της.

    "Μάθε παιδί μου γράμματα να γίνεις καλός άνθρωπος…",  ήταν και είναι ακόμα η συνήθης επωδός των λαϊκών ανιόντων προς τους τρυφερούς κατιόντες τους.

    Ο κόσμος προχωράει χάρη στην ευγένεια και την ανάγκη ορισμένων ανθρώπων να επιζητούν και να μοχθούν για το "κάτι επιπλέον"  στο αποτέλεσμα της δουλειάς τους. Χάρη στους ανθρώπους που προσπαθούν να δώσουν το καλύτερό τους σε ό,τι κάνουν, κάθε φορά.

    Το τελευταίο, εκτός από το να αποτελεί, νομίζω, τον καλύτερο ορισμό του επαγγελματισμού, περιγράφει, επίσης και μια φιλελεύθερη κοινωνία, με μεγάλη και ακμαία μεσαία τάξη. Με ανθρώπους δηλαδή, που, κατά τη διατύπωση του Μοντεσκιέ, "βρίσκονται σε κατάσταση ώστε, ενώ τα πάθη τούς παρακινούν να γίνουν κακοί, το συμφέρον τους είναι να μη γίνουν". 


    (*) Και όχι "με κάθε προσπάθειαν" όπως, ατυχώς νομίζω, υποδεικνύει η μετάφραση του Ελ. Βενιζέλου. Απεναντίας, δύο άλλες μεταφράσεις που έχω υπόψη μου, αυτές του Γ. Μιστριώτη και του John h. Finley, μεταφράζουν-αποδίδουν επακριβώς το "ἔργῳ": "δια της εργασίας" και "δουλεύοντας", αντιστοίχως. Αλλά, ας το αφήσουμε αυτό για τους φιλολόγους.

    Αναφορές: Αρ. Δοξιάδης, "Τα πάθη και τα συμφέροντα", Καθημερινή


    * O κ. Κωστούλας είναι τέως γενικός διευθυντής εταιρειών του ευρύτερου  χρηματοπιστωτικού τομέα gcostoulas@gmail.com


     

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ