Συνεχης ενημερωση

    Δευτέρα, 26-Αυγ-2019 00:03

    Ιδεολογικές απάτες και χαρισματικοί απατεώνες

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Κωνσταντίνου Λυμπερόπουλου

    Σε μια εποχή κρίσης αξιών, μήπως χρειάζεται η ανθρωπότητα κάποια νέα ιδεολογία που να είναι σε θέση να διατυπώνει τις καλύτερες δυνατές λύσεις στα σύγχρονα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα;

    Κάθε ιδεολογία είναι ένα κλειστό σύστημα σκέψης που μονοπωλεί την αλήθεια και αποτελεί τη βάση για οργανωμένη κοινωνική, πολιτική ή θρησκευτική δράση.

    Σύμφωνα με τον νόμο της ήσσονος προσπάθειας, ο άνθρωπος δεν εξετάζει πάντα διεξοδικά όλες τις εναλλακτικές λύσεις των προβλημάτων του, αλλλά αποφασίζει στο πλαίσιο των ήδη διαμορφωμένων πεποιθήσεών του που εδράζονται σε κάποιες ιδεολογίες.  Αυτές διαμορφώνουν τα "αφηγήματα" των λεγομένων χαρισματικών ηγετών και περιορίζουν την αυτόνομη σκέψη διευκολύνοντας στη λήψη αποφάσεων βάσει της μανιχαϊστικής λογικής του άσπρου-μαύρου.  Οι εδραιωμένες αντιλήψεις εξοικονομούν πνευματική ενέργεια και οδηγούν στον ψυχολογικό μηχανισμό της επιλεκτικής αντίληψης, προκειμένου να αποφεύγεται η γνωστική διαφωνία μεταξύ εδραιωμένων πεποιθήσεων και νέων πληροφοριών.

    Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η πνευματική αδράνεια και η ηθική δειλία εγκλωβίζουν το άτομο και το αιχμαλωτίζουν σε ένα κλειστό σύστημα σκέψης και στους παραδείσους των θρησκευτικών ή πολιτικών ιδεολογιών που μπορεί να οδηγήσουν σε μισαλλοδοξία και φανατισμό.

    Οι διάφορες θρησκείες και πολιτικές ιδεολογίες, που λειτούργησαν ως υποκατάστατά τους, παρόλες τις καλές προθέσεις καθολικά αποδεκτών κανόνων ανθρώπινης συμβίωσης σε κάθε κοινωνία, κατέληξαν σε πολλές περιπτώσεις σε δογματισμό και σε πράξεις που ουδεμία σχέση είχαν με τις διακηρυγμένες αρχές τους.  Για παράδειγμα, τα εγκλήματα των θρησκευτικών πολέμων, ενώ από τις ιδέες του Διαφωτισμού κατέληξαν οι Ροβεσπιέρος, Σαιν Ζυστ, κλπ. να διακηρύσσουν ότι ο οίκτος είναι προδοσία και η τρομοκρατία δικαιοσύνη, εγκαθιστώντας μια δικτατορία του τρόμου, θύματα του οποίου έπεσαν τελικά και οι ίδιοι.  Εξάλλου, οι "χαρισματικοί απατεώνες" Στάλιν, Τρότσκι, Μάο, Πολ Ποτ, κ.ά., έχοντας ως αφετηρία τις ανθρωπιστικές αξίες του μαρξισμού κατέληξαν όχι μόνο στη στέρηση της ελευθερίας και στην αναστολή της δημοκρατίας, αλλά και στη φυσική εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων για την υποτιθέμενη υπεράσπιση των συμφερόντων του λαού.  Οι απόλυτες δικτατορίες που εγκαθίδρυσαν ήταν το ίδιο καταπιεστικές για τους λαούς τους, όπως και οι εγκληματικές ιδεολογίες του φασισμού και του ναζισμού.  

    Μήπως υπάρχει διεθνώς έλλειψη χαρισματικών ηγετών στην εποχή μας;

    Η χρήση των ιδεολογιών από τους χαρισματικούς απατεώνες απετέλεσε διεθνώς τη βάση για αναστολή της κριτικής σκέψης και της ηθικής και αποφυγή της επικίνδυνης γι’ αυτούς αναζήτησης της αλήθειας.  Οι ολοκληρωτισμοί κάθε μορφής επιβλήθηκαν (παρόλο τον βερμπαλισμό των ιδεολογιών τους) ακολουθώντας τον αμοραλισμό του Λογιόλα (ο σκοπός αγιάζει τα μέσα), τον κυνισμό του Μακιαβέλι (οι ηγεμόνες πρέπει να φαίνονται προικισμένοι με αρετές που θαυμάζει το πλήθος, ακόμη κι’ αν δεν τις έχουν) και τον ωμό ρεαλισμό του Le Bon (οι μάζες χρειάζονται κάποιον που τις κολακεύει υποβάλλοντάς τις με την προπαγάνδα σε χονδροειδείς απλοϊκούς συλλογισμούς που απευθύνονται στο θυμικό τους).

    Σύμφωνα με τον Max Weber ο χαρισματικός ηγέτης πρέπει να συγκεντρώνει στο πρόσωπό του τις ιδιότητες τόσο του αγαπητού, όσο και του ικανού, δηλαδή του προσώπου που γίνεται σεβαστό για τις γνώσεις, εμπειρίες και ικανότητές του.

    Οι σύγχρονοι πολιτικοί ηγέτες στην Ελλάδα και διεθνώς, για να μη διολισθαίνουν σε καταστάσεις που θα μπορούσαν να θυμίζουν στοιχεία χαρισματικών απατεώνων, θα πρέπει να πάψουν να δίνουν βαρύτητα μόνο στα συναισθηματικά κριτήρια αποδοχής τους που βασίζονται στις δεδομένες επικοινωνιακές τους ικανότητες. Θα πρέπει αντιθέτως να επιδιώκουν μια επανάσταση της λογικής, ακολουθώντας τις τεχνοκρατικά βέλτιστες με ορθολογικά κριτήρια πρακτικές στoν τρόπο άσκησης της εξουσίας τους, αποτελώντας παράλληλα πρότυπα ηθικής διακυβέρνησης, αρετής, φρόνησης, δημοκρατικού ήθους και σεβασμού της ελεύθερης βούλησης των πολιτών.  Θα πρέπει να επιδιώκουν πάντα τη συνέπεια της διακηρυχθείσας ιδεολογίας τους και των οραμάτων που αυτή ενέπνευσε (και κατέληξαν σε συγκεκριμένες υποσχέσεις και δεσμεύσεις) με τις μετεκλογικές μεθοδεύσεις και πρακτικές που ακολουθούν.

    Ένας φωτισμένος, μη λαϊκιστής πολιτικός ηγέτης χωρίς τυχοδιωκτικές ιδεοληψίες, που δεν επιθυμεί να θεωρείται χαρισματικός μόνο για τους οπαδούς του, αξιοποιώντας τις επικοινωνιακές του ικανότητες, αλλά επιδιώκει παράλληλα να είναι αποτελεσματικός και χρήσιμος για την κοινωνία, δεν θα πρέπει για ψηφοθηρικούς λόγους να καλλιεργεί απατηλές προσδοκίες ως ένας υπερφίαλος αμοραλιστής και λαϊκιστής δημαγωγός που εξαπατά συνειδητά τους οπαδούς του. Θα πρέπει να επιδιώκει τη συνέπεια λόγων και έργων, την αξιοκρατία και την ορθολογική διακυβέρνηση, ακολουθώντας τα διεθνή πρότυπα του προγραμματισμού, της οργάνωσης, της στελέχωσης, της υποκίνησης και του ελέγχου στον τρόπο διοίκησης των κυβερνητικών στελεχών, με τελικό στόχο τη συνεχή βελτίωση της οργάνωσης της κοινωνίας και της οικονομίας προς την κατεύθυνση μιας εξισορροπημένης, αποτελεσματικής και δίκαιης κοινωνικής οικονομίας της αγοράς.

    Ποιά είναι όμως η ευθύνη των πολιτών στο όνομα των οποίων διαμορφώνονται οι ιδεολογίες και τα συνθήματα των πολιτικών ηγετών;

    Πρώτα απ’ όλα ο πολίτης δεν θα πρέπει να έχει τυφλή εμπιστοσύνη στους υποτιθέμενους "χαρισματικούς" ηγέτες, παρασυρόμενος μόνο από τα επικοινωνιακά τους χαρίσματα, μη δεχόμενος την αμφισβήτηση της αυθεντίας τους.  Σύμφωνα με τον Καζαντζάκη: "Σωτηρία θα πει να λυτρωθείς απ’ όλους τους σωτήρες".  Επομένως, ο ελεύθερος άνθρωπος με κριτική σκέψη και όχι με τον φανατισμό του οπαδού κάποιας ιδεολογίας, που λειτουργεί ως ιεραπόστολος και κήρυκας της μοναδικής αλήθειας, θα πρέπει να ακολουθεί την προτροπή του Οράτιου: "SAPERE AUDE" (τόλμησε να γνωρίσεις), που χρησιμοποίησε ο Kant για να υποδηλώσει την τόλμη που χρειάζεται για να μπορούμε να διαμορφώνουμε αυτόνομη σκέψη.  Αυτή μπορεί να μας οδηγήσει στην αλήθεια μέσω της γνώσης και κατά συνέπεια στην δυνατότητα ανεξαρτησίας έκφρασης γνώμης, διαφοροποιημένης από φανατισμούς, κομματικές γραμμές, στερεότυπα και εθνικές, φυλετικές, θρησκευτικές ή ταξικές προκαταλήψεις.

    Αμφισβητώντας όμως την αναγκαιότητα τόσο των ιδεολογιών όσο και των χαρισματικών ηγετών, ποιά πνευματικά στηρίγματα απομένουν για το σύγχρονο άνθρωπο;

    Οι ιδεοληπτικές πομφόλυγες που ως βασικά στοιχεία του λαϊκισμού, ενίοτε πείθουν με απλοϊκά συνθήματα τις μεγάλες λαϊκές μάζες, πρέπει να δώσουν τη θέση τους όχι σε κάποια νέα κλειστά συστήματα σκέψης, αλλά στις βασικές αρχές του Διαφωτισμού.  Όπως είναι γνωστό, αυτός σηματοδότησε την εναντίωση σε κάθε είδους μεσιανισμό, δογματισμό, μισαλλοδοξία, απολυταρχία και αυταρχισμό και διακήρυξε την προτεραιότητα της λογικής, τη σκέψη και την αμφισβήτηση ως αρετές, καθώς και την ισότητα των δικαιωμάτων, την ελευθερία, την ανεξιθρησκεία, τη δημοκρατία και τη διάκριση των εξουσιών.

    Απ’ την άλλη μεριά, διεθνώς δεν θα πρέπει να εμπιστευόμαστε αφελώς κάποιους υποτιθέμενους "χαρισματικούς ηγέτες που μπορεί τελικά να αποδειχθούν χαρισματικοί απατεώνες, λειτουργώντας ως λαϊκιστές θαυματοποιοί – έμποροι ψευδαισθήσεων που απευθύνονται κυρίως στο συναίσθημα και στηρίζουν τη δημοφιλία τους σε εύηχες αλλά ανερμάτιστες και λαϊκιστικές υποσχέσεις.  Τα απλοϊκά και ευκολόπεπτα συνθήματα, αντί των λογικών επιχειρημάτων, τους βοηθούν να αναρριχηθούν και να εδραιωθούν στην εξουσία, δημιουργώντας τα κομματικά τους φέουδα που τους εξασφαλίζουν τη διαιώνιση της εξουσίας τους.  
    Κάθε προοδευτικός άνθρωπος στις μέρες μας θα πρέπει να ορίζεται με αυτό το επίθετο βάσει της αντίθεσής του στους σκοταδισμούς κάθε μορφής και της πίστης του στις αναγκαίες επαναστάσεις της λογικής και της ηθικής που πρέπει να επικρατήσουν σε κάθε έκφανση της πολιτικής μας ζωής.

    *  Ο Δρ. Κωνσταντίνος Λυμπερόπουλος είναι τ. Καθηγητής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ  

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων