Συνεχης ενημερωση

    Παρασκευή, 10-Μαϊ-2019 00:03

    Το φροϋδικό ασυνείδητο και η κοινωνική βία

    • Εκτύπωση
    • Αποθήκευση
    • Αποστολή με email
    • Προσθήκη στη λίστα ανάγνωσης
    • Μεγαλύτερο μέγεθος κειμένου
    • Μικρότερο μέγεθος κειμένου

    Του Δημήτρη Τσαρδάκη

    Κάθε φορά που συμβαίνουν περιστατικά βίας στην κοινωνία τρέχουμε να εξηγήσουμε, για άλλη μία φορά, τα ήδη εξηγημένα και παρεξηγημένα. Ό,τι συμβαίνει στην κοινωνία (ακόμη και τα ακραία καιρικά φαινόμενα), συμβαίνει διότι πίσω κρύβεται μία συνειδητή ή ασυνείδητη ανθρώπινη ενέργεια. Αν δεν υπήρχαν οι άνθρωποι τίποτε απολύτως δεν θα συνέβαινε στην κοινωνία και στον κόσμο. Αυτή είναι μία βασική ψυχαναλυτική αρχή, η οποία δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει, όταν μιλούμε για την ανθρώπινη βία και καταστροφικότητα. Τόσο ο Sigmund Freud, όσο και νεότεροί του φιλόσοφοι και ψυχαναλυτές, όπως ο Erich Fromm* και η Hannah Arendt, ανέλυσαν διεξοδικά το φαινόμενο της βίας και της καταστροφικότητας στον άνθρωπο.

    Από την εποχή του κυνηγού-τροφοσυλλέκτη υπάρχει στο ανθρώπινο είδος μία μορφή συσσωρευμένης βίας και επιθετικότητας, η οποία στο αρχικό στάδιο εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού, εξυπηρετούσε τις υπαρξιακές ανάγκες του ανθρώπου, δηλαδή την ίδια την επιβίωσή του. Αργότερα, με την οργάνωση της κοινωνίας και την εξέλιξη του πολιτισμού, η φυσική βία και η καταστροφικότητα μεταλλάχτηκε σε εργαλειακή κοινωνική βία, η οποία εξυπηρετεί κυρίως συμβολικές και φαντασιακές ανάγκες του ανθρώπινου είδους. Οι μορφές αυτές της βίας και της καταστροφικότητας πέρασαν δια πυρός και σιδήρου μέσα από τον μύθο και την θρησκεία, για να καταλήξουν στην εθιμοτυπία και στα παράγωγά της. Όλες οι μορφές βίας και επιθετικότητας, που εκφράζονται μέσα από εθιμοτυπίες και παραδόσεις (σαϊτοπόλεμοι, ρουκετοπόλεμοι κτλ.), ανήκουν στην κατηγορία των συμβολισμών και των απωθήσεων της καταπιεσμένης κοινωνικής και υλικής ύπαρξης του ανθρώπου. 

    Εννοείται ότι η βία και η καταστροφικότητα βρίσκει την αποθέωσή της μέσα στις σύγχρονες κοινωνικο-οικονομικές δομές του ιδιοκτησιακού-ναρκισσιστικού πολιτισμού μας, όπου η κοινωνική καταπίεση και εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, σε συνάρτηση με τις ενδιάθετες ψυχογενετικές ενορμήσεις, συγκροτούν αυτό που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ως το ‘’πεδίο εγκλεισμού’’ τους. Ο Sigmund Freud εξήγησε το φαινόμενο στην εργασία του ‘’η δυσαρέσκεια μέσα στον πολιτισμό’’. Σε μία κατάσταση πολέμου ‘’όλων εναντίον όλων’’ -τόσο στο πεδίο της οικονομίας όσο και στο πεδίο της πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας-, οι θύτες και τα θύματα βρίσκονται σε μία αναγκαστική σχέση αλληλεπίδρασης, χωρίς το γεγονός αυτό να βρίσκει και την ηθική νομιμοποίησή του. Έτσι, στον δυτικό κόσμο της νεωτερικότητας αναδύονται οι λεγόμενες  ‘’κοινωνίες του ρίσκου’’, όπου οι άνθρωποι όσο περισσότερο θα συνωθούνται μέσα στο ανταγωνιστικό κοινωνικο-οικονομικό περιβάλλον, τόσο πιο πολύ θα ρισκάρουν και τη ζωή τους. 

    Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι σε όλο αυτό το σύμπλεγμα της ψυχογενετικής και κοινωνικής βίας, σημαντικό ρόλο παίζουν σήμερα και οι ιδεολογίες, οι οποίες λειτουργούν ως βαλβίδες εκτόνωσης της συσσωρευμένης στην κοινωνία βίας και επιθετικότητας. Σύμφωνα με τις αναλύσεις του Erich Fromm, οι ιδεολογίες λειτουργούν σε ένα συμβολικό επίπεδο ανάγνωσης της πραγματικότητας και εφευρίσκονται προκειμένου να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη και να ‘’καναλιζάρουν’’ την ανθρώπινη συμπεριφορά. Την λατρευτική τους έκφραση βρίσκουν οι ιδεολογίες στο πολιτικό πεδίο ανάλυσης της κοινωνίας και στις αντιπαραθέσεις των κοινωνικών ομάδων και των συνομαδώσεων (πολιτικά κόμματα, κινήματα κτλ.), οι οποίες ανταγωνίζονται για το μερίδιό τους στο ‘’μπαλκόνι’’ της εξουσίας. 

    Ενδεχομένως ο αναγνώστης θα διερωτηθεί, γιατί όλοι οι άνθρωποι δεν εκφράζουν την βία και την επιθετικότητα με τον ίδιο τρόπο;  Η απάντηση είναι ότι ο κάθε άνθρωπος έχει τους δικούς του αξιακούς κώδικες συμπεριφοράς και εφευρίσκει τους δικούς του μηχανισμούς εξωραϊσμού και εκτόνωσης της κοινωνικής βίας και επιθετικότητας. Υπάρχει και η λεκτική βία, η οποία είναι καθημερινό φαινόμενο στις σχέσεις των ανθρώπων και η οποία, κατά κάποιο τρόπο, λειτουργεί ως βαλβίδα εκτόνωσης της συσσωρευμένης επιθετικότητας. Εννοείται ότι η περίπτωση των serial killers χρειάζεται μία ιδιαίτερη ψυχιατρική ανάλυση και ερμηνεία. 

    * Ο κ. Δημήτρης Τσαρδάκης είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας και Ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Πατρών (*αξιομνημόνευτη σχετικά με το ζήτημα είναι η εργασία του Erich Fromm ‘’Η ανατομία της ανθρώπινης καταστροφικότητας’’). 

    ΣΑΣ ΑΡΕΣΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ;

    ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

    Δειτε τα πρωτοσελιδα ολων των εφημεριδων