Συνεχης ενημερωση

    Δευτέρα, 29-Ιουν-2020 00:03

    Είναι ο Φεντεραλισμός λύση;

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δρ Κωνσταντίνου Λυμπερόπουλου*

    Για την απάντηση στην ερώτηση του τίτλου θα επιχειρηθεί η ανάλυση του προβλήματος εάν η επιδιωκόμενη από ακροαριστερές και ακροδεξιές πολιτικές δυνάμεις διάλυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η επιδίωξη αυτάρκειας και αυτονομίας κάθε κράτους που τη συναποτελεί είναι προς το συμφέρον των ευρωπαϊκών λαών ή στόχος θα πρέπει να είναι η ισχυροποίηση των δεσμών και η αλληλεγγύη των ευρωπαϊκών κρατών με τελικό σκοπό μια οικονομική και πολιτική ενοποίηση ανεξάρτητων κρατών στο πλαίσιο μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας.

    Οι πόλεις-κράτη και τα έθνη-κράτη 

    Η λέξη κράτος σημαίνει γενικά την ισχύ και την εξουσία επί της εδαφικής κυριαρχίας, επί της οποίας αυτή εκτείνεται.  

    Η αρχαία ελληνική πόλη αποτελούσε τον τύπο οργάνωσης του ελληνικού κράτους, που σχηματιζόταν δημοκρατικά από το λαό ή αυταρχικά από τις κυρίαρχες κοινωνικές ομάδες και ζούσε μέσα στα ίδια τείχη.  Οι αρχαίες πόλεις επεδίωκαν την ελευθερία, την αυτονομία και την αυτάρκειά τους. 

    Οι μεσαιωνικές πόλεις-κράτη προστάτευαν τα συμφέροντα των παραγωγών στις τοπικές αγορές με την εφαρμογή αυστηρών ρυθμιστικών κανόνων καθορισμού των όρων εργασίας και παραγωγής, καθώς και των μισθών και τιμών.  Η εξουσία των πόλεων-κρατών αντικαταστάθηκε από τα έθνη-κράτη στο διάστημα από τον 17ο μέχρι τον 19ο  αιώνα, αρχικά στην Αγγλία και Γαλλία και αργότερα    στην Ιταλία και στη Γερμανία.

    Ως έθνος μπορούμε να θεωρήσουμε μια κοινότητα ανθρώπων με κοινά πρότυπα και πολιτισμικές αξίες, που έχουν διαμορφωθεί μέσω μιας κοινής  ιστορικής εμπειρίας και η οποία θεωρεί ότι ανήκει σε μια ιδιαίτερη φυλή και στις περισσότερες περιπτώσεις έχει κοινή γλώσσα, κοινή θρησκεία, κοινά συμφέροντα εδάφους και κοινή εθνική συνείδηση (που δεν περιορίζεται στα πλαίσια του κράτους).  Επίσης, διακατέχεται από το συναίσθημα της ιστορικής αποστολής και συνέχειας (όμαιμον, ομόγλωσσον, ομότροπον, ομόηθες, ομόχωρον και ομόθρησκον).  Φυσικά πολύ σημαντική είναι και η συμμετοχή στην εθνική παιδεία, ενώ ορισμένοι θεωρούν σήμερα σημαντικό και το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού.

    Η αγγλική, η γαλλική και η αμερικανική επανάσταση επηρεάστηκαν από τις ιδέες του Διαφωτισμού, ο οποίος συνέβαλε στην κατάρρευση του αναχρονιστικού φεουδαρχικού συστήματος.  Αυτές συνοψίζονται στην προαγωγή του ορθολογισμού, της επιστημονικής έρευνας και του ελεύθερου στοχασμού, στην αμφισβήτηση κάθε προκατάληψης, αυθεντίας και δογματισμού, στην απαγκίστρωση από τη θρησκοληψία, τη μισαλλοδοξία και τον φανατισμό και στην απόλυτη πίστη στις αξίες της πειθούς, της ανεκτικότητας στη διαφορετικότητα και της ειρήνης.  Οι ιδέες του Διαφωτισμού και οι επαναστάσεις εναντίον των αυτοκρατοριών που επηρεάστηκαν απ’ αυτές είχαν στόχους την ελευθερία, την ανεξαρτησία και τον εθνικό αυτοπροσδιορισμό.  Μετά την επανάσταση του 1821, ο τρόπος ανακαίνισης του ελληνισμού στηρίχθηκε στο διαφωτιστικό ευρωπαϊκό πνεύμα και αποτυπώθηκε στα Συντάγματα της Επιδαύρου (1822), του Άστρους (1823) και της Τροιζήνας (1827), που κατοχύρωναν την ισότητα, την ελευθερία του λόγου, την ανεξιθρησκεία, την ιδιοκτησία, την κοινοβουλευτική δημοκρατία και την απαγόρευση της δουλείας 42 χρόνια πριν από τις ΗΠΑ (1865).

    Οι Αμφικτιονίες και οι Συμπολιτείες

    Οι αρχαίες ελληνικές πόλεις-κράτη, προκειμένου να επιλύουν ειρηνικά τις μεταξύ τους θρησκευτικές, οικονομικές και πολιτικές διαφορές και να είναι σε θέση να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά κοινούς κινδύνους, οργάνωναν συνελεύσεις γειτονικών εθνικών ομάδων και αντίστοιχων πόλεων δύο φορές το χρόνο.  Σ’ αυτές, κάθε πόλη, ανεξάρτητα από τον αριθμό των πολιτών της είχε δικαίωμα μίας ισοδύναμης ψήφου, ανεξαρτήτως του αριθμού των πολιτών της.  Οι αμφικτιονίες ως συνεδριάσεις ισοτίμων μελών καθιέρωσαν τις δημοκρατικές διαδικασίες και την ισονομία των Ελλήνων και ισχυροποίησαν τις αυτόνομες και ανεξάρτητες πόλεις έναντι κοινών εχθρών (π.χ. των Περσών).

    Μετά τους κλασικούς χρόνους δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα Συμπολιτείες πόλεων-κρατών.  Η Αιτωλική Συμπολιτεία  (πρώτο μισό του 4ου π.Χ. αιώνα μέχρι το 188 π.Χ.) απετέλεσε υπόδειγμα δημοκρατίας και ισοπολιτείας χωρίς τη δεσποτική κυριαρχία κάποιας πόλης.  Προϋπόθεση συμμετοχής κάποιας πόλης σ’ αυτήν ήταν η ύπαρξη δημοκρατικού πολιτεύματος.  Η κεντρική Διοίκηση της Συμπολιτείας καθόριζε την εξωτερική πολιτική και είχε αποκλειστικό δικαίωμα να κόβει νομίσματα.

    Η Αχαϊκή Συμπολιτεία (281-146 π.Χ.) είχε ως σκοπό να επεκτείνει την ισχύουσα δημοκρατία και ισηγορία μεταξύ των Ελλήνων.  Ως ανώτατη εξουσία εθεωρείτο η κοινή σύνοδος των συνέδρων από κάθε πόλη, όπου ίσχυαν ίδια μέτρα και σταθμά, ίδιοι νόμοι, ίδιο νόμισμα και ίδιος πολιτειακός τύπος.

    Ο Στρατηγός της Αιτωλικής Συμπολιτείας Αγέλαος ο Ναυπάκτιος διεκήρυξε το 217 π.Χ. στην πανελλήνια συνδιάσκεψη στη Ναύπακτο ότι οι Έλληνες δεν πρέπει να πολεμούν μεταξύ τους, γιατί είτε οι Ρωμαίοι αναδειχθούν νικητές, είτε οι Καρχηδόνιοι στον πόλεμο που είχαν μεταξύ τους θα στρέφονταν εναντίον της Ελλάδας.  Η διορατικότητα του Αγέλαου και η φιλειρηνική μεταξύ των Ελλήνων διάθεση προκάλεσαν μεγάλη απήχηση σ’ όλους τους αντιπροσώπους πόλεων.   Η ελληνική καχυποψία όμως και η ρωμαϊκή προπαγάνδα και στρατηγική οδήγησαν τους Έλληνες μετά από λίγο σε νέες εμφύλιες διαμάχες των Συμπολιτειών μεταξύ τους και με τους Μακεδόνες και στην τελική υποταγή τους στους Ρωμαίους το 146 π.Χ..

    Όλες οι προηγούμενες συμμαχίες που αναφέρθηκαν στηρίζονταν στην ισοτιμία, στην ισοπολιτεία και στη δημοκρατική λήψη των αποφάσεων σε αντίθεση με τις αυτοκρατορίες που φυσικά δεν στηρίζονταν σε συναινετικές διαδικασίες αλλά δημιουργήθηκαν με την κατάκτηση και την υποδούλωση άλλων λαών.

    Παγκοσμιοποίηση: Ευκαιρίες και Απειλές

    Μετά την αποδυνάμωση των εθνών-κρατών και την κατάρρευση των αυτοκρατοριών φθάσαμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, που χαρακτηρίζεται από τη διεθνοποίηση του τρόπου ζωής, ανεξάρτητα από έθνος, φυλή, γλώσσα και θρησκεία που διευκολύνθηκε από την αποεθνικοποίηση των κοινωνικών προτύπων σε συνθήκες συνεχώς επιταχυνόμενης τεχνολογικής προόδου.  Στη σύγχρονη εποχή ζούμε την παγκοσμιοποίηση: της γνώσης, της τεχνολογίας, της παραγωγής, της κατανάλωσης, των χρηματοπιστωτικών συστημάτων, του τρόπου ζωής, των θεσμών, των οπλικών συστημάτων, του αθλητισμού, των οικονομικών κρίσεων, των πανδημιών, του εγκλήματος, της τρομοκρατίας, των κινημάτων διαμαρτυρίας, της μόλυνσης του περιβάλλοντος, κλπ.

    Μεγάλο μέρος των εθνικών προκαταλήψεων ξεπεράστηκε σταδιακά όχι μόνο λόγω του πολιτιστικού ιμπεριαλισμού που επιβλήθηκε μέσω του κινηματογράφου, της μόδας, της μουσικής και της τηλεόρασης, αλλά και λόγω της ανάπτυξης του τουρισμού, του διεθνούς εμπορίου, των διεθνών κινήσεων κεφαλαίων, των ενδοεταιρικών συναλλαγών, των οργανωτικών αναγκών των πολυεθνικών επιχειρήσεων και των δυνατοτήτων που προσφέρουν το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

    Η παγκοσμιοποίηση είναι τελικά μια μη αναστρέψιμη διαδικασία με την οποία έχουμε μάθει να ζούμε, επιλέγοντας καθημερινά προϊόντα πολυεθνικών επιχειρήσεων, τα οποία παράγονται σε διάφορες χώρες του κόσμου.  Η διαδικασία αυτή διευκολύνθηκε από τις πολύ σημαντικές μειώσεις κόστους μεταφορών και επικοινωνιών και περιορισμού των εμποδίων των ροών κεφαλάίων, αγαθών, υπηρεσιών και ανθρωπίνων πόρων.  Παράλληλα όμως εξασθένησε η αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων των κεντρικών τραπεζών και διαφάνηκε η αναγκαιότητα ενός νέου διεθνούς ρυθμιστικού πλαισίου και διεθνών μηχανισμών εποπτείας ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι μιας γενικότερης οικονομικής αποσταθεροποίησης.

    Αναβίωση των εθνικισμών;

    Μήπως λοιπόν σε αντιστάθμισμα στην παγκοσμιοποίηση θα έπρεπε να ενδυναμωθούν τα εθνικιστικά συναισθήματα των πολιτών, ώστε να αποτραπούν: η μείωση της εθνικής κυριαρχίας και ανεξαρτησίας, η μεταφορά κεφαλαίων και θέσεων εργασίας από χώρες υψηλού σε χώρες χαμηλού εργατικού κόστους, η ισοπέδωση της διαφορετικότητας των λαών και η εξαφάνιση της πολιτιστικής κληρονομιάς κάθε λαού;

    Μετά τις τεράστιες μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές προς την Ευρώπη και τη ριζοσπαστικοποίηση μεγαλύτερου μέρους πιστών του Ισλάμ σε σχέση με το παρελθόν, ενεργοποιήθηκαν τα εθνικιστικά αντανακλαστικά πολλών λαών της Ευρώπης με μεγάλη άνοδο των εθνικιστικών κομμάτων. 

    Σύμφωνα με τους εθνικιστές, οι κοινωνικοοικονομικοί, πολιτικοί και πολιτιστικοί στόχοι του έθνους μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσα στο πλαίσιο της απόλυτης εθνικής αυτονομίας και ανεξαρτησίας.

    Ο απομονωτισμός των οικονομιών που επιδιώκεται διεθνώς από ακροδεξιές και ακροαριστερές πολιτικές δυνάμεις και οι εθνικιστικές εξάρσεις τους δεν είναι δυνατόν φυσικά να αποτελέσουν εναλλακτική λύση στα σύγχρονα σύνθετα και πολυπαραγοντικά προβλήματα της οικονομίας, του δικαίου, της εξωτερικής πολιτικής και της άμυνας των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.  Αυτός στερεί τις οικονομίες από τα θετικά αποτελέσματα του διεθνούς εμπορίου που συνίστανται στην αριστοποίηση της κατανομής των παραγωγικών συντελεστών και στην αποφυγή διασπάθισης οικονομικών μέσων για την παραγωγή προϊόντων που τους λείπει το συγκριτικό πλεονέκτημα, είτε από πλευράς τιμής είτε από πλευράς ποιότητας και εξειδικευμένης εξυπηρέτησης.

    Ο  εθνοκεντρισμός αποτελεί μια αλαζονική στάση ανωτερότητας που εκφράζει την πεποίθηση ότι τα πολιτικά και πολιτισμικά πρότυπα που ακολουθεί μια εθνική ή μία θρησκευτική ομάδα  εκφράζουν τη μόνη αλήθεια η οποία πρέπει να χρησιμοποιείται ως απόλυτο μέτρο αξιολόγησης όλων των άλλων πολιτών.  Ο εθνοκεντρισμός οδηγεί στη δημιουργία προκαταλήψεων, ξενοφοβίας και στερεότυπων  που εμποδίζουν τη διαπολιτισμική επικοινωνία και κατανόηση. 

    Ασφαλώς η έννοια του εθνικισμού πρέπει να διαχωρίζεται από την έννοια του πατριωτισμού.  Στον εθνικισμό η αγάπη για την πατρίδα είναι συνυφασμένη με την υποτίμηση, την εχθρότητα ή σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και με το μίσος για κάθε άλλη χώρα, η οποία εκ των προτέρων θεωρείται κατώτερη και δυνάμει εχθρός ή πιθανός ζωτικός χώρος, στον οποίο οφείλει να επεκταθεί το έθνος-κράτος για να εξασφαλίσει τα μακροπρόθεσμα συμφέροντά του.

    Ο εθνικισμός αρνείται τις αξίες του ανθρωπισμού για όσους πολίτες ζουν μέσα στα σύνορα μιας άλλης χώρας, οι οποίοι ως εχθροί μπορούν χωρίς ηθικές αναστολές να καταστραφούν, να δολοφονηθούν ή να υποδουλωθούν.  Επιδιώκει τη φυλετική, ιδεολογική και θρησκευτική καθαρότητα και πολιτισμική ομοιογένεια στα πλαίσια ενός κράτους και έχει αποδείξει ιστορικά την επικινδυνότητά του (ιδίως οι ακροδεξιές φασιστικές και ακροαριστερές σταλινικές εκδοχές του) με εθνικούς, ιδεολογικούς και θρησκευτικούς πολέμους, εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες.

    Στον πατριωτισμό, η αγάπη για την πατρίδα δεν συνδέεται με τη μισαλλοδοξία, αλλά έχει αμυντικό χαρακτήρα, τόσο από πολιτικής, στρατιωτικής, όσο και από πολιτισμικής άποψης.  Ο γνήσιος πατριωτισμός είναι συνυφασμένος με την έννοια του αμοιβαίου σεβασμού των δικαιωμάτων άλλων λαών, θρησκειών και πολιτισμών, εφόσον αυτοί δεν επιδεικνύουν επιθετικές προθέσεις βίαιης επιβολής των δικών τους πολιτισμικών αξιών και εθνικών διεκδικήσεων.

    Κοσμοπολιτισμός και Φεντεραλισμός

    Σε μια εποχή που τα σύγχρονα κράτη είναι όλο και περισσότερο ενταγμένα στα πλαίσια των αγορών και όχι οι οικονομίες στα πλαίσια των κρατών, η εξουσία των εθνικών Κυβερνήσεων έχει περιοριστεί σε σημείο που να θέτει σε κίνδυνο το κοινωνικό κράτος, που ιδίως στην Ευρώπη αντιστάθμισε αποτελεσματικά ορισμένες από τις οικονομικές και κοινωνικές ανεπιθύμητες συνέπειες της καπιταλιστικής ανάπτυξης.  Σήμερα οι πολιτικές δυνάμεις των κοινωνικοοικονομικά ανεπτυγμένων χωρών θα πρέπει να πρωτοστατήσουν στην καλλιέργεια του οράματος του κοσμοπολιτισμού και να επιδιώξουν μακροπρόθεσμα τη συνεννόηση όλων των κρατών, ώστε οι άνθρωποι να ζουν με βάση τους ίδιους νόμους, ανεξάρτητα από εθνικά σύνορα, έχοντας ως διευρυμένη πατρίδα ολόκληρο τον κόσμο.

    Οι ιδέες αυτές υποστηρίχθηκαν κατά την αρχαιότητα κυρίως από τον Δημόκριτο, τον Σωκράτη, τον Αντισθένη, τον Διογένη, τον Ζήνωνα, τον Χρύσιππο, κ.ά.π.   Ο Καντ θεωρούσε ότι ο κοσμοπολιτισμός είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για την παγκόσμια ειρήνη. 

    Η εναλλακτική λύση που ακολουθήθηκε μέχρι σήμερα από την ανθρωπότητα, δηλαδή του πρωτογονισμού και της θηριωδίας των πολέμων κόστισε, για να αναφέρουμε μόνο τους δύο παγκόσμιους πολέμους του προηγούμενου αιώνα: ο μεν Α’ παγκόσμιος πόλεμος 66 εκατομμύρια, ενώ ο Β’  παγκόσμιος πόλεμος 80 εκατομμύρια νεκρούς και ανυπολόγιστες καταστροφές υλικών και πνευματικών δημιουργημάτων.

    Εξάλλου, είναι απογοητευτικό να συνειδητοποιούμε ότι οι παγκόσμιες εξοπλιστικές δαπάνες αυξάνονται κάθε χρόνο, φθάνοντας το 2018 στο ύψος ρεκόρ του 1.822 τρισεκατομμυρίων δολλαρίων, ενώ παράλληλα κάτω από το διεθνές όριο ακραίας φτώχειας (1,9 δολλάρια τη μέρα), παρά τις σταδιακές ετήσιες βελτιώσεις τα τελευταία χρόνια, ζούσε περίπου το 10% του παγκόσμιου  πληθυσμού.

    Σε μια εποχή μείωσης της αξίας της ανθρώπινης θυσίας για τα υποτιθέμενα εθνικά συμφέροντα και αύξησης της αξίας της ανθρώπινης ζωής, τουλάχιστον στις δυτικές χώρες, η παγκόσμια ειρήνη που θα μπορούσε να εδραιωθεί με κοσμοπολιτικές αντιλήψεις, θα εξοικονομούσε τεράστια ποσά, τόσο για την οικονομική βοήθεια σε υπανάπτυκτες χώρες για δαπάνες υγείας , παιδείας και κοινωνικής προστασίας, όσο και για την αύξηση των δαπανών επιστημονικής έρευνας και την επιτάχυνση της τεχνολογικής προόδου στις περισσότερο αναπτυγμένες χώρες.  Στην πορεία του γυμνού πιθήκου προς τον εξανθρωπισμό του, μαζικά εγκλήματα και γενοκτονίες, βαρβαρότητες και κτηνωδίες που σε προηγούμενες εποχές θεωρούνταν η αυτονόητη μοίρα των ηττημένων, σήμερα όλο και περισσότερο προκαλούν τον αποτροπιασμό μας για τη σκληρότητά τους, ενώ η απαίτηση για έναν ΟΗΕ με πολύ διευρυμένες αρμοδιότητες μπορεί να θεωρηθεί με τα κριτήρια της κοσμοπολίτικης αντίληψης όλο και λιγότερο ρομαντική και περισσότερο αυτονόητη.

    Μέχρι την υλοποίηση όμως αυτού του  μακροχρόνιου οράματος για την ανθρωπότητα, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είχε συμφέρον να κινηθεί προς την ομοσπονδιοποιησή της, δηλαδή προς κοινό προϋπολογισμό, δημοσιονομική πολιτική, κοινωνική πολιτική, βιομηχανική πολιτική, πολιτική έρευνας και τεχνολογίας, κοινό Σύνταγμα και νόμους, κοινή ασφάλεια και άμυνα, κοινή εξωτερική πολιτική, διεθνές εμπόριο, κλπ.

    Δεδομένου ότι με την παγκοσμιοποίηση έχει αλλάξει η οικονομική βάση της κοινωνίας πρέπει να συμπεράνουμε ότι πρέπει αντίστοιχα να διαφοροποιηθεί και το εποικοδόμημα της πολιτικής και του δικαίου, ώστε να εξυπηρετούνται αποτελεσματικότερα τα συμφέροντά της.

    Σε μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία οι λαοί θα μπορούσαν να επεκτείνουν τον πατριωτισμό τους, στα πρότυπα των ελληνικών αμφικτυονιών και Συμπολιτειών, διαμορφώνοντας παράλληλα με την εθνκή τους συνείδηση και μια ευρωπαϊκή συνείδηση που θα στηρίζεται στις αρχές της ισοπολιτείας, της δημοκρατίας και της αλληλεγγύης.  Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να ελαχιστοποιηθούν οι εξωτερικοί κίνδυνοι, ιδίως για τα μικρότερα κράτη, να μειωθούν οι περιφερειακές ανισότητες και να διασφαλιστεί μια βιώσιμη κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη μέσα σε δημοκρατικές συνθήκες αμοιβαίου σεβασμού των προτεραιοτήτων κάθε ιδιαίτερου πολιτισμού.  

    Ο Φεντεραλισμός, ως μακροπρόθεσμη προοπτική για την Ευρωπαϊκή Ένωση, φυσικά και δεν απεμπολεί την αγάπη για την ιδιαίτερη πατρίδα και τα συμφέροντά της, αντιθέτως αυτά κατοχυρώνονται καλύτερα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης οικονομικοπολιτικής και στρατιωτικής συμμαχίας. Φαίνεται ότι η ανάγκη προφύλαξης των ευρωπαϊκών συνόρων και η τελευταία πανδημία επετάχυναν τη συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας λήψης μέτρων αλληλεγγύης μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών και απετέλεσαν κάποια βήματα στην μακρά πορεία προς τη σωστή κατεύθυνση της ομοσπονδιοποίησης της Ευρώπης.

    * Ο Δρ Κωνσταντίνος Λυμπερόπουλος είναι  τ. Καθηγητής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ