Συνεχης ενημερωση

    Παρασκευή, 05-Ιουν-2020 00:03

    Εμπιστοσύνη: φαγώσιμο αγαθό ή παροδική πλάνη;

    • Εκτύπωση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Νίκου Κασκαβέλη

    Η Ελλάδα ανέκαθεν, ακόμα και στις πιο μεγάλες της περιπέτειες, είχε να επιδείξει επιτυχίες. Μπορούσε να υπερηφανευθεί για ανθρώπους της, για επιμέρους ομάδες, για περιοχές ή εποχές αριστείας. Για συγκεκριμένα επιτεύγματα που συχνά περνούσαν τα σύνορα και είχαν διεθνή απήχηση. Το θέμα ήταν πως οι επιτυχίες αυτές συνήθως εξέπεμπαν την εικόνα του συγκυριακού. Του έκτακτου. Ένα παιχνίδι πιθανοτήτων που συνήθως εξηγούσε την όποια επιτυχία, ως ατομική υπέρβαση. Ως μάχη απέναντι στις αντιξοότητες και νίκη ενός ανυπέρβλητου "ηρωικού" θυμικού, που όλα τα καταφέρνει, επειδή είναι τόσο γενναίο και επειδή απλώς το θέλει πολύ. Και πάντως, ως ατομικό κατόρθωμα, απόλυτα ξεκομμένο από οτιδήποτε συλλογικό, πόσο μάλλον κρατικό.

    Κι επειδή ακριβώς κάθε επιτυχία (ας σκεφτούμε μόνο τις κομβικές αθλητικές) έπαιρνε αυτές τις διαστάσεις, στα όρια του μεταφυσικού κατορθώματος, γι’ αυτό και συνήθως παρέμενε εξαιρετικό γεγονός. Ασύνηθες. Το σύνηθες, αυτό που οι Έλληνες είχαν εμπεδωμένο ως μία άτυπη σταθερά, ήταν πως οι όποιες δομές, προπαντός οι κρατικές, ο όποιος σχεδιασμός και στο βαθμό που υπήρχε, δεν ασχολούνταν ουσιαστικά με το θέμα τους. Ήταν κάτι διάφορο από εκείνους, το οποίο αν δεν τους δυσκόλευε τη ζωή, πάντως δεν τους βοηθούσε. 

    Μια εμπεδωμένη αντίληψη για το Κράτος που πολλοί τη συνδέουν ευθέως με τη μακρινή τουρκοκρατία (ίσως αυθαίρετα) και που έχει σύμφυτη στον πυρήνα της, όχι απλώς τη δυσπιστία, αλλά συχνά την αντιπαλότητα έως εχθρότητα. Το Κράτος έχει ταυτιστεί στο συλλογικό θυμικό με αρνητικά στερεότυπα και προκαλεί έντονη επιφύλαξη. Σε καμία δε περίπτωση δεν θεωρείται από τους πολίτες ως δική τους προέκταση, ως το συλλογικό τους δημιούργημα. Πόσο μάλλον ο θεσμικός τους υπηρέτης, που έχει θεσπιστεί για να λύνει και διευθετεί δικά τους προβλήματα. Αυτά αποτελούν κληρονομιά (ακόμα και πολιτιστική) άλλων λαών. 

    Η παραδοσιακή αυτή έλλειψη εμπιστοσύνης προς το κράτος, έχει βέβαια αλυσιδωτές συνέπειες, που ανιχνεύονται σε όλους τους τομείς και θα αναφέρω απλά τον κοινωνικό, οικονομικό και εν τέλει πολιτικό. Η στάση καχυποψίας ουσιαστικά επεκτείνεται και περνά και σε άλλους χώρους και έτσι επηρεάζει και τις σχέσεις των πολιτών μεταξύ τους. Έτσι, παραδοσιακά στην Ελλάδα μιλάμε για πολίτες που κυρίως εμπιστεύονται κατά βάση άτομα της οικογένειάς τους (με την ευρύτερη έννοια), της στενής τους ομάδας (γειτονιάς, πόλης κλπ). Το διαπροσωπικό στοιχείο είναι εντονότατο, κάτι που καθιστά απαγορευτική την πίστη σε απρόσωπες δομές, αφηρημένα σχήματα, επίσημους τελικά θεσμούς. 

    Για όλους αυτούς τους λόγους, αυτό που πραγματοποιήθηκε τους τελευταίους μήνες με αφορμή κυρίως την επιτυχή αντιμετώπιση της κρίσης του κορονοϊού, αφενός έχει ιδιαίτερη πρωτοτυπία και αφετέρου πολύ μεγάλη σημασία. Όπως λέγεται κατά κόρον, η Κυβέρνηση, εν τέλει η Ελληνική Πολιτεία, αξιοποιώντας στο μέγιστο το υψηλής στάθμης επιστημονικό δυναμικό της χώρας, πέτυχε κάτι σημαντικό: μέσω του πολύ θετικού αποτελέσματος, διεθνώς αναγνωρισμένου, πέτυχε να ενισχύσει σημαντικά την εμπιστοσύνη του μέσου πολίτη, προς το κράτος και τις λειτουργίες του. Για πρώτη φορά εδώ και πολύ καιρό οι πολίτες νιώθουν αυξημένη ασφάλεια και εμπιστοσύνη σε πληροφορίες και δράσεις συντονισμού που προέρχονται από το κράτος. 

    Αυτή η "νομιμοποίηση εκ του αποτελέσματος" είναι μία από τις κλασικές μεθόδους επίτευξης νομιμοποίησης που μπορεί να αξιοποιεί ένας φορέας εξουσίας και μάλιστα ιδιαίτερα αποτελεσματικός, αφού δεν εμπεριέχει βία ή άλλο καταναγκασμό. Οι πολίτες εθελούσια προσέρχονται και συνεργάζονται, αφού αντιλαμβάνονται, ως λογικοί "παίκτες", πως αυτό είναι προς το άμεσο συμφέρον τους. Η εμπιστοσύνη λοιπόν που κερδήθηκε και αποτυπώνεται στις σχετικές έρευνες, είναι ένα σημαντικό άυλο κεφάλαιο, που μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στην κοινωνία, την οικονομία, την πολιτική. 

    Για τη σημασία της εμπιστοσύνης στη λειτουργία και την ευρωστία μιας οικονομίας, έχουν γραφτεί ολόκληρες πραγματείες. Η ίδια η συναλλακτική ζωή, μέχρι και η πραγματική ισχύς ενός νομίσματος, βασίζονται πρωταρχικά στην έννοια της "πίστης", δηλαδή της εμπιστοσύνης. Εμπιστοσύνης στην αξιοπιστία και την ισχύ ενός συστήματος. Ότι είναι εκεί και θα λειτουργήσει ανεξαρτήτως συνθηκών και θα ρυθμίσει επωφελώς μία κατάσταση. Δεν είναι διόλου αυτονόητη αυτή η κατάσταση, γι’ αυτό και δεν είναι δεδομένη σε πολλές κοινωνίες. Και γι’ αυτό αποτελεί μεγάλη κατάκτηση, στο βαθμό που το έχουμε επιτύχει. Η εμπιστοσύνη, που όπως είδαμε στην έλλειψή της αντίστοιχα, μπορεί να είναι και "υπερχειλίζουσα" και να περιβάλλει σταδιακά πολλούς τομείς και λειτουργίες της κοινωνίας, λειτουργεί ως η "αόρατη κόλλα", η κρίσιμη ουσία που ωθεί κάθε είδους συναλλαγή και οδηγεί ταχύτερα και ασφαλέστερα στην συλλογική ευμάρεια. 

    Όπως διδάσκει η εμπειρία, η κατάκτηση μιας τέτοιας εμπιστοσύνης είναι δύσκολη υπόθεση. Προκύπτει ως προϊόν σκληρής και μεθοδικής δουλειάς που φέρνει αποτέλεσμα. Και διαρκεί όσο το αποτέλεσμα αυτό παραμένει θετικό. Κάθε επιστροφή σε αποτυχημένες συνταγές, στη γνωστή από δεκαετίες συνήθη πρακτική, μπορεί σε μηδαμινό χρόνο να τινάξει στον αέρα κάθε επιτυχημένη προσπάθεια, όσο δύσκολα και αν δομήθηκε. 

    Για αυτό το λόγο και η ευθύνη πλέον της Κυβέρνησης πρωτίστως, αλλά και όλου του πολιτικού συστήματος, είναι μεγαλύτερη. Η όποια πίστωση επιτυχίας, είναι μόνο παροδική. Τώρα, έχοντας να αντιμετωπίσει τις τεράστιες προκλήσεις της συγκυρίας, σε οικονομικό-κοινωνικό, αλλά και διεθνές επίπεδο, αλλά και έχοντας (ανέλπιστα ίσως) στο οπλοστάσιό της δυσθεώρητους πόρους, οφείλει να αποδείξει πως έχει κάνει αταλάντευτη επιλογή. Ότι συνειδητά επέλεξε νέο τρόπο διεξαγωγής του παιχνιδιού και δεν σκοπεύει να "χύσει την καρδάρα με το γάλα". Ότι θέλει και μπορεί να κινηθεί αλλιώς και να δομήσει ένα νέο παράδειγμα.

    Με λίγα λόγια, οφείλει να πάρει αυτήν την εμπιστοσύνη ως πρώτη, πολύτιμη ύλη και να την μεταποιήσει, με έξυπνους και απόλυτα στοχευμένους αλλά και διαφανείς τρόπους, σε υλικά οφέλη. Σε δουλειές, αγαθά κάθε είδους, σε σύγχρονες υποδομές και υπηρεσίες. Σε ανάπτυξη για τους πολλούς. Κανονική…αλχημεία. Μήπως και γίνει κατορθωτό, με αφορμή και την επέτειο των 200 ετών που θα γιορτάσουμε και αλλάξει με πιο σταθερό τρόπο η σχέση των Ελλήνων με το κράτος τους. Την ευρύτερη κοινωνία, το δημόσιο χώρο. Η πρόκληση είναι μεγάλη. Τόσο και οι δυσκολίες ή οι υπαρκτές δυνάμεις αδράνειας. Είναι ένα ενδιαφέρον στοίχημα που θα κρίνει το μέλλον. Το παρακολουθούμε και ελέγχουμε τον καθένα, ανάλογα της ευθύνης του. 

    * Ο κ. Νίκος Κασκαβέλης, Δικηγόρος (ΜΔΕ, MSc)

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ