Μέσω της ενεργού συµµετοχής της σε πλειάδα σηµαντικών έργων ανάπτυξης ακινήτων τα τελευταία χρόνια, η Savills Hellas έχει ουσιαστικό ρόλο, συµβολή και, φυσικά, αντίληψη των τάσεων και των µεταβολών που παρατηρούνται στο εγχώριο real estate τα τελευταία έτη. Οι πρόσφατες εξελίξεις αφορούν κυρίως τη διάθεση των επενδυτών για πιο σύνθετα και απαιτητικά έργα µεγαλύτερου µεγέθους, αλλά και τη στροφή όλο και περισσότερων επενδυτών προς τον τοµέα της φιλοξενίας, όπως αναφέρει ο διευθύνων σύµβουλος της εταιρείας, Δημήτρης Μανουσάκης.

Η Savills Hellas συµµετέχει σε µερικά από τα µεγαλύτερα έργα στην αγορά ακινήτων. Μπορείτε να µας δώσετε µερικές λεπτοµέρειες για τις πιο πρόσφατες συνεργασίες σας;

Όπως γνωρίζετε, τα περισσότερα µεγάλα έργα όπου συµµετέχει η εταιρεία µας κινούνται εντός πλαισίου εµπιστευτικότητας, ωστόσο θα σας έλεγα ότι η φάση που διέρχεται σήµερα η ελληνική κτηµαταγορά αντικατοπτρίζει και τη γενικότερη θετική πορεία της ελληνικής οικονοµίας. Αυτό οδηγεί τους συντελεστές της στην απόφαση υλοποίησης έργων σχεδόν σε όλους τους βασικούς τοµείς, όπως αυτούς των γραφείων, εµπορικών κέντρων, logistics, ακινήτων εκπαίδευσης και, βεβαίως, οικιστικών και ξενοδοχειακών αναπτύξεων. Η εταιρεία µας συνδράµει τόσο τον δηµόσιο όσο και τον ιδιωτικό τοµέα σε τέτοιες αναπτυξιακές πρωτοβουλίες, ωστόσο βασική ποιοτική διαφοροποίηση των έργων όπου συµµετέχουµε σήµερα από αντίστοιχα στο παρελθόν είναι η µεταβολή της κλίµακας. Βοηθούντος του γενικότερου κλίµατος εµπιστοσύνης που επικρατεί στην αγορά και της διαθεσιµότητας κεφαλαίων, διαπιστώνεται σηµαντικά µεγαλύτερη κλίµακα και πολυπλοκότητα στα έργα όπου καλούµαστε να εργαστούµε. 

Η οµάδα εκτιµήσεων αξίας ακινήτων παρατηρεί αύξηση των µεγεθών τόσο σε αριθµό ακινήτων όσο και στα επίπεδα αξιών των χαρτοφυλακίων που διαχειρίζονται οι διάφορες επενδυτικές εταιρείες, και ειδικά οι εισηγµένες ΑΕΕΑΠ, µε τις οποίες ασχολούµαστε σε ετήσια βάση. Αντίστοιχα, οι οµάδες µας που ασχολούνται µε προώθηση και αγοραπωλησίες εµπορικών και οικιστικών ακινήτων αναπτύσσουν ικανοποιητική δραστηριότητα τόσο στην κύρια αγορά της Αθήνας/Αττικής όσο και στην αγορά της Θεσσαλονίκης, ενώ συνεχίζεται η αυξηµένη δραστηριότητα που αφορά προώθηση ή αναζήτηση προς αγορά ξενοδοχειακών ακινήτων σε κύριους τουριστικούς προορισµούς της χώρας, όπως η Κρήτη, η Κέρκυρα, η Ρόδος και η Πελοπόννησος. 

Η οµάδα µας που υποστηρίζει συµβουλευτικά µεγάλες τουριστικές αναπτύξεις συνεργάζεται στενά µε την οµάδα Global Hospitality & Residential Development της Savills στο Λονδίνο, προκειµένου να συνδράµει στην ωρίµανση και ανάπτυξη των κυριότερων τουριστικών επενδύσεων µεγάλης κλίµακας που σχεδιάζονται από ξένους ή Έλληνες επενδυτές. 

Τέλος, εντατική είναι η δραστηριότητα της πλευράς µας σε projects που αφορούν σηµαντικές οικιστικές αναπτύξεις είτε κλασικού τύπου είτε µε τη µορφή BtR (Built-to-Rent), καθώς ο συγκεκριµένος τοµέας της αγοράς παρουσιάζει πλέον έντονο ενδιαφέρον για τα θεσµικά κεφάλαια που αναζητούν καλές αποδόσεις στην Ελλάδα.  
 
Ένας ακόµα πυλώνας ανάπτυξης για τη Savills Hellas είναι η διαχείριση έργων. Πώς υποστηρίζετε τέτοιες συνεργασίες; Μπορείτε να µας δώσετε κάποια παραδείγµατα έργων που έχετε αναλάβει;

Η εταιρεία µας διαθέτει τµήµα Building Project Management, που προσφέρει υπηρεσίες Project Management και Construction Management. Η οµάδα µας επανδρώνεται από αριθµό έµπειρων µηχανικών µε θητεία τόσο σε έργα στο εξωτερικό όσο και στην Ελλάδα, οπότε είναι σε θέση να παρακολουθήσει ταυτόχρονα αριθµό εξελισσόµενων έργων τόσο σε επίπεδο Project Management όσο και µε καθηµερινή, συνεχή παρουσία στα εργοτάξια για υπηρεσίες Construction Management. Ενδεικτικά, αναφέρουµε ότι στην παρούσα φάση παρακολουθούµε την κατασκευή δύο ξενοδοχειακών µονάδων, µίας στο κέντρο της Αθήνας και µίας στις Κυκλάδες, ενώ ταυτόχρονα παρακολουθούµε σε καθηµερινή βάση τις κατασκευαστικές εργασίες µιας νέας πρεσβείας, έργο µε ιδιαίτερη πολυπλοκότητα και απαιτήσεις. Αντίστοιχα, προσφέρουµε υπηρεσίες project management σε γνωστό διεθνή τραπεζικό φορέα για τη διαµόρφωση των γραφείων τους στην Αθήνα, καθώς και σε δύο πολυεθνικές εταιρείες που σχεδιάζουν µετεγκατάσταση σε νέους γραφειακούς χώρους. Επιπρόσθετα, σηµαντική δραστηριοποίηση υπάρχει στον τοµέα παρακολούθησης της κατασκευής δύο σηµαντικών οικιστικών projects πολυτελείας σε Ψυχικό και Γλυφάδα. 

Στην παρούσα χρονική φάση η τεχνική µας οµάδα συνδράµει σε επίπεδο υπηρεσιών Technical Due Diligence δύο ξένους οργανισµούς σε επενδύσεις που ενδιαφέρονται να πραγµατοποιήσουν στον τοµέα της εκπαίδευσης, ενώ νωρίτερα στο έτος συνέδραµε πολυεθνική εταιρεία σε τεχνικό έλεγχο για την αγορά γραφειακών χώρων περίπου 10.000 τ.µ στην Αθήνα. Τέλος, η οµάδα µηχανικών µας πραγµατοποιεί κοστολογήσεις και πιστοποιήσεις προϋπολογισµού για έργα τουριστικού και οικιστικού χαρακτήρα για επενδυτές ή/και τράπεζες. 

Τα τελευταία χρόνια η ελληνική αγορά ακινήτων έχει εισέλθει σε ένα νέο στάδιο ανάπτυξης έργων µεγάλης κλίµακας. Πώς αξιολογείτε την πορεία των προσπαθειών αυτών και πού πιστεύετε ότι θα πρέπει να εστιάσει η Πολιτεία για την προσέλκυση νέων επενδύσεων στον τοµέα αυτόν; 

Όπως ανέφερα και παραπάνω, είναι πολύ χαρακτηριστική η µεταβολή στην κλίµακα των έργων όπου καλούµαστε να συµµετάσχουµε σε διάφορους τοµείς του real estate. Θεωρώ ότι αυτή η ποιοτική µετεξέλιξη οφείλεται κυρίως στην παρουσία µεγάλων ξένων επενδυτών, οι οποίοι θεωρούν ότι η χώρα µας παρουσιάζει σηµαντικές ευκαιρίες ανάπτυξης λόγω υστέρησης επενδύσεων κατά την περίοδο 2009-2018. Αντίστοιχα, και οι ελληνικές εταιρείες έχουν ενδυναµώσει την παρουσία τους και την οργανωτική τους υποδοµή, µε αποτέλεσµα να είναι σε θέση να αξιολογήσουν και να εξελίξουν έργα real estate µεγάλης κλίµακας και ποιοτικών προδιαγραφών ως προς τον σχεδιασµό και την υλοποίησή τους. 

Η Πολιτεία θα πρέπει να συνεχίσει την καλή προσπάθεια που καταβάλλει τα τελευταία χρόνια ως προς την προσέλκυση ξένων επενδύσεων, διαµορφώνοντας ένα φιλοεπενδυτικό κλίµα µε σταθερούς κανόνες και εκσυγχρονισµό των δοµών του Δηµοσίου σε σχέση µε τις απαιτούµενες εγκριτικές διαδικασίες. Επίσης, είναι αναγκαία η συνέχιση εκσυγχρονισµού του νοµοθετικού πλαισίου σε διάφορα θέµατα όπου ακόµη υστερούµε (π.χ. θέµατα χρόνου απόδοσης δικαιοσύνης, ολοκλήρωσης του ειδικού χωροταξικού πλαισίου για τον τουρισµό, έγκαιρης ανταπόκρισης των ΥΔΟΜ σε εκδόσεις αδειών ή σε εκκρεµή πολεοδοµικά ζητήµατα κ.λπ.). Στο ίδιο πλαίσιο, γενναία προγράµµατα προσέλκυσης νέων επαγγελµατιών, ψηφιακών νοµάδων, ιδιωτών µε υψηλά παγκόσµια εισοδήµατα κ.λπ. πρέπει να ενταθούν και να επικοινωνούνται µέσα από διεθνείς προωθητικές πρωτοβουλίες. 

Τέλος, παρά την αύξηση των ορίων στο πρόγραµµα Golden Visa, αυτό παραµένει ένας από τους σηµαντικότερους κινητήριους µοχλούς της οικοδοµικής δραστηριότητας και θεωρούµε ότι θα πρέπει να συνεχίσει να στηρίζεται µε στοχευµένο τρόπο από την Πολιτεία. 

Η φιλοξενία εξελίσσεται σε ένα από τα πιο δυνατά χαρτιά για την Ελλάδα και την αγορά ακινήτων, κάτι που είναι εµφανές και από το πολύ έντονο επενδυτικό ενδιαφέρον εγχώριων και, ακόµα περισσότερο, ξένων επενδυτών. Ποιες είναι οι προοπτικές και οι νέες τάσεις στη συγκεκριµένη αγορά; 

Όπως σωστά αναφέρετε, ο τοµέας της φιλοξενίας πιθανώς είναι αυτός που προσελκύει το µεγαλύτερο ενδιαφέρον από πλευράς τόσο εγχώριων όσο και ξένων επενδυτών. Θα έλεγα ότι αυτό το ενδιαφέρον έχει εντατικοποιηθεί τα τελευταία 4 χρόνια, µετά την πανδηµία και τη σταδιακή επαναφορά των ροών επισκεπτών προς τη χώρα µας. Οι ιδιαίτερα καλές επιδόσεις του ελληνικού τουρισµού ελκύουν το ενδιαφέρον, ωστόσο θα πρέπει να υπάρξει µια ορθολογική κατανοµή αυτών των επενδυτικών τάσεων και του παρελκόµενου ενδιαφέροντος, καθώς ορισµένοι προορισµοί βρίσκονται στο όριο της φέρουσας ικανότητάς τους (π.χ. Μύκονος, Σαντορίνη κ.λπ.), µε αποτέλεσµα να υπάρχει κίνδυνος να αναστραφεί το ενδιαφέρον λόγω προβληµάτων κορεσµού. Έχουµε την άποψη ότι σοβαρή είναι η επενδυτική ελκυστικότητα που παρουσιάζει η Αθήνα, λόγω της έντονης δυναµικής που έχει επιδείξει τα τελευταία χρόνια σε τουριστικές ροές, µε αποτέλεσµα οι περισσότεροι ξένοι επενδυτές µε τους οποίους ερχόµαστε σε επαφή να αναζητούν τοποθετήσεις στην Αθήνα µέσω εξαγορών και εκσυγχρονισµού υφιστάµενων µονάδων. 

Ως καταληκτικό σχόλιο στο συγκεκριµένο ερώτηµα, θα έλεγα ότι ο µόνος κίνδυνος που διατρέχει η ελληνική αγορά φιλοξενίας σε σχέση µε την προσέλκυση ξένων επενδύσεων είναι να διατυπώνονται µε αυξανόµενο ρυθµό µη ρεαλιστικά ζητούµενα τιµήµατα από την πλευρά των ιδιοκτητών των ξενοδοχειακών µονάδων που ενδιαφέρονται να προχωρήσουν σε µια διαπραγµάτευση µε ξένους επενδυτές. Μια τέτοια τάση θα αποτελέσει παράγοντα αποτροπής για τα διεθνή επενδυτικά κεφάλαια, λόγω της έντονης κινητικότητας που τα χαρακτηρίζει, µε αποτέλεσµα να κατευθυνθούν σε άλλες, πιο ανταγωνιστικές αγορές από πλευράς επενδυτικών προσδοκιών και αποδόσεων.