Συνεχης ενημερωση

    Παρασκευή, 07-Ιουν-2019 00:04

    Δημόσιες Επιχειρήσεις και Διαφθορά

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Άγγελου Μπίνη 

    Οι δημόσιες ή κρατικές επιχειρήσεις (State-owned enterprises, SΟEs) αποτελούν το βασικό όχημα των κρατών για την άσκηση οικονομικής και επιχειρηματικής δραστηριότητας. Τα οφέλη της κρατικής ιδιοκτησίας αυτών των επιχειρήσεων είναι οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά και υπό κανονικές προϋποθέσεις διαχέονται, άμεσα ή έμμεσα,  στο σύνολο της κοινωνίας.  Το ίδιο βέβαια συμβαίνει και με τις ζημίες αυτών των επιχειρήσεων σε περιπτώσεις κακοδιαχείρισης ή φαινομένων απάτης και διαφθοράς. Το κόστος το πληρώνει εν τέλει ο ιδιοκτήτης, ο μέτοχος, δηλ. ο φορολογούμενος.

    Οι επιχειρήσεις αυτή της μορφής αντιστοιχούν σήμερα στο 22% των μεγαλύτερων εταιρειών παγκοσμίως. Συνήθως δε δραστηριοποιούνται σε τομείς που έχουν στρατηγική σημασία για το κράτος-ιδιοκτήτη αλλά και για την κοινωνία. Παράλληλα, το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας και τα επιχειρησιακά τους συστήματα σχετικά με τις προσλήψεις, τις αμοιβές, την οικονομική και λογιστική διαχείριση, τις λειτουργίες εσωτερικού ελέγχου και διαχείρισης κινδύνων, τις προμήθειες, συγκλίνουν ολοένα και περισσότερο με τις αντίστοιχες πρακτικές του ιδιωτικού τομέα.

     

    pin

     

    Πολύ γνωστές παγκοσμίως δημόσιες εταιρείες έχουν συσχετισθεί με υψηλού προφίλ σκάνδαλα διαφθοράς (βλ. περιπτώσεις Telia-Sweden, Petrobras-Brazil, Statoil-Norway κ.ά.), τα οποία σε συνδυασμό με τα εμπειρικά δεδομένα από σχετικές έρευνες υποδηλώνουν συγκεκριμένες αδυναμίες των εταιρειών αυτών σχετικά με παραβιάσεις της ακεραιότητας και της διαφάνειας. Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που οι εταιρείες αυτές έχουν χρησιμοποιηθεί για την εξυπηρέτηση μικρο-κομματικών σκοπιμοτήτων και συγκεκριμένων ομάδων συμφερόντων, πάντα σε βάρος της πραγματικής αποστολής τους και του κοινωνικού συνόλου. Είναι λοιπόν σημαντικό να εντοπίσουμε και να αναλύσουμε τα αίτια που επιτρέπουν την εκδήλωση παρόμοιων φαινομένων και στη συνέχεια να προσεγγίσουμε πρακτικά τις επιλογές των κυβερνώντων για να ενισχύσουν τους μηχανισμούς ακεραιότητας, ώστε να αυξήσουν την παραγωγικότητα, και επομένως τον θετικό αντίκτυπο από τη λειτουργία των εταιρειών αυτών στο κοινωνικό σύνολο.

    Ποιες είναι οι βασικές αδυναμίες του συστήματος;

    Σύμφωνα με την έκθεση του ΟΟΣΑ για τη διαφθορά και τις δημόσιες εταιρείες-SOEs and Corruption 2018, το 42% από όσους απάντησαν στη σχετική έρευνα έχουν ιδία αντίληψη κάποιας μορφής παραβίασης της ακεραιότητας στη δημόσια επιχείρηση, όπου εργάζονται.

     

    pin


     
    Ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους που απειλούν τις δημόσιες επιχειρήσεις σχετίζεται με την ανθρώπινη συμπεριφορά και σχέσεις. Η ανάπτυξη μηχανισμών επίβλεψης και ελέγχου είναι σημαντικό κομμάτι των πολιτικών εταιρικής διακυβέρνησης, αλλά πρέπει να συνοδεύονται με τη δημιουργία μίας εταιρικής κουλτούρας που θα δείχνει τη δέσμευση όλων των στελεχών και υπαλλήλων στην ενίσχυση της ακεραιότητας, είτε υπάρχουν συστημικές αδυναμίες που διευκολύνουν την εκδήλωση φαινομένων διαφθοράς, είτε πρόκειται για τα μεμονωμένα αποτελέσματα της φαύλης και οπορτουνιστικής συμπεριφοράς συγκεκριμένων στελεχών/υπαλλήλων.

    Το παράδοξο είναι ότι, πολλές από τις δημόσιες επιχειρήσεις που βίωσαν περιστατικά διαφθοράς ή άλλων παράτυπων πρακτικών (όπως nepotism, favouritism, clientelism και patronage) τα τελευταία χρόνια διέθεταν μια σειρά μηχανισμών ακεραιότητας, συμπεριλαμβανομένων ειδικών δικλίδων αντι-διαφθοράς, διαδικασιών διαχείρισης κινδύνων, μηχανισμών εσωτερικού και εξωτερικού ελέγχου, καναλιών υποβολής αναφορών/καταγγελιών καθώς και κώδικες ηθικής και δεοντολογίας. Γιατί απέτυχαν λοιπόν όλοι αυτοί οι μηχανισμοί;

    * Σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται ότι τα εργαλεία αυτά αναπτύσσονται μεν τυπικά αλλά δεν εφαρμόζονται ή δεν εφαρμόζονται αποτελεσματικά. Υπάρχει αυτό που ονομάζουμε "χάσμα υλοποίησης-implementation gap”. 

    * Οι εταιρείες αυτές φαίνεται ότι δεν προσλαμβάνουν τις κατάλληλες δεξιότητες και ικανότητες για την εφαρμογή αυτών των μηχανισμών. Ανάλογα με το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας τους, σε κάποιες περιπτώσεις συστημικές αδυναμίες δεν τους επιτρέπουν να προσελκύσουν τους κατάλληλους επαγγελματίες σε άλλες περιπτώσεις απλά δεν εφαρμόζουν ένα συνεκτικό και αξιοκρατικό πλάνο διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού.

    * Παρατηρείται μια αναπαραγωγή "καλών πρακτικών" συνήθως από εταιρείες του ιδιωτικού τομέα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη παράμετροι, όπως το ιδιαίτερο ιδιοκτησιακό καθεστώς των δημόσιων επιχειρήσεων, η αποστολή τους (ειδικά για όσες δεν ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα), η πολυπλοκότητα των σχέσεων μεταξύ της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας και του management της εταιρίας κ.ά. 

    Το top 10 των εμποδίων για την ακεραιότητα στις δημόσιες επιχειρήσεις

    1. Απουσία κουλτούρας ακεραιότητας στους πολιτικούς και στον δημόσιο τομέα
    2. Έλλειψη επίγνωσης εκ μέρους των υπαλλήλων και της διοίκησης για τα οφέλη από την ενίσχυση της ακεραιότητας σε εταιρικό επίπεδο
    3. Οπορτουνιστική συμπεριφορά εκ μέρους των υπαλλήλων/στελεχών
    4. Έλλειψη επίγνωσης των σχετικών νομικών απαιτήσεων και διατάξεων
    5. Επικράτηση της αντίληψης ότι υπάρχει μικρή πιθανότητα να εντοπιστούν και να τιμωρηθούν οι παραβάτες
    6. Απουσία δράσεων εκπαίδευσης και ανάπτυξης ικανοτήτων για τη χρήση των μηχανισμών ακεραιότητας και αντι-διαφθοράς
    7. Υπερβολικά περίπλοκο ή/και γραφειοκρατικό θεσμικό πλαίσιο
    8. Αναποτελεσματικά συστήματα εσωτερικού ελέγχου και διαχείρισης κινδύνων
    9. Ανεπαρκείς οικονομικοί ή/και ανθρώπινοι πόροι για ανάληψη δράσεων ενίσχυσης της ακεραιότητας και πρόληψης της διαφθοράς
    10. Αναποτελεσματικά κανάλια για whistle-blowing / αναφορά παραβιάσεων ακεραιότητας

    Πώς μπορεί το κράτος να προλάβει και να απαντήσει στις παραβιάσεις της ακεραιότητας; 

    Σχετικές κατευθύνσεις δίνουν τα ισχύοντα διεθνή πρότυπα, όπως οι κατευθυντήριες γραμμές του ΟΟΣΑ για την εταιρική διακυβέρνηση των κρατικών επιχειρήσεων-OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises

    * Η κυβέρνηση, πρέπει να ορίζει έναν συγκεκριμένο φορέα (ownership entity) που να έχει την ευθύνη για τον καθορισμό των στόχων κάθε μίας δημόσιας επιχείρησης και την παρακολούθηση της επίτευξής τους. Oι γραμμές αναφορών και λογοδοσίας (reporting and accountability lines) πρέπει να είναι ευδιάκριτες και να διατρέχουν όλα τα επίπεδα εταιρικής διακυβέρνησης.

    * Η αντιμετώπιση της διαφθοράς πρέπει να ενσωματώνεται στους επιχειρησιακούς σκοπούς της επιχείρησης, να έχει συγκεκριμένους και μετρήσιμους στόχους και να αξιολογείται τακτικά τόσο η καταλληλότατα των μέτρων αντι-διαφθοράς όσο και ο βαθμός υλοποίησής τους.

    * Η εταιρική κοινωνική ευθύνη δεν μπορεί να αποτελέσει το μόνο όχημα για την ενίσχυση της ακεραιότητας.

    * Η ανάπτυξη ενός μοντέρνου συστήματος εσωτερικού ελέγχου (Internal Control) βασισμένο στο μοντέλο των Τριών Γραμμών Άμυνας (3 Lines of Defence) που να διατρέχει το σύνολο των συστημάτων και διαδικασιών διοίκησης και λειτουργίας της επιχείρησης.

    * Η επαγγελματικοποίηση (professionalization) και ενίσχυση της ανεξαρτησίας της δραστηριότητας Εσωτερικού Ελέγχου (Internal Audit), για παράδειγμα με την τοποθέτηση Επιτροπών Ελέγχου.

    * Ανάπτυξη εταιρικής πολιτικής διαχείρισης κινδύνων με ειδική πρόβλεψη για τον εντοπισμό, την αξιολόγηση και τον μετριασμό των κινδύνων ακεραιότητας.

    * Ανάπτυξη εταιρικής στρατηγικής Anti-Fraud που θα καλύπτει το σύνολο των εταιρικών προγραμμάτων και διαδικασιών με συγκεκριμένα εργαλεία πρόληψης, αποτροπής και εντοπισμού της απάτης και της διαφθοράς.

    * Πρόγραμμα εκπαίδευσης όλων των υπαλλήλων και στελεχών στη χρήση των εργαλείων ακεραιότητας (ασκήσεις ηθικών διλημμάτων, διαχείριση φαινομένων σύγκρουσης συμφερόντων, περιστρεφόμενες πόρτες, καταγγελία παραβιάσεων ακεραιότητας, αντιμετώπισης της άσκησης αθέμιτης πίεσης κ.α.). 

    Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι δημόσιες επιχειρήσεις είναι πιο επιρρεπείς στη διαφθορά από τις εταιρείες του ιδιωτικού τομέα. Το βασικό μήνυμα είναι ότι οι εταιρείες αυτές έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά, ανάγκες και προκλήσεις να διαχειριστούν. Η βελτίωση των δομών και των συστημάτων εταιρικής διακυβέρνησης στις δημόσιες επιχειρήσεις δεν πρέπει να επικεντρώνεται μόνο στην ανάληψη πρωτοβουλιών που έχουν ως πρωταρχικό στόχο τη βελτίωση των οικονομικών αποτελεσμάτων και της παραγωγικότητας. Η επένδυση στην ενίσχυση της ακεραιότητας και των μηχανισμών πρόληψης, εντοπισμού και αντιμετώπισης των φαινομένων διαφθοράς δεν είναι πολυτέλεια ούτε "χαμένα χρήματα". Η δημιουργία μιας υγιούς εταιρικής κουλτούρας που να θεμελιώνεται στις αρχές της ακεραιότητας, της διαφάνειας και της λογοδοσίας, θα επιτρέψει στις δημόσιες επιχειρήσεις να υλοποιήσουν την αποστολή τους και να αποδείξουν τόσο στους καλόπιστους αλλά και στους κακόπιστους αξιολογητές τους ότι εφόσον μετασχηματιστούν έχουν λόγο ύπαρξης και μπορούν να συνεισφέρουν πολλά τόσο στην εθνική οικονομία όσο και στο κοινωνικό σύνολο.

    * Ο κ. Άγγελος Μπίνης είναι ​Σύμβουλος-Αναλυτής σε θέματα Ακεραιότητας και καταπολέμησης της Διαφθοράς, CFE - Διεύθυνση Δημόσιας Διακυβέρνησης/Μονάδα Ακεραιότητας Δημόσιου Τομέα, Ο.Ο.Σ.Α

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων