Συνεχης ενημερωση

    Τετάρτη, 17-Ιουν-2020 00:05

    Εισερχόμενες και εξερχόμενες άμεσες ξένες επενδύσεις και η σκιώδης οικονομία

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Των Ιωάννη Μαραγκού, Θέμη Ανθρακίδη, Αλεξάνδρας Δημητριάδου, Αγγελικής Νεστορούδη, ΕιρήνηςΤριάρχη

    Η ελληνική οικονομία χαρακτηρίστηκε από πολιτική και δημοσιονομική αστάθεια σε συνδυασμό με υψηλά επίπεδα διαφθοράς και χρηματοοικονομικά σκάνδαλα, αθέμιτες και αμφισβητήσιμες κυβερνητικές πολιτικές και ισχυρά συνδικάτα, που οδήγησαν στην ελληνική οικονομική κρίση το 2010, ως συνέπεια της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008. Οι εισερχόμενες και οι εξερχόμενες Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (ΑΞΕ) και η σκιώδης οικονομία (shadow economy) ή παραοικονομία στην Ελλάδα, έπαιξαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια της κρίσης είτε τονώνοντας είτε παρακωλύοντας την οικονομική ανάκαμψη.

    Άμεσες Ξένες Επενδύσεις και Σκιώδης Οικονομία

    Οι Άμεσες Ξένες Επενδύσεις (ΑΞΕ) είναι η κύρια μορφή κεφαλαιακών ροών μεταξύ χωρών και συνήθως θεωρούνται ως μακροπρόθεσμη στρατηγική επένδυση. Είναι λιγότερο ασταθείς από τις επενδύσεις χαρτοφυλακίου και αντικατοπτρίζουν τη θεμελιώδη επιλογή της τοποθεσίας εγκατάστασης των πολυεθνικών επιχειρήσεων. Οι ροές ΑΞΕ διακρίνονται μεταξύ εισερχόμενων και εξερχόμενων.

    Οι εισερχόμενες ΑΞΕ μπορεί να αποτελέσουν μια αποτελεσματική μέθοδο για τη χρηματοδότηση ελλειμμάτων τρεχουσών συναλλαγών βασιζόμενες στον μηχανισμό μη δημιουργίας χρεών, ειδικά για εκείνες τις οικονομίες που υπέφεραν επί μακρόν από μεγάλα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών. Γενικά, οι εισερχόμενες ΑΞΕ βελτιώνουν την ανταγωνιστικότητα, σε συνδυασμό με τη συνολική τόνωση της παραγωγικότητας του εγχώριου προϊόντος της χώρας υποδοχής και αυξάνουν το εγχώριο εθνικό εισόδημα.

    Οι ροές εξερχόμενων ΑΞΕ υποδηλώνουν την ανταγωνιστικότητα των εγχώριων επιχειρήσεων στο να διεισδύουν σε ξένες αγορές με βάση την προηγμένη τεχνολογία και τις εξειδικευμένες γνώσεις τους και έχουν θετικά αποτελέσματα στην παραγωγή και στην απασχόληση, ωστόσο, στο ισοζύγιο πληρωμών της χώρας προέλευσης τους, οι εξερχόμενες ΑΞΕ αποτελούν απώλεια κεφαλαίου.

    Το μέγεθος της σκιώδους οικονομίας διαφέρει μεταξύ των ανεπτυγμένων και των αναπτυσσόμενων χωρών. Στις ανεπτυγμένες χώρες το μέγεθος της σκιώδους οικονομίας είναι μικρότερο σε σύγκριση με τις αναπτυσσόμενες χώρες στις οποίες μερικές φορές η οικονομία τους είναι στο μεγαλύτερο μέρος τηςσκιώδης (Berdiev and Saunoris, 2018, σελ. 223). Οι Medina και Schneider (2018) στην έρευνά τους ορίζουν τη σκιώδη οικονομία ως το σύνολο των οικονομικών δραστηριοτήτων που πραγματοποιούνται λάθρα και εν κρυπτώ από τις αρμόδιες αρχές για νομισματικούς, κανονιστικούς και θεσμικούς λόγους προς αποφυγή καταβολής φόρων και εισφορών κοινωνικής ασφάλισης.

    Οι Hassan και Schneider (2016) υπολόγισαν το μέγεθος της σκιώδους οικονομίας για 157 χώρες, συμπεριλαμβανομένων των αναπτυσσόμενων χωρών της Ανατολικής Ευρώπης, της Κεντρικής Ασίας και χωρών μελών του ΟΟΣΑ με υψηλά εισοδήματα για την περίοδο 1999-2013, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι το μέσο μέγεθος της σκιώδους οικονομίας ως ποσοστό του ΑΕΠ είναι σημαντικό, καθώς ξεπερνάει το 30 τοις εκατό. Όρισαν ως μείζον κίνητρο της σκιώδους οικονομίας τη φορολογική επιβάρυνση συνδυαζόμενη με την εργατική νομοθεσία και την χαμηλή ποιότητα των θεσμών. 

    Σε μια εποχή κρίσης, η σκιώδης οικονομία μπορεί να είναι ο λόγος αλλά επίσης και η αιτία για μεγαλύτερη ύφεση. Η μαύρη οικονομία μετατρέπεται σε μέρος ενός φαύλου κύκλου καθώς μειώνει τα φορολογικά έσοδα, κάτι το οποίο αυξάνει το δημοσιονομικό έλλειμμα, απώλεια η οποία στην πορεία αντισταθμίζεται από μεγαλύτερους φόρους οι οποίοι παρακινούν περισσότερες επιχειρήσεις και εργαζόμενους σε ανεπίσημες οικονομικές δραστηριότητες.

    Εισερχόμενες Άμεσες Ξένες Επενδύσεις κατά την ελληνική οικονομική κρίση 2008-2018

    Εν μέσω της ελληνικής οικονομικής κρίσης, οι εισερχόμενες ΑΞΕ σημείωσαν μεγάλη πτώση μεταξύ των ετών 2009-2015 με μικρή αύξηση μεταξύ 2013 και 2014 (βλ. Σχήμα 1). Αντίθετα, από το 2016, οι εισερχόμενες ροές ΑΞΕ άρχισαν σταδιακά να ξανακερδίζουν έδαφος.

    ΣΧΗΜΑ 1 – Εισερχόμενες Ροές ΑΞΕ στην Ελλάδα κατά την περίοδο 2008-2018 

    pin
    Πηγή: Κέντρο δεδομένων UNCTAD, ΑΞΕ: Εσωτερικές ροές, ετήσια (UNCTAD, 2019α)


     

    Σύμφωνα με τα στοιχεία της UNCTAD (2019α), το 2018 η Ελλάδα υποδέχθηκε τις περισσότερες εισερχόμενες ΑΞΕ από το 2009, φθάνοντας τα 4,257 εκατομμύρια δολάρια (Σχήμα 1). Οι εισερχόμενες ροές ΑΞΕ το 2018 σημείωσαν άνοδο για τρίτο συνεχές έτος και αυξήθηκαν κατά 17,9% σε σύγκριση με το 2017 (Σχήμα 1). 

    ΣΧΗΜΑ 2 – Εισερχόμενες Ροές ΑΞΕ, % του ΑΕΠ, 2008-2018 ΟΟΣΑ, ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΣ, ΕΥΡΩΠΗ, ΕΛΛΑΔΑ

    pin
    Πηγή: Από OECD (2019), Στοιχεία για ΑΞΕ: χρηματοοικονομικές ροές, κύρια μεγέθη.


     

    Η κρίση χρέους σε συνδυασμό με το πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής που ακολούθησε η Ελλάδα κατά την περίοδο 2008-2012 είχε τεράστιο αντίκτυπο στην οικονομία και την κοινωνική ευημερία της χώρας (ΟECD, 2013). Η μείωση της κατανάλωσης, των επενδύσεων και των ΑΞΕ, ως αποτέλεσμα της συνεχούς ύφεσης, έπληξε την οικονομική ευημερία και το βιοτικό επίπεδο, ειδικά στις περιοχές των Ιονίων Νήσων και της Κεντρικής Μακεδονίας (OECD, 2013). Αυτή η οικονομική κατάσταση επιδεινώθηκε μετά το τρίτο πρόγραμμα οικονομικής στήριξης που υπεγράφη από την ελληνική κυβέρνηση τον Αύγουστο του 2015, ούτως ώστε να αποφευχθεί η κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος.

    Εξερχόμενες Άμεσες Ξένες Επενδύσεις κατά την ελληνική οικονομική κρίση 2008-2018

    Εξετάζοντας τα πρόσφατα δεδομένα των εξερχομένων ΑΞΕ, από τον πίνακα 2, παρατηρούμε ότι το 2008, οι επενδύσεις που πραγματοποιήθηκαν στο εξωτερικό από ελληνικές εταιρείες ήταν 0,68% του ΑΕΠ. Ωστόσο το 2009, η οικονομική κρίση, επηρέασε τους Έλληνες επενδυτές, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα, από το 2009 μέχρι το 2013 να υπάρξει μια σταδιακή μείωση κεφαλαίων που επενδύθηκαν με τη μορφή εξερχομένων ΑΞΕ, λόγω του ασταθούς ελληνικού επιχειρηματικού περιβάλλοντος εν μέσω παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης (Bitzenis and Vlachos, 2011). 

    Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα δεδομένα για τις εξερχόμενες επενδύσεις το 2014, όπου παρατηρήθηκε μια αύξηση, η οποία εκτιμήθηκε στο 1,27% του ΑΕΠ. Αυτό αναδείκνυε  επανάκαμψη και επανεπένδυση στις ξένες αγορές από τις ελληνικές επιχειρήσεις. Ωστόσο, αυτή η επενδυτική τάση, δεν παρουσίασε διάρκεια, καθώς τον επόμενο χρόνο, καταγράφηκε μια ύφεση της τάξεως του 0,80% του ΑΕΠ και το 2016, μια επιστροφή κεφαλαίων στην χώρα, που κυμάνθηκε περίπου στο 0,85% του ΑΕΠ. Το 2017 και το 2018 παρατηρήθηκε ξανά μια σταδιακή ανάκαμψη της τάξεως του 0,29% και 0,39% του ΑΕΠ, αντίστοιχα.

    Πίνακας 2: Εξερχόμενες ΑΞΕ της Ελλάδας από το 2008 έως το 2018, σαν ποσοστό του ΑΕΠ.

    pin
    Πηγή: OECD (2019).

     

    Η Σκιώδης Οικονομία κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Οικονομικής Κρίσης 2008-2018

    Όσον αφορά την ελληνική οικονομία, οι έρευνες δείχνουν ότι το μέγεθος της σκιώδους οικονομίας, ανεξάρτητα από τη μέθοδο εκτίμησής της, αποτελεί ένα σημαντικό ποσοστό του επίσημα καταγεγραμμένου ΑΕΠ με το μεγαλύτερο μέρος των μελετών που αναφέρονται στην περίοδο μετά το 2000 να την εκτιμούν μεταξύ 26% και 28% του ΑΕΠ (Bitzenis et al., 2016). 

    Το μέγεθος της σκιώδους οικονομίας και η αναλογία χρέους προς ΑΕΠ, σχετίζονται θετικά. Συνεπώς, υποστηρίζεται ότι η σκιώδης οικονομία, θα πρέπει να απορροφηθεί από το ΑΕΠ, έτσι ώστε να διευκολυνθεί η δημοσιονομική προσαρμογή και να αποτελέσει τμήμα της επίσημης ελληνικής οικονομίας, καθώς μπορεί δυνητικά να αυξήσει τα κυβερνητικά έσοδα και να συμβάλλει στη λύση της κρίσης χρέους μιας χώρας (Bitzenisetal., 2016). Πράγματι, δεδομένου του μεγέθους της σκιώδους οικονομίας στην Ελλάδα, αν ένα τμήμα της μεταφερόταν στην επίσημη οικονομία, το προστιθέμενο κυβερνητικό έσοδο θα ενθάρρυνε τη δημοσιονομική προσαρμογή και θα διευκόλυνε την ελληνική οικονομία να μετριάσει το σπιράλ χρέους-αποπληθωρισμού (Bitzenis and Vlachos, 2015).

    Σύμφωνα με την πρόσφατη μελέτη των Schneider και Boockmann (2018), η οποία εκτιμά τη σκιώδη οικονομία μεταξύ 20 αναπτυγμένων χωρών του ΟΟΣΑ, το 2018 η Ελλάδα κατετάγη πρώτη μεταξύ αυτών των οικονομιών. Η σκιώδης οικονομία της Ελλάδος υπολογίστηκε στο 20,8% του ΑΕΠ, ακολουθούμενη από την Ιταλία (19,5%) και την Ισπανία (16,6%).

    Η σκιώδης οικονομία στην Ελλάδα μειώθηκε στη διάρκεια της κρίσης (2008-2018) κατά περίπου 15% (από 24,3% σε 20,8%) όπως καταγράφεται στο γράφημα 3. Αυτά τα ευρήματα συνάδουν με την ερμηνεία του Schneider (2012, σελ.1-2) για τη μείωση της σκιώδους οικονομίας στην Ελλάδα, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι όταν η οικονομία ανακάμπτει, οι άνθρωποι μειώνουν τις δραστηριότητες σκιώδους οικονομίας, ενώ η ύφεση προσφέρει κίνητρα για να προσποριστούν "μαύρα" χρήματα. Ωστόσο, κατά τον Schneider, στην ελληνική οικονομία, η καθίζησηυπήρξε τόσο σοβαρή, που η ζήτηση για δραστηριότητες σκιώδους οικονομίας μειώθηκε λόγω της δραματικής ύφεσης που οδήγησε σε άνευ προηγουμένου απώλεια εισοδήματος.


    Γράφημα 3: Το μέγεθος της ελληνικής σκιώδους οικονομίας 2003-2018 (% ΑΕΠ)

    pin
    Πηγή: Schneider and Boockmann(2018)

     
    Συμπερασματικά, αποδεικνύεται ότι οι εισερχόμενες και εξερχόμενες ΑΞΕ και ο σκιώδης τομέας της οικονομίας, διαδραμάτισαν έναν σημαντικό ρόλο στη διάρκεια της ελληνικής οικονομικής κρίσης. Λαμβάνοντας υπόψη τα προαναφερθέντα, διαπιστώνεται ότι οι εισερχόμενες και οι εξερχόμενες ΑΞΕ δύνανται να ενισχύσουν την ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας. Έντονο προβληματισμό προκαλεί το γεγονός ότι με την επερχόμενη ανάκαμψη, η σκιώδης οικονομία θα αυξηθεί ξανά στα προ-κρίσης επίπεδα, εάν οι ασκούντες την οικονομική πολιτική δεν φροντίσουν εγκαίρως να εκμεταλλευτούν αυτήν την εξαιρετική συγκυρία ώστε να μετατρέψουν μεταξύ άλλων την κρίση σε μια ευκαιρία για την ουσιαστική μείωση της σκιώδους οικονομίας.

    Βιβλιογραφία

    1.    Berdiev, A.N. and Saunoris, J.W. (2018), "Does globalisation affect the shadow economy?”, World Economy, Vol. 41 No. 1, pp. 222–241.
    2.    Bitzenis, A., Vlachos, V. and Schneider, F. (2016), "An Exploration of the Greek Shadow Economy: Can Its Transfer into the Official Economy Provide Economic Relief Amid the Crisis?”, Journal of Economic Issues, Vol. 50 No. 1, pp. 165–196.
    3.    Bitzenis, A. and Vlachos, V.A. (2011), Outward FDI from Greece and Its Policy Context.
    4.    Bitzenis, A. and Vlachos, V.A. (2015), "The Fight against the Shadow Economy as an Exit from the Greek Sovereign Debt Crisis”, Europe in Crisis, No. September 2018, pp. 275–285.
    5.    Hassan, M. and Schneider, F. (2016), "Size and the development of the shadow economies of 157 worldwide countries: Updated and new measures from 1999 to 2013”, Journal of Global Economics, Vol. 4 No. 3, pp. 1–14.
    6.    Medina, L. and Schneider, F. (2018), "Shadow Economies Around the World: What Did We Learn Over the Last 20 Years?”, IMF Working Papers, Vol. 18 No. 17, pp. 1–77.
    7.    OECD. (2013), The Economic Crisis and Recovery in OECD Regions and Cities. Regions and Cities: Where Policies and People Meet. Third Ministerial Meeting of the Territorial Development Policy Committee, Marseille, France.
    8.    OECD. (2019), "OECD International Direct Investment Statistics”, OECD Data.
    9.    Schneider, F. (2012), "Size and Development of the Shadow Economy of 31 European and 5 Other Oecd Countries From 2003 To 2012: some new facts”, ShadEcEurope31_March 2012, Vol. 3 No. 4.
    10.    Schneider, F. and Boockmann, B. (2018), Die Größe Der Schattenwirtschaft – Methodik Und Berechnungen Für Das Jahr 2015.
    11.    UNCTAD. (2019a), "UNCTADstat - Table view - Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual”, UNCTAD.
     

    * Ο κ. Ιωάννης Μαραγκός, είναι Καθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

    * Ο κ. Θέμης Ανθρακίδης, είναι υπ. Διδάκτωρ Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

    * Η κα Αλεξάνδρα Δημητριάδου, είναι MSc Οικονομικής και περιφερειακής ανάπτυξης, Πάντειο Πανεπιστήμιο

    * Η κα Αγγελική Νεστορούδη, είναι Π.Μ.Σ. στις Πολιτικές και Οικονομικές Σπουδές Σύγχρονης Ανατολ. και Ν.Α. Ευρώπης Τμήμα ΒΣΑΣ, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

    * Η κα ΕιρήνηΤριάρχη, είναι Λέκτορας Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 
    υπ. Διδάκτωρ Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ