Συνεχης ενημερωση

    Πέμπτη, 23-Ιουλ-2020 00:02

    Μία καλή ημέρα για την Ευρώπη

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Χ. Κατσίκα

    Χωρίς αμφιβολία, η 21η Ιουλίου 2020 ήταν μία καλή ημέρα για την Ευρώπη. Μετά από μια μαραθώνια πενθήμερη διαπραγμάτευση, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κατέληξε σε συμφωνία τόσο για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) της περιόδου 2021-27, όσο και για το πολυαναμενόμενο Ταμείο Ανάκαμψης, το γνωστό πλέον Next Generation EU.

    Το αποτέλεσμα δεν ήταν δεδομένο. Οι διαπραγματεύσεις για το ΠΔΠ, πάντα δύσκολες, έχουν γίνει δυσκολότερες στη μετά-Brexit εποχή, όπως άλλωστε έγινε φανερό και από την παταγώδη αποτυχία της προηγούμενης προσπάθειας συμφωνίας, μόλις πριν από λίγους μήνες, τον Φεβρουάριο του 2020. Από την άλλη πλευρά, η διαπραγμάτευση για το Ταμείο Ανάκαμψης αναμενόταν εξίσου σκληρή, με δεδομένες τις διακηρυγμένες αντιρρήσεις των "τεσσάρων φειδωλών" χωρών του Ευρωπαϊκού Βορρά -οι οποίες κατά τη διάρκεια της διαπραγμάτευσης έγιναν πέντε- στις προτάσεις της Επιτροπής. 

    Παρά τις δυσκολίες, η συμφωνία επετεύχθη και τα ποσά που διατίθενται είναι σημαντικά. Πιο αναλυτικά, η συμφωνία για το ΠΔΠ προβλέπει έναν ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ύψους €1,074 τρισ. για την περίοδο 2021-2027, ενώ το Ταμείο Ανάκαμψης θα έχει στη διάθεσή του κονδύλια ύψους €750 δισ., τα οποία θα πρέπει να έχουν δεσμευτεί για συγκεκριμένες επενδύσεις έως το 2023 και να έχουν καταβληθεί έως το 2026. Τα κονδύλια αυτά προστίθενται στα €540 δισ. που έχουν ήδη συμφωνηθεί από τον Απρίλιο, δημιουργώντας έτσι ένα σημαντικό οπλοστάσιο για την αντιμετώπιση τόσο των υγειονομικών όσο και των οικονομικών επιπτώσεων της πανδημίας. 

    Πέρα από το αξιοσημείωτο μέγεθος των κονδυλίων, η συμφωνία είναι σημαντική γιατί εγκαινιάζει και μια σειρά πρακτικών χωρίς προηγούμενο, που αλλάζουν τη δυναμική της ενοποιητικής διαδικασίας. Πρώτον, τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης θα προέλθουν από την έκδοση κοινού χρέους από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η έκδοση κοινού χρέους αποτελεί ζητούμενο εδώ και χρόνια στην προσπάθεια ολοκλήρωσης της νομισματικής ένωσης, ενώ αναδείχθηκε και ως μια από τις βασικές διελκυστίνδες της σύγκρουσης Βορρά-Νότου κατά τη διάρκεια της προηγούμενης κρίσης. Παρότι η έκδοση χρέους που θα πραγματοποιηθεί δεν θα έχει την μορφή και τα χαρακτηριστικά αμοιβαιοποίησης ενός "τυπικού" ευρωομολόγου, αποτελεί μια κίνηση άνευ προηγουμένου όσον αφορά το μέγεθος της έκδοσης, και κυρίως τον συμβολισμό της, καθώς σπάει ένα ταμπού και δημιουργεί προηγούμενο που θα διευκολύνει περαιτέρω βήματα αμοιβαιοποίησης του ευρωπαϊκού χρέους στο μέλλον.

    Δεύτερον, το κοινό χρέος αναμένεται να αποπληρωθεί από κοινούς πόρους. Βάσει της συμφωνίας, αυξάνεται το όριο των ίδιων πόρων του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού κατά 0,6 ποσοστιαίες μονάδες (επιπροσθέτως του 1,4% του ΑΕΕ που ήδη προβλέπεται στο ΠΔΠ).Στη συμφωνία αναφέρεται η εισαγωγή ενός νέου φόρου στα μη-ανακυκλώσιμα πλαστικά ήδη από το 2021, ενώ προτείνεται και η εισαγωγή -κατόπιν συμφωνίας- ενός "ψηφιακού φόρου" και ενός φόρου στις "εισαγωγές άνθρακα" από τρίτες χώρες, από το 2023.

    Τρίτον, περισσότερο από το 50% των κονδυλίων του Ταμείου Ανάκαμψης θα καταβληθεί με τη μορφή επιχορηγήσεων και όχι δανείων, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για χώρες με υψηλό επίπεδο δημόσιου χρέους, όπως η Ελλάδα. Αν και το τελικό ποσό των επιχορηγήσεων είναι αρκετά μειωμένο σε σχέση με την αρχική πρόταση της Επιτροπής (€500 δις), παραμένει πολύ υψηλό στα €390 δις• μέχρι πριν από λίγους μήνες, η ιδέα διάθεσης ενός τέτοιου ποσού με τη μορφή επιχορηγήσεων -κατά προτεραιότητα μάλιστα σε χώρες που αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες- θα ήταν αδιανόητη.

    Οι σημαντικές αυτές παραχωρήσεις δεν επιτεύχθηκαν χωρίς αντίτιμο. Αρκετοί αναλυτές ασκούν κριτική για τη μείωση των κονδυλίων σε τομείς κρίσιμους για την αναπτυξιακή προοπτική της ΕΕ όπως η έρευνα, ο εκσυγχρονισμός και η περιβαλλοντική αναβάθμιση της αγροτικής παραγωγής και η ενίσχυση της μετάβασης στην πράσινη οικονομία, ενώ υποβαθμίζεται σημαντικά και το κομμάτι της υγείας, το οποίο είχε -λόγω της πανδημίας- αναδειχθεί σε σημαντικό νέο πυλώνα της ευρωπαϊκής πολιτικής στις προτάσεις της Επιτροπής. 

    Δύο ακόμη σημεία της συμφωνίας έχουν αποτελέσει αντικείμενο έντονης κριτικής. Πρώτον, οι σημαντικές αυξήσεις των επιστροφών που πέτυχαν τα "φειδωλά" κράτη μέλη για λογαριασμό τους, υιοθετώντας μια εκβιαστική διαπραγματευτική πρακτική. Πρόκειται για μια κυνική προσέγγιση που υπονομεύει την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και αποδυναμώνει σε συμβολικό επίπεδο την προβολή της συμφωνίας ως μια επιτυχία για το "κοινό ευρωπαϊκό καλό". 

    Δεύτερον, η μάλλον ασθενής διατύπωση για την εισαγωγή αιρεσιμοτήτας σχετικά με το σεβασμό των αρχών του κράτους δικαίου. Χώρες όπως η Πολωνία και η Ουγγαρία διολισθαίνουν προς τον αυταρχισμό τα τελευταία χρόνια, και βρίσκονται ήδη αντιμέτωπες με τη διαδικασία του άρθρου 7 της Συνθήκης της ΕΕ για παραβίαση των θεμελιωδών αρχών της.Σε αυτό το πλαίσιο, υπήρχαν ελπίδες ότι το Ταμείο Ανάκαμψης θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ισχυρό εργαλείο συμμόρφωσης των κυβερνήσεων αυτών προς τις δημοκρατικές αρχές της ΕΕ. Οι ελπίδες αυτές φαίνεται να διαψεύδονται -αν και αυτό μένει να φανεί- καθώς η συμφωνία παραπέμπει στο μέλλον, χωρίς ιδιαίτερες διευκρινήσεις,τη δημιουργία ενός πλαισίου αιρεσιμότητας, όπου σε περιπτώσεις παραβίασης των αρχών της ΕΕ θα μπορούν να επιβληθούν κυρώσεις με ειδική πλειοψηφία του Συμβουλίου. 

    Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το τελικό αποτέλεσμα αποτελεί προϊόν συμβιβασμού και η κριτική που ασκείται σε επιμέρους σημεία του είναι δικαιολογημένη. Ωστόσο, δεν θα μπορούσε να γίνει και αλλιώς. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το ευρωπαϊκό εγχείρημα είναι μοναδικό στην ανθρώπινη ιστορία και η πρόοδος στην εξεύρεση κοινών λύσεων για 27 διαφορετικά κράτη είναι μια αργή και δύσκολη διαδικασία, η οποία στηρίζεται πάντα στη βάση αμοιβαίων συμβιβασμών. Σε αυτό το πλαίσιο η συμφωνία της 21ης Ιουλίου αποτελεί αναμφίβολα μια σπουδαία συμφωνία, όχι μόνο γιατί ανταποκρίνεται, με τρόπο που δεν έγινε στην προηγούμενη κρίση, στις ανάγκες των ευρωπαίων πολιτών σε μια δύσκολη συγκυρία, αλλά και γιατί θέτει τα θεμέλια δημιουργίας κοινών δημοσιονομικών δυνατοτήτων στο μέσο-μακροπρόθεσμο διάστημα, ισχυροποιώντας σημαντικά την προοπτική της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

    Παρά τις άτεγκτες διαβεβαιώσεις των ηγετών των φειδωλών του Βορρά, ότι πρόκειται για μια adhocσυμφωνία, εξαιρετικού και κατεπείγοντος χαρακτήρα που δεν πρόκειται να επαναληφθεί, όσα έχουν συμφωνηθεί συνιστούν ήδη σημαντικές μεταβολές με μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην αρχιτεκτονική της ΕΕ. Η αύξηση του ορίου των ίδιων πόρων του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού και η δημιουργία νέων κοινών πόρων, είναι δύο αλλαγές που θα διαρκέσουν για δεκαετίες -τουλάχιστον μέχρι την αποπληρωμή του κοινού χρέους το 2058. Αυτό σημαίνει ότι μακροπρόθεσμα τίθενται οι βάσεις για έναν σημαντικά μεγαλύτερο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ο οποίος θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει μια υπερεθνική δημοσιονομική σταθεροποιητική λειτουργία -ίσως ξεχωριστά για την Ευρωζώνη- ενώ το αυξημένο δημοσιονομικό περιθώριο θα μπορούσε να διατηρηθεί σαν ένα είδος καταβλητέου κεφαλαίου (callablecapital) που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εγγύηση για την έκδοση κοινού χρέους σε σταθερή βάση, δημιουργώντας επί της ουσίας ένα "ασφαλές ευρωπαϊκό περιουσιακό στοιχείο".

    Όλα αυτά φυσικά είναι πιθανά σενάρια η υλοποίηση των οποίων θα φανεί σε βάθος χρόνου. Πριν από αυτά υπάρχει η δύσκολη δουλειά της υλοποίησης της συμφωνίας, η οποία είναι βέβαιο ότι δεν θα είναι εύκολη υπόθεση. Ωστόσο, πρόκειται για ένα πρώτο σημαντικό βήμα, που επιτρέπει τόσο στην ίδια την ΕΕ, όσο και στα επιμέρους κράτη μέλη -ιδιαίτερα τα ασθενέστερα όπως η Ελλάδα- να μετατρέψουν την κρίσης της πανδημίας σε ευκαιρία για ένα νέο ξεκίνημα. Αυτό και μόνο αρκεί για να παραδεχθεί κανείς ότι η 21η Ιουλίου ήταν πράγματι μία καλή ημέρα για την Ευρώπη.

    * Ο κ. Δημήτρης Χ. Κατσίκας είναι Επικεφαλής του Παρατηρητηρίου για την Ελληνική και Ευρωπαϊκή Οικονομία του ΕΛΙΑΜΕΠ και Επίκουρος Καθηγητής Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

    Διαβάστε ακόμα για:

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ